Ogród Zoologiczny we Wrocławiu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ogród zoologiczny we Wrocławiu
Obecne wejście do zoo – naprzeciw Hali Stulecia
Obecne wejście do zoo – naprzeciw Hali Stulecia
Państwo  Polska
Miejscowość Wrocław
Adres ul. Wróblewskiego 1-5
51-618 Wrocław
Powierzchnia 33 ha
Założono 1865
Położenie na mapie Wrocławia
Mapa lokalizacyjna Wrocławia
Ogród zoologiczny we Wrocławiu
Ogród zoologiczny we Wrocławiu
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Ogród zoologiczny we Wrocławiu
Ogród zoologiczny we Wrocławiu
Ziemia 51°06′20,25″N 17°04′16,66″E/51,105625 17,071294Na mapach: 51°06′20,25″N 17°04′16,66″E/51,105625 17,071294
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa zoo
Stare wejście do zoo, sprzed rozbudowy – blisko Mostu Zwierzynieckiego
Żyrafa na tle obecnego wejścia i Hali Stulecia

Ogród zoologiczny we Wrocławiuogród zoologiczny znajdujący się przy ul. Wróblewskiego 1–5 we Wrocławiu, założony w 1865. Jest najstarszym[1] na obecnych ziemiach polskich i największym (pod względem liczby wystawianych zwierząt) ogrodem zoologicznym w Polsce. Powierzchnia ogrodu to 33 hektary[2].

W 2010 we wrocławskim ogrodzie przebywało blisko 4150 zwierząt kręgowych. Łączna liczba gatunków (wraz z bezkręgowcami) wynosiła 876, w tym:

  • ponad 599 ssaków – 128 gatunków,
  • ponad 602 ptaków – 154 gatunki,
  • ponad 919 gadów – 185 gatunków,
  • ponad 381 płazów – 49 gatunków,
  • prawie 1630 ryb – 162 gatunki,
  • ciężko policzalna liczba bezkręgowców ze 198 gatunków.
Zebry we wrocławskim ZOO

Zabytkowe budowle wrocławskiego zoo[edytuj | edytuj kod]

W skład budowlanej infrastruktury ogrodu wchodzi kilka wartościowych obiektów, reprezentujących XIX-wieczny historyzm i eklektyzm. Większość budynków z okresu powstania zoo jest dziełem Karla Schmidta.

  • Baszta niedźwiedzi – wybudowana w 1863/64, budynek z czerwonej cegły, pierwotnie zgodnie z nazwą były tu prezentowane niedźwiedzie, w latach 70 i 80. XX w. dziki i wilki, na początku XXI w. sowy.
  • Dom dużych drapieżców – murowany, z 1874/75. Od powstania do dziś eksponowane były tu duże kotowate, przy czym od początku XXI w. coraz większa ich liczba przeprowadzana jest na nowsze wybiegi.
  • Słoniarnia – powstała w 1888, budynek murowany. Oprócz słoni prezentowane tu były także hipopotamy i nosorożce, stąd w czasach niemieckich nosił on nazwę "Dom gruboskórców". Obecnie są tu słonie, hipopotamy nilowe, hipopotamy karłowate i tapiry anta. Przeznaczenie tej budowli nie uległo większym zmianom od początku jej istnienia.
  • Budynek restauracji z 1885, murowany. Obecnie herpetarium.
  • Pawilon małp, murowany, powstał w 1887 w stylu mauretańskim. Funkcję pierwotną zachował do dziś, z tym, że znaczna część małp jest dziś eksponowana w kilku młodszych pawilonach, wybiegach.
  • Pawilon ptaków z 1889, zachował swą funkcję do dziś.
  • Domek Nutrii – jeden z nielicznych przedwojennych budynków drewnianych na terenie zoo. Powstał w co najmniej 1890 roku i nie zmieniał swojej funkcji zgodnej z nazwą.
  • Drewniana brama w stylu japońskim, powstała w 1912, znajdująca się w ogrodzeniu zoo od strony południowej, na wale nadodrzańskim. Jest to jedno z wejść do ogrodu (czynne do lat 60. XX w. i od 2009)[3]
  • Wybiegi i schronienia dla niedźwiedzi i fok zbudowane w 1937/38.
  • Wybieg i schronienia dla pawianów zbudowane w 1939 roku z bloków granitu karbońskiego ze Strzegomia. Nie zmienił przeznaczenia. W 2010 żyło tu około 50 pawianów masajskich.
  • Pawilon przedwojenny, pierwotnie zasiedlony przez strusie, współcześnie przez emu, żurawie i marabuty.
  • Budynek przedwojenny, pierwotnie gospodarczy, około 1955 przebudowany na pawilon ryb z akwariami, którą to funkcję pełni do dziś.
  • Brama wejściowa z lat 30. XX w., projekt Richard Konwiarz w stylu historycyzmu i eklektyzmu[3]

