Sucha Beskidzka

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Sucha Beskidzka
Herb Flaga
Herb Suchej Beskidzkiej Flaga Suchej Beskidzkiej
Państwo  Polska
Województwo  małopolskie
Powiat suski
Gmina gmina miejska
Data założenia 1405
Prawa miejskie 1896
Burmistrz Stanisław Lichosyt
Powierzchnia 27,65 km²
Wysokość 350 m n.p.m.
Populacja (2010)
• liczba ludności
• gęstość

9541
355,1 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 33
Kod pocztowy 34-200
Tablice rejestracyjne KSU
Położenie na mapie województwa małopolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa małopolskiego
Sucha Beskidzka
Sucha Beskidzka
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Sucha Beskidzka
Sucha Beskidzka
Ziemia 49°44′25″N 19°35′19″E/49,740278 19,588611
TERC
(TERYT)
2121615021
Urząd miejski
ul. Mickiewicza 19
34-200 Sucha Beskidzka
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikisłownik Hasło Sucha Beskidzka w Wikisłowniku
Strona internetowa
Widok ogólny od strony zachodniej
Zamek Komorowskich
Kościół parafialny
Tablica pamiątkowa ku czci Marszałka Piłsudskiego
Karczma Rzym
Dworzec kolejowy
Oranżeria

Sucha Beskidzkamiasto i gmina w południowo-zachodniej części województwa małopolskiego, w powiecie suskim (siedziba starostwa). W latach 1975-1998 miasto administracyjnie należało do województwa bielskiego.

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Miasto położone jest w niewielkiej kotlinie na skraju Beskidu Makowskiego i Beskidu Małego, u ujścia rzeki Stryszawki do Skawy[1].

Według danych z roku 2002[2] Sucha Beskidzka ma obszar 27,46 km², w tym:

  • użytki rolne: 44%
  • użytki leśne: 43%

Według danych z 1 stycznia 2011 r. powierzchnia miasta wynosiła 27,65 km²[3]. Miasto stanowi 4% powierzchni powiatu.

Sąsiednie gminy: Maków Podhalański, Stryszawa, Zembrzyce

Historia[edytuj | edytuj kod]

Początki zasiedlenia i zagospodarowania kotliny suskiej wiążą się z akcją kolonizacyjną książąt oświęcimskich. Wedle przekazów źródłowych, w 1405 Jan II, książę oświęcimski, wydał przywilej, w którym zezwalał niejakiemu Strzale na lokację w tym miejscu osady. Skąpe dokumenty źródłowe niewiele jednak mówią o tym najwcześniejszym okresie dziejów Suchej. Strzałowie pozostawali jej właścicielami prawdopodobnie przez kilkadziesiąt lat, następnie, w 2. poł. XV w. Sucha przeszła w ręce Słupskich. W 1554 r. Stanisław Słupski sprzedał Suchą złotnikowi krakowskiemu Gaspare Castiglione, który po uzyskaniu nobilitacji szlacheckiej przybrał od swojej posiadłości polskie nazwisko – Kasper Suski. Z osobą Kaspra Suskiego wiąże się budowa zamku, który miał stać się na kilkaset kolejnych lat głównym ośrodkiem administracyjnym, gospodarczym i kulturalnym okolicznych terenów. Doszło do tego za czasów kolejnych właścicieli Suchej, Komorowskich, którzy na początku XVII w. skupiali w swych rękach znaczne obszary ziemskie w okolicach Suchej i na Żywiecczyźnie. Po ich podziale w 1608 r. zachodnia część trafiła w ręce Piotra Komorowskiego i aż do 1939 jako tzw. „państwo suskie” pozostawała w rękach prywatnych właścicieli, którymi – po Komorowskich – były inne znane polskie rody: Wielopolskich, Branickich i Tarnowskich.

