Sporysz (Żywiec)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Herb Żywca Sporysz
dzielnica Żywca
Kosciol Chrystusa Króla Zywiecsporysz 2.png
Kościół Chrystusa Króla w Żywcu-Sporyszu
Miasto Żywiec
Status dzielnica
Założono XIV wiek
W granicach Żywca 1950 r.
Powierzchnia ~3,0[1] km²
Ludność (2010)
 • liczba ludności
 • gęstość

~5.500[1]
~1.833,3 os./km²
Strefa numeracyjna 33
Kod pocztowy 34-330
Tablice rejestracyjne SZY
Położenie na planie Żywca
Położenie na planie Żywca
Położenie na mapie Żywca
Mapa lokalizacyjna Żywca
Sporysz
Sporysz
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Sporysz
Sporysz
Ziemia 49°40′29″N 19°13′35″E/49,674722 19,226389Na mapach: 49°40′29″N 19°13′35″E/49,674722 19,226389
Commons Galeria zdjęć w Wikimedia Commons

Sporyszdzielnica Żywca o charakterze mieszkalno-przemysłowym, położona w jego południowo-wschodniej części.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Sporysz położony jest w sąsiedztwie Kocurowa-Koleb, Śródmieścia i Zabłocia, nad rzeką Koszarawa.

Granice dzielnicy wyznaczają:

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Zbiorniki i cieki wodne[edytuj | edytuj kod]

Główną rzeką przepływającą przez Sporysz jest Koszarawa. Początek bierze w rejonie wsi o tej samej nazwie. Następnie płynie przez tereny gmin: Koszarawa, Jeleśnia, Świnna oraz przez miasto Żywiec, gdzie wpada do Soły w rejonie mostu kolejowego.

Południowo-zachodnią granicę dzielnicy, będącą również granicą oddzielającą Żywiec od wsi Trzebinia wyznacza potok Sporyszek, mający swoje źródła u podnóży wzgórza Kępa w Trzebini. Wpada on do potoku Trzebinia, który łączy się z rzeką Koszarawą w rejonie ulicy Isep.

Wzgórze Grojec[edytuj | edytuj kod]

Wzgórze Grojec znajduje się w widłach Soły i Koszarawy i ma wysokość wysokość 612 m n.p.m.

Na jego wierzchołku prowadzone były prace archeologiczne, podczas których stwierdzono istnienie wcześniej drewnianego zamku.

Przez szczyt Grojca przebiega szlak turystyczny żółty szlak turystyczny z Śródmieścia do browaru oraz szlak turystyczny niebieski Szlak Wyzwolicieli Miasta Żywca.

Na szczycie Małego Grojca (422 m n.p.m.) ustawiono stalowy krzyż - pamiątkę po wizycie w Żywcu papieża Jana Pawła II w dniu 22 maja 1995 roku.

Flora[edytuj | edytuj kod]

W północnej części dzielnicy znajduje się Rezerwat przyrody Grapa. Został powołany w 1996 roku w celu ochrony naturalnych lasów liściastych, charakterystycznych dla Kotliny Żywieckiej.

Florę rezerwatu przyrody Grapa tworzy:

w tym kilkanaście gatunków objętych ochroną prawną, m.in. parzydło leśne, kukułka Fuchsa, wawrzynek wilczełyko, skrzyp olbrzymi.

Zbiorowiska roślinne rezerwatu reprezentują trzy zespoły roślinności:

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wieś Sporysz, typowo rolnicza, powstała w XIV wieku. Jej charakter zmienił się w XIX wieku wraz z rozwojem przemysłu. Na terenie wsi powstały kuźnie, walcownia i cynkownia blachy, która została przekształcona w 1900 roku w Żywiecką Fabrykę Śrub.

Duża część Sporysza należała do rodziny Sapińskich. Teren, na którym stoi dziś Fabryka Śrub został kupiony od Antoniego Sapińskiego ok. 1832 r.

W 1869 liczył 1023 mieszkańców.

Sporysz był ulubionym miejscem na niedzielne i świąteczne wypady za miasto dla mieszkańców Żywca, polecano wycieczki po zakładach przemysłowych oraz wyjścia na Grojec.

W 1930 roku wieś zamieszkiwało 1147 osób.

Sporysz był siedzibą gminy od 1867 (do 1933 roku jednowioskowej). W 1934 roku do gminy Sporysz należały wsie: Czernichów, Isep, Moszczanica, Międzybrodzie Żywieckie, Oczków, Pewel Mała, Przyłęków, Sporysz, Świnna, Trzebinia i Zadziele.

18 stycznia 1950 roku Sporysz razem z Ispem, Zabłociem, Pawlusiem i Kocurowem został przyłączony do Żywca.

