Powiat żywiecki

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Powiat żywiecki
Herb
Herb powiatu
Położenie na mapie województwa
Położenie na mapie województwa
Województwo śląskie
Siedziba władz powiatu Żywiec
Starosta Andrzej Zieliński
Powierzchnia 1 039,96 km²
Ludność (2010)
 • liczba
 • gęstość

151 103[1]
145,30 osób/km²
Urbanizacja 21,24%
Tablica rejestracyjna SZY
TERYT 2417
gminy miejskie 1
miejsko-wiejskie
wiejskie 14
Adres starostwa
powiatowego
ul. Krasińskiego 13
34-300 Żywiec
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Strona internetowa powiatu

Powiat żywieckipowiat w Polsce (województwo śląskie), utworzony w 1999 roku w ramach reformy administracyjnej. Jego siedzibą jest miasto Żywiec. W latach 1945-1975 powiat żywiecki znajdował się w województwie krakowskim.

W skład powiatu wchodzą:

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Powiat żywiecki położony jest w południowej części województwa śląskiego i obejmuje swoim zasięgiem 15 gmin (jedna gmina miejska - Żywiec i czternaście gmin wiejskich).

Od zachodu graniczy z powiatem cieszyńskim, od północy z bielskim i wadowickim, od wschodu z powiatem suskim, a od południa ze Słowacją.

Powierzchnia powiatu żywieckiego wynosi 1.039,96 km², co stanowi 8,4% całości powierzchni województwa, co stawia go na drugim miejscu pod względem wielkości. Obszary leśne zajmują 548 km² powierzchni powiatu[2].

Rzeźba terenu[edytuj | edytuj kod]

Beskidy mają układ pasmowy i są porozcinane głębokimi dolinami rzek lub potoków i są one częścią Karpat Zachodnich. Cechują się one dużą lesistością i stosunkowo niewielką wysokością bezwzględną przy dużej różnicy wysokości między szczytami a dnami dolin, które w przypadku Kotliny Żywieckiej dochodzą do 800 m. Stoki są bardzo strome, a partie szczytowe - spłaszczone i wyrównane.

Beskid Śląski podzielony jest na część mniejszą (zachodnią) - pasmo Stożka i Czantorii oraz większą (wschodnią) - pasmo Baraniej Góry, czyli pasmo Wiślańskie. Jego grzbiet, którego wschodnia i południowo-wschodnia część wznosi się od Karolówki ku północnemu- wschodowi do szczytu Baraniej Góry, ciągnie się na północ do Malinowskiej Skały, gdzie dzieli się na prawą odnogę z kulminacją Skrzycznego i lewą do pasma Klimczoka.

Kotlina Żywiecka jest obniżeniem śródgórskim z centrum w ujściu rzeki Koszarawa do Soły, pomiędzy Beskidem Śląskim na zachodzie, Beskidem Małym na północy, Beskidem Makowskim na północnym-wschodzie, oraz Beskidem Żywieckim na południowym-wschodzie. Kotlina Żywiecka ma charakter okna tektonicznego[3].

Zbiorniki i cieki wodne[edytuj | edytuj kod]

Soła w okolicy Wieprza
Zapora w Tresnej
Jezioro Międzybrodzkie

Największą rzeką przepływającą przez terytorium powiatu jest Soła, prawy dopływ Wisły o długości 89 km, rozpoczynająca się jako połączenie kilku potoków górskich w okolicach Rajczy. Dopływami Soły na terenie powiatu żywieckiego są potoki, wzdłuż których najczęściej rozlokowały się górskie wsie:

Jednym z ważniejszych dopływów Soły jest Koszarawa, która stanowi jej prawy dopływ ze źródłem na wysokości ponad 1.000 m n.p.m., spływający ze stoków Jałowca do połączenia z Sołą w Żywcu.

Częste powodzie spowodowały utworzenie zespołu zapór, tzw. Kaskady Soły. Spowodowało to utworzenie czterech zbiorników: Jeziora Żywieckiego, Jeziora Międzybrodzkiego, Zbiornika Czanieckiego oraz zbiornika na górze Żar, służącego do celów energetycznych dla Elektrowni Porąbka-Żar.