Historia ogrodu i jego dyrektorzy[edytuj | edytuj kod]

Wrocławskie zoo istnieje od 1865 do dziś, z dwiema krótkimi przerwami (nie działało w okresie od 1921 do 1 maja 1927 z powodu zubożenia miasta i kraju po I wojnie światowej, teren zoo był wówczas parkiem, zamknięte też było od kwietnia 1945 do 18 lipca 1948 w związku z oblężeniem Wrocławia i likwidacją zwierząt).

Płaskorzeźby na budynku przy starym wejściu

Franz Schlegel (dyrektor Zoo w 1864 - 1882) [4])[edytuj | edytuj kod]

Z inicjatywy nadburmistrza Wrocławia, dr. Juliusa Elwangera [potrzebne źródło] w 1863 roku rozpoczął prace komitet organizacyjny ds. budowy zoo[5]. Nie uzyskawszy dotacji państwowych ani miejskich (choć miasto przekazało tereny pod projektowany ogród[6]) towarzystwo akcyjne z kapitałem 100 tysięcy talarów; sprzedając akcje po 50 talarów za sztukę dopiero po roku zdołano zebrać 30 tysięcy potrzebne do rozpoczęcia budowy [potrzebne źródło]. Projekt ogrodu zoologicznego sporządził Karl Lüdecke[7] Miasto zezwoliło na budowę ogrodu w sąsiedztwie toru wyścigów konnych, w odległej i bezludnej wówczas jeszcze okolicy Parku Szczytnickiego, dostępnej z miasta omnibusami i odrzańskimi statkami. Dyrektorem już w trakcie budowy, w 1864 r. został dr Franz Schlegel, przyrodnik i lekarz. Po dwóch latach budowy, 10 lipca 1865 ogród został otwarty. Wystawiano wówczas 189 zwierząt, m.in. daniele, lamy, niedźwiedzie, sarny, strusie, wielbłądy, wilki i jedną zebrę; w znacznej części (165 okazów) były to dary mieszkańców Wrocławia i okolic. Nie było też wówczas jeszcze trwałych pawilonów wystawienniczych, ani wybiegów, większość infrastruktury stanowiły szopy i stajnie, według Karola Łukaszewicza, polskiego, powojennego dyrektora Ogrodu "lwy, tygrysy i lamparty mieszkały chwilowo w wozie cyrkowym".

Dzięki wzrastającej popularności ogrodu rosły też jego dochody, umożliwiające rozbudowę tak urządzeń samego ogrodu, jak i zakupy nowych okazów. Nie brakowało także darów, w tym także od polskich magnatów, według Łukaszewicza "książę Sułkowski z Rydzyny ofiarował dwa dziki, Czartoryski – jelenia, Pusłowski ze Słonima – rysia". W 1875 roku zwierzyniec liczył blisko 800 okazów, w tym słonia Teodora, odkupionego od londyńskiego zoo w 1873 po trwającej trzy miesiące loterii fantowej. W 1876 r. zaczęto na terenie Zoo organizować także czasowe pokazy przedstawicieli plemion żyjących z dala od nowożytnej cywilizacji[8]. Zaproszone grupy egzotycznych społeczności demonstrowały folklor i tryb życia swego plemienia. Pokazy cieszyły się wielką popularnością i odbywały się do I wojny światowej[9].