Wiek siedemnasty stanowi okres szybkiego rozwoju dominium suskiego. Piotr Komorowski założył w Suchej parafię, a w latach 1613-1614 wybudował i bogato uposażył kościół. Również wiele starań poświęcił rozbudowie dawnego dworu obronnego Kaspra Suskiego, tworząc okazałą rezydencję magnacką. W tym okresie powstały także w Suchej: huta szkła, młyn wodny, browar, suszarnia chmielu, gorzelnia, kuźnia żelaza i miedzi.

W latach 1693-1726 panią zamku suskiego była Anna Konstancja Wielopolska, która dała się poznać jako sprawna administratorka swoich włości. Przeprowadziła bowiem reformę administracyjną „państwa suskiego”. W wieku XVIII, Sucha pod rządami Wielopolskich przeobraziła się z osady typowo rolniczej w osadę targową, na podstawie przywilejów otrzymanych od króla polskiego, a następnie po 1772 od cesarza austriackiego. Przywileje te zezwalały na organizowanie jarmarków, dzięki którym Sucha stała się znanym ośrodkiem handlowym i rzemieślniczym Podbeskidzia.

W latach 1769-1772, Sucha i okolice stały się terenem wzmożonych działań wojennych wojsk konfederatów barskich z wojskami rosyjskimi. Pod koniec XVIII wieku Sucha liczyła około 3 tys. mieszkańców.

W ostatnich latach panowania Wielopolskich rozbudowano i zmodernizowano hutę żelaza – tzw. „Kuźnice Suskie”, znajdujące się w centrum osady. W 1843 roku dobra suskie wykupili od Wielopolskich Braniccy herbu Korczak. Lata czterdzieste XIX w. były dla mieszkańców Suchej jednym z najcięższych okresów w historii. Obfitowały bowiem w powodzie i epidemie, które stały się główną przyczyną klęsk i nieurodzajów.

Do około 1880 w Suchej działały huty żelaza. W latach 80. XIX stulecia po uruchomieniu tzw. linii transwersalnej kolei, wiodącej z Żywca przez Nowy Sącz do Husiatynia, Sucha stała się ważnym węzłem kolejowym w miejscu odgałęzienia się trasy do Krakowa. Wówczas właścicielami miejscowości byli już Braniccy, z których nazwiskiem wiąże się powstanie wspaniałego zbioru biblioteczno-muzealnego na zamku, w swoim czasie jednej z największych bibliotek prywatnych na ziemiach polskich. Zbiory te niestety podczas II wojny światowej uległy częściowo zniszczeniu, pozostała część weszła w skład różnych bibliotek i muzeów na terenie kraju.

Ostatnie ćwierćwiecze XIX w. można określić jako okres ożywienia gospodarczego. Rozbudowano suski browar, a w 1883 roku otwarto linię kolejową Sucha – Żywiec, natomiast w rok później linię Kraków – Sucha – Nowy Sącz. Sucha stała się więc ważnym węzłem kolejowym – a kolej, poza rolnictwem, była jednym z głównych źródeł utrzymania mieszkańców. W 1886 powstał tartak, przy którym założono straż ogniową. Ukoronowaniem tego okresu było nadanie Suchej w 1896 praw miejskich. W latach 1895-1907 wzniesiono nowy kościół, a w roku 1911 otwarto Bank Spółdzielczy.

Po odzyskaniu niepodległości przez Polskę, w czasach dwudziestolecia międzywojennego Sucha kilkakrotnie zmieniała swą przynależność administracyjną, wchodząc kolejno w skład powiatów: Żywieckiego, Makowskiego i Wadowickiego. W 1922 dobra Suskie drogą wiana przeszły na Tarnowskich. Właścicielem zamku był wówczas hrabia Juliusz Tarnowski, syn Anny z Branickich Tarnowskiej. Przed I wojną światową, a także w okresie powojennym, w Suchej rozwijały się instytucje kulturalno-oświatowe. Działały: Towarzystwo Oświaty Ludowej, Towarzystwo Gimnastyczne „Sokół”, Towarzystwo Szkoły Ludowej, Katolickie Stowarzyszenie Młodzieży Żeńskiej i Męskiej oraz harcerstwo. W latach trzydziestych najwięcej osób zatrudniały: węzeł PKP, tartak, browar, fabryki Rudolfa Edwarda Fortunów – „Robot” (200 osób) i „Walor”. W 1939 w Suchej mieszkało około 6200 osób.