Jezioro Żywieckie zostało utworzone w 1966 roku, co spowodowało zalanie wsi znajdujących się na jego obecnym terenie: całkowite - Zadziela i Starego Żywca (dzielnica miasta Żywiec) oraz częściowe: Tresnej i Zarzecza. Zbiornik o pojemności całkowitej 94,60 mln m³ powstał dzięki budowie zapory wodnej w Tresnej o wysokości 39 m i długości 310 m.

Jezioro Międzybrodzkie powstało dzięki wybudowaniu Zapory wodnej w Porąbce. Jezioro o pojemności 26,6 mln m³ ma powierzchnię 3,8 km².

Obydwa jeziora pełnią również funkcje rekreacyjne.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Warunki klimatyczne powiatu żywieckiego są kształtowane przez masy powietrza zróżnicowanego pochodzenia geograficznego, przede wszystkim przez masy powietrza polarno-morskiego (w 60%) oraz polarno-kontynentalnego (w 25%).

Długość okresu wegetacyjnego jest bardzo zróżnicowana i waha się od 150 dni na wysokości 1100 m n.p.m. do około 225 dni na terenach najniżej położonych.

Średnia roczna temperatura powietrza wha się od 2,5˚C (1100m n.p.m.) do 8,6˚C (250m n.p.m.) Obszar powiatu ze względu na swe ukształtowanie jest szczególnie narażony na przymrozki. Dni z spadkiem temperatury poniżej 0˚C jest na tym terenie ok. 110 rocznie.

Słaba wentylacja jest jedną z cech klimatu Kotliny Żywieckiej, często występują tu zastoiska chłodnego powietrza, które powodują silne i długo trwające inwersje temperatury. W chłodniejszej porze roku zauważalne jest wychłodzenie kotliny, charakteryzuje się ono występowaniem najniższych ekstremalnych temperatur w jej dnie. Jest to zjawisko charakterystyczne dla stycznia, lutego i września.

Średnia roczna suma opadów dla posterunku meteoroligicznego w Żabnicy wynosi 1.136 mm, a dla posterunku meteoroligicznego w Lipowej - 72 mm, co daje średnie miesięczne opady w ilości 96 mm dla Żabnicy i 72 mm dla Lipowej - 889 mm. Roczne sumy opadów zwiększają się od podnóży ku szczytom gór. Największa częstotliwość opadów przypada na grudzień, styczeń, maj i lipiec. Najmniej dni z opadami stwierdza się w lutym, marcu, wrześniu i październiku. Skutkiem dużej zmienności pogody jest wysoki procent oapdów w formie burzowej. Okres zalegania pokrywy śnieżnej wynosi od 65 do 140 dni.

Kierunek wiatru jest uzalezniony w głównej mierze od ukształtowania terenu. Przeważają wiatry wiejące z biegiem dolin, kotlin lub przełęczy, czasami występują również wiatry halne[3].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Liczba ludności powiatu żywieckiego wynosiła w 2010 roku 151.103 mieszkańców, co stanowi 3,26% populacji województwa śląskiego. Gęstość zaludnienia powiatu wynosi 145,3 mieszkańców na 1 km². Obszarami o najwyższej koncentracji ludności są miasto Żywiec (635,14 osób/km²) oraz gmina Łodygowice (388,38 osób/km²), natomiast najniższej: gmina Ujsoły (42,58 osób/km²) i gmina Rajcza (68,37 osób/km²)[1].


Liczba ludności (dane z 30 czerwca 2010[1]):

  Ogółem Kobiety Mężczyźni
  osób  % osób  % osób  %
Ogółem 151 103 100 77 333 51,18 73 770 48,82
Miasto 32 100 21,24 16 661 11,03 15 439 10,22
Wieś 119 003 78,76 60 672 40,15 58 331 38,60