Hermann Stechmann (1882 - 1900) [10][edytuj | edytuj kod]

Dyrektor Schlegel zmarł w 1882 i jego następcą został Hermann Stechmann. Na czasy jego urzędowania przypada szybka rozbudowa ogrodu – przebudowano małpiarnię, wybiegi dla niedźwiedzi, wybudowano ptaszarnię, słoniarnię, pawilon drapieżnych kotów. Wszystkie te obiekty mają obecnie wartość zabytkową, choć nadal są używane zgodnie planowanym przeznaczeniem. Za jego rządów ogród wzbogacił się o liczne, często niezwykle egzotyczne zwierzęta. W 1894 dyrektor Stechmann zakupił w Liverpoolu okaz wówczas jeszcze bardzo słabo poznanego i budzącego respekt i emocje gatunku – goryla. Była to samica Pussi; przeżyła ona we Wrocławiu aż 7 lat, co było rzadko wówczas spotykanym w innych zwierzyńcach osiągnięciem wrocławskiego ogrodu.

Friedrich Grabowsky (1900 - 1929)[11][edytuj | edytuj kod]

Po Stechmanie kierowanie ogrodem przejął podróżnik i przyrodnik Friedrich Grabowsky. Do I wojny światowej ogród cieszył się wzrastającą popularnością i idącymi za nią wzrastającymi dochodami. W dalszym ciągu organizowano też czasowe pokazy egzotycznych społeczności, w tym pokaz grupy Arabów z Tunezji, w czasie którego Zoo odwiedziło w ciągu jednego dnia 41 tysięcy gości. Jest to największa dzienna liczba gości w całej historii niemieckiego i polskiego Zoo[12]. Organizowano także czasowe pokazy egzotycznych zwierząt, z gatunków których nie było wśród stałych mieszkańców ogrodu[13]. Wojna i powojenny kryzys spowodowały konieczność wyprzedaży zbiorów, w kwietniu 1921 ogród zamknięto[14]. Nie zostało jednak rozwiązane towarzystwo akcyjne Ogrodu, któremu udało się, przy znacznym zaangażowaniu Grabowskiego i dzięki bezprocentowej pożyczce od miasta przetrwać najtrudniejszy okres kryzysu finansowego i doprowadzić do ponownego otwarcia ogrodu. Otwarcie nastąpiło 1 maja 1927 i do końca roku ogród odwiedziło ponad 520 tysięcy gości[15].

Hans Honigmann (1929 - 1934) [16][edytuj | edytuj kod]

Miasto w czasie dyrekcji Honigmana miało już większość akcji Ogrodu, dlatego następny kryzys gospodarczy, który dotknął Niemcy, i idący w ślad za nim spadek zainteresowania publiczności nie doprowadził do potrzeby zamknięcia zwierzyńca. Nadeszły jednak czasy nazistowskich nagonek na Żydów i osoby żydowskiego pochodzenia; w tej niesprzyjającej dlań atmosferze dyrektor Honigmann zdecydował się wyemigrować do Londynu. W

Martin Schlott (1934 - 1946) [17][edytuj | edytuj kod]

Doprowadził do rozbudowania tuż przed II wojną światową wybiegów i pomieszczeń dla antylop, zebr i żyraf, skalnego wybiegu dla pawianów (1939, zbudowany z granitu strzegomskiego), basenów dla fok i lwów morskich, wybiegów dla niedźwiedzi (1937/38).

Zbliżająca się do Wrocławia od styczniu 1945 roku Armia Czerwona i ogłoszenie Wrocławia twierdzą (Festung Breslau) doprowadziło do śmierci większości, zwłaszcza dużych (lub niebezpiecznych) zwierząt w Ogrodzie. Na karmienie dużych okazów brakowało paszy, potrzebnej zwierzętom gospodarskim i służącym w Wehrmachcie, pozostawienie przy życiu zwierząt drapieżnych mogło natomiast zagrażać oddziałom niemieckich obrońców, gdyby w wyniku ostrzału lub sabotażu uszkodzone zostały klatki, w których zwierzęta te trzymano. Dlatego pierwszy polski dyrektor zoo objął je praktycznie całkowicie zdewastowane i opróżnione, nie tylko przez działające na rozkaz dowódcy Festung Breslau oddziały żołnierzy, które zastrzeliły większość okazów, ale również przez sowieckich maruderów i rodzimych szabrowników, którzy szukali w zoo mięsa.