3 września 1939 do Suchej, od strony Żywca, wkroczyły wojska hitlerowskie. Miasto zostało wcielone do Rzeszy jako miejscowość graniczna, ponieważ sąsiedni Maków Podhalański znajdował się już w granicach Generalnego Gubernatorstwa. Wojna przyniosła zagładę około 500-osobowej społeczności żydowskiej zamieszkującej Suchą.

W latach powojennych miasto zdecydowanie zmieniło swoje oblicze. Powstał stadion sportowy, a później osiedle mieszkaniowe Na Stawach, które wraz z wybudowanym jako pierwszym osiedlem Beskidzkim, stanowi największe skupisko mieszkalne w Suchej. Obok budownictwa komunalnego i spółdzielczego prężnie rozwijało się też budownictwo indywidualne. Rozwinęły się nowe gałęzie przemysłu. Powstała Babiogórska Fabryka Mebli, Zakłady Przetwórstwa Owocowo-Warzywnego, Wytwórnia Sprzętu Komunikacyjnego, GS Samopomoc Chłopska. Powstała sieć szkół podstawowych, zawodowych i średnich.

W okresie powojennym, w latach 1956-1975 na mapie administracyjnej kraju po raz pierwszy pojawił się Powiat Suski, a w wyniku reformy administracyjnej przeprowadzonej w 1975 miasto zostało włączone do nowo utworzonego województwa bielskiego. W 1964 do tradycyjnej, dawnej nazwy miasta, dodano oficjalnie drugi człon – „Beskidzka”, jednoznacznie identyfikujący miejsce jego położenia na mapie Polski. W 1983 roku zakończono budowę szpitala rejonowego, wokół którego powstało nowe osiedle mieszkaniowe. Również we współczesnym wyglądzie miasta zachodzą zasadnicze zmiany. Przykładem może być powstały w centrum, na terenie po zamkniętym tartaku i bazie PKS-u, nowoczesny pasaż handlowo-usługowy.

Od 1 stycznia 1999 Sucha Beskidzka znów jest miastem powiatowym, zgodnie z tradycjami historyczno-kulturowymi wchodząc w skład województwa małopolskiego[4].

Turystyka i miejsca warte zwiedzenia[edytuj | edytuj kod]

  • manierystyczny zamek suski Castiglone-Suskich, następnie Komorowskich, później Wielopolskich, Branickich i Tarnowskich, przebudowany w stylu barokowym – zwany „Małym Wawelem”; obecnie hotel i restauracja „Kasper Suski” oraz siedziba Miejskiego Ośrodka Kultury i Muzeum Miejskiego Suchej Beskidzkiej (ul. Zamkowa 1),
  • przy zamku park typu krajobrazowego z XVIII/XIX wieku,
  • neogotycka oranżeria z 2. poł. XIX wieku położona w parku zamkowym,
  • drewniana Karczma „Rzym” z XVIII wieku znajdująca się na rynku,
  • Muzeum Ziemi Suskiej ul. Batalionów Chłopskich 22, „Domek Ogrodnika” – zamieszkały niegdyś przez zamkowego ogrodnika,
  • Budynek stacyjny, powstały w latach 1881-1882, z typową dla galicyjskich kolei architekturę,
  • trzy drewniane dworki oficjalistów z lat 80. XIX w. przy ulicy Mickiewicza 36,38 i 40,
  • drewniany dom z II. połowy XVIII w. przy ul. Role 182 oraz inny drewniany dom z przełomu XIX. i XX. w. przy ulicy Mickiewicza 68,
  • murowany budynek browaru dworskiego z ok. 1800 roku przy ulicy Mickiewicza 32,
  • kamienice przy suskim rynku z XIX w.,
  • mini skansen taboru kolejowego fila skansenu w Chabówce; dwa parowozy: normalnotorowy z 1909 roku i wąskotorowy z 1919 roku, parowozownia z 1886 roku,
  • Ścieżka przyrodniczo - leśna "Jasień",
  • Grób konfederatów barskich,
  • Wiąz Sobieskiego.