Według "Słownika geograficznego Królestwa Polskiego i innych krajów słowiańskich" Sporysz dzielił się na:

Sporysz dziś[edytuj | edytuj kod]

Współczesny Sporysz jest dzielnicą o charakterze mieszkalno-przemysłowym. Zakłady przemysłowe skupiają się przy ulicy Grunwaldzkiej.

Przy ul. Grunwaldzkiej znajduje się Żywiecka Fabryka Śrub "Śrubena Unia", wywodząca się z powstałej 24 lipca 1837 Huty Fryderyka. Od 1911 r. produkuje śruby, wkręty, nakrętki i nity. Po zakończeniu II wojny światowej fabryka była systematycznie powiększana i modernizowana, a w roku 1994 stała się spółka akcyjną.

Między ul. Kopernika a rzeką Koszarawą rozciągają się osiedla domów jednorodzinnych (Osiedle Kopernika, Osiedle Reymonta).

W Sporyszu funkcjonuje ośrodek edukacji kulturalnej i promocji twórczości młodych - Klub "Śrubka", funkcjonujący od 1947 roku, a także klub środowiskowy "Globik".

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Willa przy ul. Kopernika

Do nielicznych zabytków na terenie dzielnicy należą:

  • Ruiny pieca wapienniczego u podnóży wzgórza Grojec
  • Stara zabudowa zlokalizowana głównie w rejonie ul. Kopernika

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Na terenie dzielnicy znajduje się gęsta sieć szlaków turystycznych. Przez Sporysz przebiegają:

Kultura[edytuj | edytuj kod]

W Sporyszu prowadzą działalność dwie filie Miejskiego Centrum Kultury - Klub Śrubka oraz Klub Globik.

Klub Śrubka[edytuj | edytuj kod]

Klub Śrubka znajduje się przy ul. Grunwaldzkiej 13. Powstał w roku 1947 jako świetlica zakładowa pracowników Fabryki Śrub. W tym samym czasie powołano bibliotekę dla pracowników[2].

Obecnie klub prowadzi zajęcia takie jak[3]:

  • Aerobik
  • Czwartek z dobrym filmem - zajęcia edukacji filmowej
  • Galeria "Pod Śrubką"
  • Koło modelarskie
  • Samodzielna Formacja Obronno-Ratownicza im. gen. Stanisława Sosabowskiego
  • Szkółka szachowa
  • Zajęcia teatralne
  • zajęcia edukacji plastycznej dla dzieci, młodzieży i dorosłych
  • Taniec dla dzieci, młodzieży oraz zajęcia z tańca towarzyskiego
  • Warsztaty dziennikarskie

oraz jest organizatorem dorocznych imprez:

  • Bajkowe Spotkania Teatralne (od 1997 r.)
  • Konkurs Modeli Kartonowych i Plastikowych "Śrubka" (od 1989 r.)
  • Spotkania Szachowe "Śrubka" (zima, wiosna, jesień)
  • Turniej Artystyczny Młodych CZTERY PORY ROKU
  • Spotkania Przyjaciół Henryka Worka - LASEK

W budynku Klubu funkcjonuje biblioteka - filia nr 2 Żywieckiej Biblioteki Samorządowej (wcześniej biblioteka pracowników Fabryki Śrub) oraz Żywiecka Orkiestra Dęta (Stowarzyszenie Przyjaciół Żywieckiej Orkiestry Dętej, wcześniej Zakładowa Orkiestra Dęta Fabryki Śrub). Z Klubem "śrubka" współpracuje i wspomaga jego działalność Stowarzyszenie Kulturalne "prowincja" oraz Żywiecki Uniwersytet Trzeciego wieku.

Klub Globik[edytuj | edytuj kod]

Klub Globik mieści się przy ul. Sporyskiej 37. Prowadzi następujące zajęcia[4]:

  • Zajęcia plastyczne
  • Zajęcia teatralne
  • Gimnastyka artystyczno-akrobatyczna
  • Tenis stołowy
  • Taniec nowoczesny

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

Szkoła Podstawowa nr 3

Przedszkola[edytuj | edytuj kod]

  • Przedszkole nr 6 przy ul. Sporyskiej 37
  • Przedszkole nr 8 przy ul. Grunwaldzkiej 17

Szkoły podstawowe[edytuj | edytuj kod]

  • Szkoła Podstawowa nr 3 im. Adama Mickiewicza przy ul. Marii Curie-Skłodowskiej 2

Gimnazja[edytuj | edytuj kod]

  • Gimnazjum nr 3 im. Cypriana Kamila Norwida przy ul. Marii Curie-Skłodowskiej 2 - mieści się w budynku Szkoły Podstawowej nr 3. 22 października 2002 roku odbyła się uroczystość nadania imienia, przekazania sztandaru i ślubowania klas pierwszych[5].