Część zwierząt wywieziona do podwrocławskich wsi (np. trzyletni hipopotam nilowy Lorbas o którym pisał Wojciech Żukrowski w "Córeczce", także lew Astor[18]) przetrwała jednak wojnę i poprzez inne ogrody zoologiczne trafiła do ponownie otwartego zoo.

Karol Łukaszewicz (1947[19] - 1965)[edytuj | edytuj kod]

Po włączeniu Wrocławia do Polski został organizatorem i pierwszym polskim dyrektorem wrocławskiego zoo. Zoo otwarto w 1948 r., a posiadało ono wówczas zwierzęta z 60 gatunków[20]. Prawie od podstaw odtworzył kolekcję zwierząt, przeprowadził remont zniszczonych budynków, a w roku 1956 dzięki jego staraniom zoo otrzymało wielki obszar przylegający od wschodu do dotychczasowego terenu Ogrodu, prawie podwajając swoją powierzchnię (z 14 ha do 26 ha[21]). W czasie Wystawy Ziem Odzyskanych w 1948 udostępnił część budynków na pawilony tejże wystawy, m.in. w obecnym terrarium był "Pawilon Wsi".

W czasie kadencji Łukaszewicza po raz pierwszy w dziejach tego ogrodu otwarto akwarium (w 1951 r.) ze 130 gatunkami ryb[22] (wykorzystano na to przebudowane poniemieckie obiekty gospodarcze). Pojawiły się wtedy pierwsze na terenie Polski okazy żyrafy (1962 r.) i nosorożca z Afryki (1966), a także Wydano pierwszy w polskiej historii ogrodu przewodnik po Zoo (1956) [23]. Od 1948 do 1965 Zoo wydało także ok. 60 różnych publikacji, w tym naukowych.

Antoni Gucwiński (1965 - 2006)[edytuj | edytuj kod]

Od 1965 do 31 grudnia 2006 dyrektorem naczelnym Ogrodu był dr wet. inż. Antoni Gucwiński, który kierował nim wraz ze swą żoną Hanną. Popularności Ogrodowi w znacznej mierze przysparzał prowadzony stale od 1971 w telewizji państwowej program "Z kamerą wśród zwierząt". W czasie kierownictwa Gucwińskich powstały m.in. wielka woliera dla ptaków drapieżnych przy ptaszarni (1971), pawilon dla małp człekokształtnych (około 1975), nowoczesny wybieg dla tygrysów (2002). Dla dzieci założono wybiegi ze zwierzętami domowymi, które odwiedzający mogli dotknąć i karmić, a część zwierząt wypuszczano do publiczności na ogrodzonym placu. W 1970 r. Gucwiński doprowadził do przyjęcia wrocławskiej placówki do Międzynarodowej Unii Dyrektorów Ogrodów Zoologicznych[24] (w 2000 r. ta organizacja została przemianowana w Światowe Stowarzyszenie Ogrodów Zoologicznych i Akwariów[25]). Wg stanu na 1 I 1971 r. wrocławskie Zoo miało powierzchnię 30 ha i 2498 zwierząt reprezentujących 528 gatunki[26]. Liczba odwiedzających w 1970 r. wyniosła 479 tys. osób[27].

Dyrektor Gucwiński został zdymisjonowany i z końcem roku 2006 odszedł na emeryturę[28].

Radosław Ratajszczak (od 2007)[edytuj | edytuj kod]