Gmina Liczba mieszkańców ogółem Liczba mężczyzn Liczba kobiet Procent ludności powiatu Powierzchnia w km² Gęstość zaludnienia (osób/km²)
miasto Żywiec 32 100 15 439 16 661 21,24% 50,56 635,14
gmina Czernichów 6 649 3 221 3 428 4,40% 56,26 118,18
gmina Gilowice 5 922 2 887 3 035 3,92% 28,15 210,37
gmina Jeleśnia 13 370 6 650 6 720 8,85% 170,51 78,41
gmina Koszarawa 2 468 1 216 1 252 1,63% 31,24 79,00
gmina Lipowa 10 027 4 877 5 150 6,64% 58,08 172,64
gmina Łękawica 4 323 2 134 2 189 2,86% 42,77 101,08
gmina Łodygowice 13 671 6 660 7 011 9,05% 35,20 388,38
gmina Milówka 9 980 4 869 5 111 6,60% 98,33 101,49
gmina Radziechowy-Wieprz 12 684 6 226 6 458 8,39% 65,94 192,36
gmina Rajcza 8 968 4 358 4 610 5,94% 131,17 68,37
gmina Ślemień 3 457 1 663 1 794 2,29% 45,87 75,37
gmina Świnna 8 024 3 900 4 124 5,31% 39,40 203,65
gmina Ujsoły 4 682 2 352 2 330 3,10% 109,95 42,58
gmina Węgierska Górka 14 778 7 318 7 460 9,78% 77,06 191,77
Powiat żywiecki 151 103 73 770 77 333 100% 1 039,96 145,30

Zmiana liczby ludności [4][edytuj | edytuj kod]

  • 1995 – 149 159
  • 1996 – 149 498
  • 1997 – 149 994
  • 1998 – 150 390
  • 1999 – 148 179
  • 2000 – 148 675
  • 2001 – 148 802
  • 2002 – 148 932
  • 2003 – 149 076
  • 2004 – 149 418
  • 2005 – 149 467
  • 2006 – 149 779
  • 2007 – 150 079
  • 2008 – 150 354
  • 2009 – 150 850
  • 2010 – 151 103[1]

Historia[edytuj | edytuj kod]

Powiat żywiecki w Galicji[edytuj | edytuj kod]

Powiat żywiecki w latach 1867-1920

Początki powiatu żywieckiego datowane są na rok 1867, kiedy to austriackie władze Galicji dokonały podziału tej części monarchii na powiaty. Składał się on z trzech powiatów (obwodów) sądowych: żywieckiego, milowieckiego i ślemieńskiego. W przeciwieństwie do Śląska Cieszyńskiego, wcześniej obwody sądowe nie stanowiły równocześnie powiatów administracyjnych. Do roku 1921 powiat żywiecki obejmował 60 wsi, 2 miasteczka (Milówka i Ślemień) oraz 2 miasta (Żywiec i Sucha od 1896 roku).

W 1891 roku z powiatu żywieckiego wyłączono Tarnawę Górną i Dolną i przeniesiono do powiatu wadowickiego. W 1906 roku dokonano reorganizacji powiatu sądowego ślemieńskiego, którego siedziba została przeniesiona do Suchej. Do powiatu sądowego żywieckiego przeniesiono wówczas Łękawicę, Okrajnik, Łysinę, Kocierz Rychwałdzki, Kocierz Moszczanicki, Gilowice, Rychwałd, Rychwałdek i Pewel Ślemieńską.

Powiat żywiecki po 1918 roku[edytuj | edytuj kod]

Powiat żywiecki w latach 1921-1932
Powiat żywiecki w latach 1932-1939 i 1945-1951

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości, austriacki porządek administracyjny przetrwał do 1921 roku. Wówczas to utworzono powiat makowski, którego terytorium stanowił dawny powiat sądowy suski (do 1906 roku ślemieński) z powiatu żywieckiego oraz powiaty sądowe makowski i jordanowski. Z końcem 1931 roku powiat ten uległ jednak likwidacji, gdyż Maków (od 1926 roku Maków Podhalański) nie potrafił stworzyć silnego ośrodka. Pozostałe miasta wchodzące w skład powiatu krytykowały ustanowienie stolicy powiatu w Makowie. Zwłaszcza okolice Suchej ciążyły do Żywca, który stanowił dla miasta nie tylko stolicę kulturową, ale też ważny rynek zbytu. Po likwidacji powiatu makowskiego jego obszar podzielono między powiaty: żywiecki, myślenicki, wadowicki i nowotarski. W związku z tym powiat żywiecki wrócił do granic sprzed 1921 roku.

Powiat żywiecki w czasie II wojny światowej[edytuj | edytuj kod]

Do momentu wybuchu II wojny światowej nie nastąpiły już żadne zmiany na mapie powiatu. Podczas wojny obronnej 1939 w pierwszych dniach września w rejonie Zwardonia, Milówki, Węgierskiej Górki i Lipowej polskie oddziały stoczyły sławną Bitwa pod Węgierską Górką – zwaną „Westerplatte południa”.