Budowle sakralne[edytuj | edytuj kod]

  • zespół klasztoru kanoników regularnych: kościół manierystyczno-barokowy z 1613-14, budynek klasztoru (obecnie plebania), kaplice z XVII wieku, drewniany spichlerz z XVIII-XIX w. powyżej plebanii,
  • kościół neogotycki z początku XX wieku zbudowany według projektu Teodora Talowskiego,
  • mogiła konfederatów barskich znajdująca się koło kościoła,rozstrzelanych w 1771 roku przez Moskali,
  • Kaplica Konfederatów Barskich na górze Jasień z II połowy XVIII wieku,
  • figury i kapliczki przydrożne (między innymi dwie figury św. Jana Nepomucena z 1779 oraz 1795 roku przy kosciele neogotyckim, św. Antoni z 1728 roku, Chrystus Frasobliwy z 1743 roku, św. Wawrzyniec z roku 1838,
  • XIX. wieczne pomniki na cmentarzu parafialnym założonym w 1836 roku.

Turystyka aktywna[edytuj | edytuj kod]

Miasto jest punktem wyjścia następujących szlaków turystycznych w Beskid Mały, Beskid Makowski, Beskid Żywiecki (w 1906 wyznaczono tu pierwszy szlak turystyczny w Beskidach Zachodnich – z Suchej przez Magurkę do Zawoi):

W mieście wytyczono ponadto 6 tras rowerowych:

  • Trasa nr 1 – kolor żółty spod Zamku Suskiego w kierunku Zembrzyc i dalej na górę Jasień,
  • Trasa nr 2 – kolor niebieski do 1700m identyczna z trasą nr. 1, rozszerzona o przejazd przez osiedle Koźle oraz dzielnicę Błądzonka i do zamku,
  • Trasa nr 3 – kolor pomarańczowy trasa ul. Zamkowa, Rynek, ul. Kościelna, ul. Szpitalna/ ul. 3-go Maja, "Pod Modrzewie", os. Podksięże, wjazd na teren wsi Zawoja Przysłop, os. Bielasy, os. Polana, wjazd na teren wsi Grzechynia: Za Wodą, Zarąbki, wjazd na teren miasta Sucha Beskidzka osiedle Sumerówka, docieramy do ul. Nad Skawą i dalej ul. Piłsudskiego przez Rynek, ul. Zamkowa,
  • Trasa nr 4 – kolor zielony pokrywa się z trasą nr. 3 z tym, że dojeżdżamy do placu przed klasztorem oo. Karmelitów Bosych w Zawoi Zakamień,
  • Trasa nr 5 – kolor bordowy przebiega tj. trasa nr. 4, rozszeżona jest o osiedle Hucisko w Stryszawie, do Suchej wracamy drogą wojewódzkiej nr 946, ul. Role, ul. Mickiewicza, ul. Zamkowa,
  • Trasa nr 6 – kolor granatowy wiedzie ul. Zamkową, Rynek, ul. Juliusza hr. Tarnowskiego, ul. Batalionów Chłopskich i ul. Błądzonka, przełęcz Lipie, pomiędzy Lipską Górą i Głuszkową Górą, osiedle Błachutówka, stryszawskie osiedla Krupniaki i Gałuszki, most w Stryszawie oraz przejazd kolejowy, droga wojewódzka nr 946, powrót do Suchej Beskidzkiej ul. Role, ul. Mickiewicza, ul. Zamkowa.