Wygrał konkurs na dyrektora ogrodu zoologicznego we Wrocławiu i od stycznia 2007 zastąpił we Wrocławiu Antoniego Gucwińskiego. Nowy dyrektor zintensyfikował modernizację ogrodu, mającą na celu poprawę warunków życia zwierząt i dalszą hodowlę zwierząt zagrożonych. Otwarto nowy wybieg dla niedźwiedzi brunatnych, fokarium, wyspy lemurów, pogodynkę gibbonów i motylarnię. W 2010 roku otwarty został Pawilon Madagaskaru, gdzie eksponowana jest fauna i flora tej wyspy oraz Pawilon Sahary. W kwietniu 2012 roku otwarto wybieg rysi i żbików, znajdujący się w europejskiej części ogrodu, natomiast w październiku tego samego roku udostępniony zwiedzającym został pawilon Terai - budynek nosorożców indyjskich, mundżaków chińskich, gibonów czapników i jelarangów[29][30]. Największa inwestycja rozpoczęła się w kwietniu 2012, jest to budowa Afrykarium – Oceanarium, w którym eksponowane będą zwierzęta związane ze środowiskiem wodnym pochodzące z Afryki. W ramach tego kompleksu powstał m.in. basen będący najgłębszym na świecie wśród basenów ogrodów zoologicznych - o głębokości 4,5 m, przeznaczony dla pingwinów[31]. W 2012 roku wrocławskie zoo i 28 innych europejskich ogrodów złożyło aplikacje, którymi ubiegano się o włączenie w program hodowlany okapi. Decyzją dziewięcioosobowej komisji ZOO Wrocław i dwa inne obiekty zostały wybrane do hodowli tego prestiżowego gatunku[32] i od 11 XII 2013 r. w zoo znajdują się dwa samce okapi, jedyni przedstawiciele gatunku w Polsce[33].

We wrześniu 2013 r. rozpoczęto budowę Odrarium - kompleksu basenów przedstawiającego faunę i florę Odry[34]. Sprowadzono nowe i rzadkie gatunki zwierząt m.in.:

ssaki

ptaki

gady

Sukcesy hodowlane[edytuj | edytuj kod]

W 1897 roku we Wrocławiu urodził się tapir malajski. Był to pierwszy tapir narodzony w historii ogrodów zoologicznych.

16 sierpnia 2010 r. urodził się samiec hipopotama karłowatego. Jest to drugi potomek Elpuni (przywieziona z Krakowa[43]) i Carlosa (przywieziony z Paryża). Pierwszym była Psotka urodzona 7 czerwca 2009. Kolejne młode wrocławskiej pary hipopotamów karłowatych - samiczka Luna, przyszła na świat 8 października 2012 r.[44].

Na początku 2012 roku we wrocławskim ogrodzie zoologicznym wykluł się syczek filipiński. Jest to pierwszy na świecie przychówek tego gatunku uzyskany poza Filipinami.

Hodowla żyraf siatkowanych we Wrocławskim Ogrodzie zoologicznym rozwija się bardzo dobrze. Młode stado (samiec i 3 samice) doczekało się już 4 potomstwa. W kwietniu 2012 r. przyszła na świat samica Nzuri - pierwszy urodzony w Polsce przedstawiciel tego podgatunku żyrafy[45]. W 2013 r. grupa powiększyła się o 3 osobniki urodzone w okresie od sierpnia do grudnia: samicę Subirę[46], samca Iroko[47] i samca Nino[48][49].

Nowe obiekty[edytuj | edytuj kod]

  • wybieg dla niedźwiedzi brunatnych - największy obiekt tego typu w Polsce zajmujący powierzchnię ok. 1,2 ha[50]
  • wybiegi dla rysi i żbików - otwarte w 2012, mieszczą się w europejskiej części zoo[51]
  • fokarium - basen o pojemności prawie 1000 m³ z nowoczesnym systemem filtracji i panelami akrylowymi umożliwiającymi widok podwodny[50]
  • Pawilon Terai - budynek z wybiegami zewnętrznymi i klatką zamieszkiwany przez nosorożce indyjskie, gibony czapniki, mundżaki i jelarangi[52]
  • Pawilon Madagaskaru - pawilon z halą wolnych lotów i ekspozycją nocną będący domem dla fauny i flory Madagaskaru (m.in. lemury wari rude, lemury alaotrańskie, lemurki myszate, tenreki zwyczajne)[50]
  • Tajemnice Sahary - budynek, w którym eksponowane są zwierzęta z największej pustyni świata (m.in. dromedary, fenki, jeże uszate, gundie, oryksy szablorogie, perlice sępie, arui libijskie)[50]
  • Pagoda Gibonów - oddany w 2008 pawilon jest zajmowany przez parę gibonów białopoliczkowych i kanczyle filipińskie
  • Pawilon Sajmiri - wyremontowany budynek starej przepompowni zamieszkuje grupa sajmiri wiewiórczych - małych małp z Ameryki Południowej; Pawilon Sajmiri i Pagoda Gibonów połączone są z wyspami będącymi zewnętrznymi wybiegami dla naczelnych[53]
  • terrarium - budynek powstał już w 1885 r.[50], ale w jego wnętrzu stale zachodzą zmiany; najbardziej charakterystyczne z nich to powstanie Varzei - terrarium przedstawiającego zalany las Amazonii (2012)[54] oraz motylarni (2008)[50]
  • Rancho - przedłużenie dziecińca zwierzęcego zamieszkiwane przez kuce szetlandzkie, haflingery i osły Poitou[55]
  • Pawilon okapi i świń rzecznych - budynek z trzema wybiegami zewnętrznymi i zimową biegalnią dla okapi oraz wybiegiem zewnętrznym dla świń rzecznych[56]
  • Mini Park Linowy Zoolandia
  • Odrarium