Niemcy włączyli obszar powiatu do Rzeszy jako Landkreis Saybusch. Podobnie jak na innych obszarach okupanci rozpoczęli politykę germanizacyjną.

Na terenie żywiecczyzny Niemcy dokonywali masowych wysiedleń ludności polskiej[5]. Najbardziej znana była tzw. Akcja Saybusch (niem. Aktion Saybusch) przeprowadzona przez wojska niemieckie i hitlerowską policję w czasie okupacji Polski[6]. Podczas pierwszej akcji która odbyła się 22 września 1940[7] wysiedlono ok. 20 000  mieszkańców powiatu żywieckiego na tereny Generalnego Gubernatorstwa i wprowadzono w ich miejsce w ramach niemieckiej akcji kolonizacyjnej Heim ins Reich ponad 3200 osadników niemieckich, głównie chłopów przesiedlonych z rumuńskiej Bukowiny[8]. Do końca wojny z Żywiecczyzny i jej okolic wysiedlono w sumie około 50 000 osób, czyli blisko jedną trzecią mieszkańców.

Po wkroczeniu Armii Czerwonej przywrócono podział administracyjny sprzed wojny. Wysiedleni gospodarze mogli powrócić do swoich, często zrujnowanych, gospodarstw dopiero po zakończeniu wojny.

Powiat żywiecki w okresie Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej[edytuj | edytuj kod]

W związku z połączeniem miast Bielska i Białej Krakowskiej zlikwidowano powiat bialski, który został podzielony między powiaty bielski, żywiecki i nowo powstały powiat oświęcimski. Do powiatu żywieckiego zostały włączone wsie Międzybrodzie Bialskie, Porąbka, Czaniec, Bujaków i Kobiernice.

W 1956 roku powstał powiat ze stolicą w Suchej Beskidzkiej. W jego granice weszły miejscowości z powiatu żywieckiego (Kuków, Hucisko, Pewelka, Kurów, Targoszów, Krzeszów, Stryszawa, Lachowice i Sucha Beskidzka) i wadowickiego. Był to powiat zbliżony powierzchniowo do dawnego powiatu makowskiego.

W roku 1975 zlikwidowano powiaty, a obszar dawnego powiatu żywieckiego włączony został do nowoutworzonego województwa bielskiego.

Powiat żywiecki po 1989 roku[edytuj | edytuj kod]

Podział na powiaty przywrócono w 1999 roku. Reaktywowano wszystkie powiaty sprzed 1975 roku, jednak w zmienionych granicach. Wtedy to powiat żywiecki został włączony do województwa śląskiego, mimo istniejących wcześniej projektów włączenia go razem z powiatem bielskim do województwa małopolskiego, a mimo oporu mieszkańców śląskiej części powiatu bielskiego, w przeprowadzonej w 1998 roku ankiecie 70% ludności powiatu żywieckiego opowiedziała się za przynależnością do województwa małopolskiego.

Zabytki[edytuj | edytuj kod]

Żywiec[edytuj | edytuj kod]