Miasto posiada niezłą bazę hotelową budowaną między innymi przez takie ośrodki hotelowe jak: Hotel Monttis, Hotel Kasper Suski, Szkolne Schronisko Młodzieżowe.

Sport[edytuj | edytuj kod]

  • Stadion Sportowy MKKS "Babia Góra" przy ul. Mickiewicza, pojemność stadionu 700 siedzących (w tym 450 krzesełek) i ok. 1000 stojących, na kompleks składają się: boisko piłkarskie, główna płyta, płyta treningowa, płyta asfaltowa do gry w piłkę ręczną, bieżnie oraz rzutnie dyskiem, kulą, skocznie w dal i do skoku wzwyż, kort tenisowy, trzy domki fińskie oraz zabudowania gospodarcze z miejscem na magazyny, szatnie z natryskiem,
  • Kompleks sportowy "Orlik" przy ul. Płk. T. Semika,
  • Kryta pływalnia przy ul. Zielonej 1,
  • Wyciąg narciarski orczykowy "Zasypna" przy ul. Zasypnica 275, długość 130 m.,różnica poziomów 42 m, sztucznie naśnieżany i oświetlony,
  • Lodowisko sezonowe "Biały Orlik" przy ul. Płk. T. Semika,
  • Miejska Wypożyczalnia Rowerów z czterema punktami wypożyczeń: ul. Wadowicka 4, ul. Zamkowa 1, ul. Mickiewicza 19, ul. Zielona 1, ul. Role 133,
  • Miejski Klub Sportowy „Babia Góra” – piłkarski i narciarski klub sportowy – rok zalożenia 1918, barwy klubu niebiesko-czerwone, największym sukcesem był awans do IV Ligi w sezonie 2000/01,
  • Łucznicze Towarzystwo Sportowe „Zamek Suski”,
  • UKS BRONCOS Sucha Beskidzka – zespół futbolu amerykańskiego,
  • Beskidzki Klub Seido Karate,
  • Klub Nordic Walkerów „Kijanki”.

Imprezy, zawody[edytuj | edytuj kod]

  • Podbabiogórskie spotkania podróżnicze,
  • Otwarty turniej szachowy Ziemi Suskiej,
  • 01.05.-05.05. Suska Majówka:

Blok imprez, w tym m.in.: Konkurs Wiedzy Historycznej „Ocalić od zapomnienia”, XIV Turniej Łuczniczy Robin Hooda, XXI Rajd Rowerowy Ziemi Suskiej, Koncert w „Małej Zbrojowni”

  • Wystawa ogrodnicza – maj,
  • 21.06-22.06. – Dni Ziemi Suskiej – powitanie lata,
  • Suskie spotkania z folklorem,
  • Plener artystyczny – Letnia Szkoła Malowania,
  • Międzynarodowy Wyścig Kolarski „Memoriał Henryka Łasaka”,
  • Mały Wyścig „Memoriał Henryka Łasaka”,
  • Cinema Castello – Letnia akademia filmowa – sierpień,
  • Dni Muzyki na zamku,
  • Rajd „Podbabiogórskie Miasta”
  • ponadto szereg wystaw plastycznych w Miejskiej Galerii Sztuki, warsztaty rzeźbiarskie oraz malarskie, zawody łucznicze oraz w strzelaniu z broni i inne.

Transport[edytuj | edytuj kod]

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Przez miasto przechodzą dwie linie kolejowe: 97 SkawinaŻywiec oraz 98 Sucha BeskidzkaChabówka. Sucha Beskidzka jest węzłem kolejowym, z którego odchodzą pociągi do Krakowa, Zakopanego i Żywca (wcześniej również do Wadowic ale w latach 1988-1992 odcinek SkawceWadowice został zlikwidowany, w związku z budową zbiornika Świnna Poręba.

Transport lotniczy[edytuj | edytuj kod]

4 października 2012 otwarto oficjalnie sanitarne lądowisko przy ul. Szpitalnej.