Wyróżnienia[edytuj | edytuj kod]

Ogród wpisano do prestiżowego Europejskiego Stowarzyszenia Ogrodów Zoologicznych, skupiającego także 10 innych polskich ogrodów, spełniających normy i wymogi EAZA – w Poznaniu, Toruniu, Płocku, Warszawie, Opolu, Gdańsku, Łodzi, Krakowie, Zamościu i Chorzowie.

Pyszczak hełmiasty (Cyphotilapia frontosa) we wrocławskim zoo

Przypisy

  1. wśród dużych i publicznie dostępnych ogrodów, pomniejsze zwierzyńce o bardzo ograniczonym zasobie zwierząt i słabo udostępniane istniały już w wieku XVII i XVIII
  2. Historia ZOO, www.zoo.wroclaw.pl
  3. 3,0 3,1 J. Garbacz, 2010: Z bramą do raju zwierząt. Gazeta Wrocławska. 9 kwietnia 2010
  4. [1] - strona na bazie publikacji: Das Breslau Lexikon, Gehard Scheuermann, Laumann-Verlag Dülmen,1994, Band 2 S.2017
  5. Wieczorek H., 2014: "Wśród dzikich zwierząt we Wrocławiu". Nasza Historia, Gazeta Wrocławska, nr 5 (6), strona 15.
  6. Wieczorek H., 2014: "Wśród dzikich zwierząt we Wrocławiu". Nasza Historia, Gazeta Wrocławska, nr 5 (6), strona 15.
  7. Wieczorek H., 2014: "Wśród dzikich zwierząt we Wrocławiu". Nasza Historia, Gazeta Wrocławska, nr 5 (6), strona 15.
  8. Wieczorek H., 2014: Ludzkie zoo we Wrocławiu. Gazeta Wrocławska 8 IV 2014 r. Dodatek Historia, strona 17.
  9. Wieczorek H., 2014: Ludzkie zoo we Wrocławiu. Gazeta Wrocławska 8 IV 2014 r. Dodatek Historia, strona 17.
  10. [2] - strona na bazie publikacji: Das Breslau Lexikon, Gehard Scheuermann, Laumann-Verlag Dülmen,1994, Band 2 S.2017
  11. [3] - strona na bazie publikacji: Das Breslau Lexikon, Gehard Scheuermann, Laumann-Verlag Dülmen,1994, Band 2 S.2017
  12. Wieczorek H., 2014: Ludzkie zoo we Wrocławiu. Gazeta Wrocławska 8 IV 2014 r. Dodatek Historia, strona 17
  13. Wieczorek H., 2014: Ludzkie zoo we Wrocławiu. Gazeta Wrocławska 8 IV 2014 r. Dodatek Historia, strona 17.
  14. Wieczorek H., 2014: Ludzkie zoo we Wrocławiu. Gazeta Wrocławska 8 IV 2014 r. Dodatek Historia, strona 17.
  15. Wieczorek H., 2014: Ludzkie zoo we Wrocławiu. Gazeta Wrocławska 8 IV 2014 r. Dodatek Historia, strona 17.
  16. [4] - strona na bazie publikacji: Das Breslau Lexikon, Gehard Scheuermann, Laumann-Verlag Dülmen,1994, Band 2 S.2017
  17. [5] - strona na bazie publikacji: Das Breslau Lexikon, Gehard Scheuermann, Laumann-Verlag Dülmen,1994, Band 2 S.2017
  18. W. Roszkowska, 1970. Wrocław. Przewodnik. Wyd. Sport i Turystyka, Warszawa, strona: 211
  19. Przedmowa Wolińskiego do książki: Łukaszewicz K., 1975: Ogrody zoologiczne. Wiedza Powszechna, strona 5.