Szkoły średnie[edytuj | edytuj kod]

  • II Liceum Ogólnokształcące im. Jana Komorowskiego przy ul. Grunwaldzkiej 9 - powstało 1 września 1972 roku jako Medyczne Studium Zawodowe w Żywcu. W 1991 przy Zespole Szkół Medycznych powstaje pierwsze Liceum Ogólnokształcące które zostaje zlikwidowane. W 1997 roku szkoła zmienia nazwę na Zespół Szkół Medycznych i Ogólnokształcących, a w roku 2002, w związku z likwidacją Medycznego Studium Zawodowego szkoła zmienia nazwę na II Liceum Ogólnokształcące im. Jana Komorowskiego w Żywcu[6].
  • Zespół Szkół Samochodowych przy ul. Grunwaldzkiej 10 - powstał w roku 1961, kiedy to utworzono Zasadniczą Szkołę Zawodową przy Przedsiębiorstwie Państwowym PKS w Żywcu. W 1985 roku uruchomione zostaje 5-letnie Technikum Samochodowe. Obecną nazwę szkoła otrzymała w 1993 roku[7].
  • Zespół Szkół Drzewnych i Leśnych przy ul. Grunwaldzkiej 9 - szkoła została przeniesiona na obecne miejscu w 2013 roku.

Szkoły wyższe[edytuj | edytuj kod]

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Huta Fryderyka w Sporyszu, XIX wiek

Wraz z rozwojem przemysłu w XIX wieku w Sporyszu ulokował się szereg zakładów przemysłowych. Były to należące do Habsburgów: fabryka kleju, mąki kostnej i kwasu siarkowego oraz fabryka wyrobów z drewna (parkiet, skrzynki i pędzle). Na terenie folwarku ulokowana była gorzelnia i rektyfikatornia[8].

W 1930 roku działały ponadto rafineria spirytusu, wytwórnia wódek i zakład produkujący dywany[9].

W 1844 przez została Karola Ludwika Habsburga została założona Huta Fryderyka. Pracowały tam kuźnice, walcownie i cynkownia blachy. W 1895 roku zakład połączono z fabrykami w Trzyńcu i kopalniami węgla w Karwinie. W 1900 roku hutę kupiło Austriackie Towarzystwo Górniczo-Hutnicze w Wiedniu[10]. W 1910 roku zakład sprzedano Pierwszej Galicyjskiej Fabryce Śrub Nitów i Nakrętek w Oświęcimiu. Od tego czasu do chwili obecnej fabryka działa w branży śrubiarskiej jako Żywiecka Fabryka Śrub Śrubena Unia.

Osiedla[edytuj | edytuj kod]

Komunikacja[edytuj | edytuj kod]

Główne ciągi komunikacyjne[edytuj | edytuj kod]

Status drogi powiatowej posiadają także:

  • ul. Isep - prowadzi od ul. Kopernika w kierunku granicy z Trzebinią. Łączy się z ul. Sporyską.
  • ul. Marii Curie-Skłodowskiej - łącznik pomiędzy ul. Kopernika i ul. Grunwaldzką

Linie kolejowe[edytuj | edytuj kod]

Przez Sporysz przebiega linia kolejowa 97 Skawina - Żywiec ze stacją kolejową Żywiec-Sporysz przy ul. Grunwaldzkiej.

Obecny budynek dworca został wybudowany w latach 1971 - 1974 w miejsce poprzedniego, zniszczonego w czasie działań wojennych w 1945 roku, pochodzącego z II połowy XIX wieku[11].

Ze stacji można dojechać do miejscowości takich jak[12]:

Komunikacja miejska[edytuj | edytuj kod]

Na terenie dzielnicy znajduje się 21 przystanków komunikacji miejskiej[13]. Na najważniejszych zatrzymują się autobusy linii:

  • Fabryka Śrub - 1, 5, 6, 9, 12, 15
  • Isep - 2
  • Osiedle Kopernika - 8, 13
  • Spółdzielnia - 15, 12
  • ul. Sporyska - 3

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Studium uwarunkowań i kierunków zagospodarowania przestrzennego miasta Żywca. Część II: Kierunki rozwoju.
  2. Klub Śrubka: Historia Klubu
  3. Klub Śrubka: Strona główna
  4. Urząd Miejski w Żywcu: Ferie w klubie Globik
  5. "Nad Sołą i Koszarawą": Sztandar dla Gimnazjum nr 3 w Żywcu
  6. II Liceum Ogólnokształcące w Żywcu: Historia szkoły
  7. Zespół Szkół Samochodowych w Żywcu: Historia
  8. "Nad Sołą i Koszarawą": Żywiec sprzed stu laty
  9. Wielka Ilustrowana Encyklepedja Powszechna, Wydawnictwo Gutenberga, Kraków 1931, tom XVI
  10. "Nad Sołą i Koszarawą": Żywiec na starych pocztówkach
  11. "Nad Sołą i Koszarawą": Nasz XX wiek
  12. PKP: Rozkład jazdy pociągów, informacja, bilety, ceny
  13. MZK Żywiec: Mapa połączeń