Ok. 13 km na południowy wschód od miasta znajduje się prywatne lądowisko Blachdom Plus Maków Podhalański.

Najbliższe porty lotnicze:

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

W mieście znajdują się zakłady przemysłu elektronicznego, meblarskiego, spożywczego[potrzebne źródło].

W Suchej mieści się Szpital Rejonowy im. Dr. Jana Gawlika.

Edukacja[edytuj | edytuj kod]

  • Niepubliczne Przedszkole "LOBUS" z Oddziałem Integracyjnym i Oddziałami Specjalnymi, ul.Billy Wildera 14,
  • Przedszkole Niepubliczne "Klub Malucha", ul. Role 89,
  • Przedszkole Niepubliczne “Bajkowe Ranczo”, ul.Batalionów Chłopskich 260,
  • Miejskie Przedszkole Samorządowe, ul.Mickiewicza 23,
  • Szkoła Podstawowa Nr 1, ul.Płk Semika 3,
  • Szkoła Podstawowa Nr 2 im. Władysława Broniewskiego, ul.Zasypnicka 1,
  • Filia Szkoły Podstawowej Nr 2 w Suchej Beskidzkiej, ul.Błądzonka 73,
  • Gimnazjum im. Jana Pawła II, ul.Płk Semika 3,
  • Zespół Szkół Ogólnokształcących im. Marii Skłodowskiej-Curie, ul.Płk Semika 1,
  • Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych, ul.Płk Semika 1,
  • Zespół Szkół im. Walerego Goetla, ul.Kościelna 5,
  • Zespół Szkół im. Wincentego Witosa, ul.Spółdzielców 1,
  • Niepubliczne Medyczne Studium Zawodowe w Suchej Beskidzkiej Zakładu Doskonalenia Zawodowego w Katowicach, Rynek 16,
  • Beskidzka Szkoła Zawodowa, ul.Kościelna 5,
  • Europejskie Centrum Kształcenia Ustawicznego Ośrodek Doradztwa i Doskonalenia Kadr, ul.Spółdzielców 1,
  • Szkoła Muzyczna I stopnia, ul. Płk. Semika 3,
  • Wyższa Szkoła Turystyki i Ekologii, ul.Zamkowa 1.[5]

Wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Parafia rzymskokatolicka

Kościoły protestanckie

Świadkowie Jehowy

Osoby pochodzące z Suchej Beskidzkiej[edytuj | edytuj kod]

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Dane z 30 czerwca 2004[7]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
Jednostka osób  % osób  % osób  %
Populacja 9750 100 5051 51,8 4699 48,2
Gęstość zaludnienia
[mieszk./km²]
355,1 183,9 171,1

Demografia

Według danych z 31 grudnia 2010 r. miasto miało 9541 mieszkańców[8].

Współpraca międzynarodowa[edytuj | edytuj kod]

Miasta i gminy partnerskie:

Przypisy

  1. Jerzy Kondracki: Geografia regionalna Polski. Warszawa: Wyd. Naukowe PWN, 1998. ISBN 83-01-12479-2.
  2. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  3. Powierzchnia i ludność w przekroju terytorialnym w 2011 r. Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-08-10. ISSN 1505-5507.
  4. Zarządzenie nr 63 Prezesa Rady Ministrów z dnia 27 listopada 1965 r. w sprawie zmiany i ustalenia nazw niektórych miejscowości (M.P. z 1965 r. Nr 67, poz. 382, s. 750).
  5. http://szkolygminasuchabeskidzka.szkolnictwa.pl/
  6. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 22 maja 2014.
  7. Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  8. Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym (Stan w dniu 31 XII 2010 r.). Warszawa: Główny Urząd Statystyczny, 2011-06-10. ISSN 1734-6118.
  9. http://www.sucha-beskidzka.pl/pl/58858/0/Miasta_partnerskie_...html

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]