  20. Łukaszewicz K., 1975: Ogrody zoologiczne. Wiedza Powszechna, strona 420
  21. Łukaszewicz K., 1975: Ogrody zoologiczne. Wiedza Powszechna, strona 421
  22. Łukaszewicz K., 1975: Ogrody zoologiczne. Wiedza Powszechna, strona 422
  23. Łukaszewicz K., 1975: Ogrody zoologiczne. Wiedza Powszechna, strona 422.
  24. Encyklopedia Wrocławia. Wyd. Dolnośląskie, 2000 r., strona 504; Wrocław
  25. Strona World Association of Zoos and Aquariums [6]
  26. International Zoo Yearbook, London 1972 za: Łukaszewicz K., 1975: Ogrody zoologiczne. Wiedza Powszechna, strona 431
  27. International Zoo Yearbook, London 1972 za: Łukaszewicz K., 1975: Ogrody zoologiczne. Wiedza Powszechna, strona 431
  28. [7]
  29. Otwarcie pawilonu nosorożców indyjskich
  30. Gibbony rosną w siłę [dostęp: 19-01-2014]
  31. Wieczorek H., 2014: Wywiad z R. Ratajszczakiem pt. Wszystkie zwierzęta są tak samo ważne...". Gazeta Wrocłąwska, 25 VII, str. 21 Magazynu.
  32. Tajemnicze okapi przybędą do wrocławskiego ZOO www.wroclaw.pl
  33. Drugi OKAPI!!, www.zoo.wroclaw.pl/
  34. W poniedziałek rusza budowa Odrarium [dostęp: 19-01-2014]
  35. Pora transferów, dostęp: 28-12-2012
  36. Przyjazd pancernych gigantów, dostęp: 28-12-2012
  37. Przybył MANAS, dostęp: 28-12-2012
  38. Nowi mieszkańcy wrocławskiego zoo. Przyjechali z zagranicy, dostęp: 28-12-2012
  39. Kotiki pływają już we wrocławskim zoo, dostęp: 28-12-2012
  40. Koniec roku w ZOO, dostęp: 28-12-2012
  41. Pora transferów, dostęp: 28-12-2012
  42. SAHARYJSKIE nowości, dostęp: 28-12-2012
  43. Powiększyła się rodzina hipopotamów – TVP.INFO
  44. Nowa hipopotamica we wrocławskim zoo
  45. W ZOO urodziła się żyrafa [dostęp: 19-01-2014]
  46. Sierpniowa panieneczka, www.zoo.wroclaw.pl/ [dostęp: 19-01-2014]
  47. Nowinki hodowlane, www.zoo.wroclaw.pl/ [dostęp: 19-01-2014]
  48. NINO świąteczny maluch, www.zoo.wroclaw.pl/ [dostęp: 19-01-2014]
  49. jr: Mała żyrafa Nino w ZOO (pol.). www.wroclaw.pl, 2014-01-01. [dostęp 2014-01-18].
  50. 50,0 50,1 50,2 50,3 50,4 50,5 L. Solski, Przewodnik Zoo Wrocław 2010/11
  51. Wybieg dla rysi i żbików, www.zoo.wroclaw.pl
  52. Wybieg dla nosorożców, www.zoo.wroclaw.pl
  53. Małpi gaj powstał na wysepce we wrocławskim zoo, gazeta.pl
  54. VARZEA otwarto !, www.zoo.wroclaw.pl/
  55. Na ranczo we wrocławskim ZOO są kuce i konie
  56. Wrocławskie okapi, www.zoo.wroclaw.pl/

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • L. Solski, 2008: Przewodnik Zoo Wrocław.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]