Ratusz w Żywcu
Stary Zamek w Żywcu
Konkatedra Narodzenia NMP w Żywcu
  • Zamki, pałace i dwory:
    • Stary Zamek – wzniesiony przez Komorowskich w latach 1485-1500, kilkukrotnie przebudowywany, obecny neogotycki wygląd efektem przebudowy przez Habsburgów w latach 1850-1870, siedziba Muzeum Miejskiego
    • Nowy Zamekneoklasycystyczny pałac Habsburgów z lat 1893-1895, rozbudowany w latach 1906-1910
    • Dwór Kępińskich – budynek z 1828 r., przebudowany w latach 1910-1912, znajduje się w dzielnicy Moszczanica. W 1945 r. na bazie dworu i majątku powstała szkoła rolnicza.
  • Kamienice, wille i obiekty użyteczności publicznej:
    • Domek Chiński – dwukondygnacyjna XVIII-wieczna altana na wyspie w Parku Zamkowym
    • Ratusz – zbudowany w II poł. XIX w., swoją architekturą – łączącą neorenesans i neomauretanizm – przypomina synagogę
    • Budynek Zespołu Szkół Ekonomiczno-Gastronomicznych – gmach neorenesansowy zbudowany w 1880 r. przy obecnej ul. Mickiewicza, pierwotnie siedziba szkoły podstawowej
    • Szpital Powiatowy – zbudowany w 1888 r. w stylu neorenesansowym
    • Sąd Rejonowy – gmach neorenesansowy przy ul. Kościuszki, z końca XIX w., pierwotnie siedziba Zarządu Dóbr Arcyksiążęcych
    • Gmach „Sokoła” – secesyjny z 1904 r., położony przy al. Wolności
    • Budynek Gimnazjum nr 2 – gmach neobarokowy, wzniesiony w latach 1907-1909 przy ul. Zielonej, pierwotnie siedziba Szkoły Panieńskiej
    • I Liceum Ogólnokształcące – gmach neorenesansowy, zbudowany w latach 1905-1911 dla c. k. Wyższej Szkoły Realnej, położony przy ul. Słowackiego
    • Dawna remiza strażacka przy ul. Kościuszki – neogotycka, z 1910 r.
    • Hotel Munk – secesyjna kamienica przy ul. Dworcowej z 1900 r.
  • Parki:
    • Park Zamkowy – założony przez Wielopolskich w końcu XVII w., przekomponowany w stylu angielskim przez Habsburgów na przełomie XIX i XX w.
    • Park Dworski – założony na przełomie XIX i XX wieku przy dworze w Żywcu-Moszczanicy
  • Pomniki:
    • Pomnik Grunwaldzki – odsłonięty w 1910 r., zburzony w 1939 r., odbudowany w oryginalnym kształcie w 2005 r.

Gmina Czernichów[edytuj | edytuj kod]

Gmina Gilowice[edytuj | edytuj kod]

Sanktuarium Maryjne w Rychwałdzie

Gmina Jeleśnia[edytuj | edytuj kod]

Karczma w Jeleśni

Gmina Lipowa[edytuj | edytuj kod]

  • Lipowa:
    • Kościół św. Bartłomieja – z barokowym obraz św. Sebastiana, wybudowany w 1896 r.
    • Kaplica w Dolnej Lipowej – zbudowana w 1862 roku, z renesansowym ołtarzykiem

Gmina Łodygowice[edytuj | edytuj kod]

Kościół św. Szymona i św. Judy Tadeusza w Łodygowicach
  • Łodygowice:
    • Kościół św. Szymona i św. Judy Tadeusza – świątynia wzniesiona w latach 1634-1636 w konstrukcji zrębowej z drewna modrzewiowego
    • Dwór (Zamek łodygowicki) – wybudowany w 1631 r., otoczony parkiem, pełnił funkcje obronne, przebudowany w XIX w., widoczne pozostałości ziemnych bastionów, wałów oraz fosy

Gmina Milówka[edytuj | edytuj kod]

  • Milówka:
    • Kościół Wniebowzięcia Najświętszej Marii Pannystyl narodowy, budowę ukończono w 1839 r.
    • Kaplica św. Antoniego – powstała na miejscu drewnianej kaplicy z XVII w., budowę rozpoczęto 1 września 1876 r.
    • Stara Chałupa – chałupa konstrukcji zrębowej z 1739 r., siedziba muzeum regionalnego
    • Cmentarz żydowski – powstał ok. 1891 r., ok. 120 zachowanych nagrobków
    • Pomnik na Sumowej Grapie – wybudowany w 1910 r. na wzniesieniu Sumowa Grapa z okazji rocznicy bitwy pod Grunwaldem
  • Kamesznica:
Dwór Potockich w Kamesznicy
    • Zespół pałacowo-dworski – powstały w latach 1830-1833:
      • Dwór Potockich – klasycystyczny, z 1833 r., parterowy, zbudowany na rzucie prostokąta, murowany i kryty gontem
      • Kaplica Matki Bożej Szkaplerznej – wzniesiona została z kamienia i cegły, kiedyś na rzucie prostokąta z zaokrągloną ścianą prezbiterium, kryta gontowym dachem, obecnie przebudowana
      • Kancelaria – budynek z czworoboczną, drewnianą wieżą zegarową nakrytą baniastym, gontowym hełmem
      • Park dworski – założony w stylu angielskim w naturalnej dolinie potoku
      • Suszarnia szyszek – obecnie budynek mieszkalny
  • Laliki:
    • Kościół NMP Nieustającej Pomocy – drewniany z 1947 r., wnętrze wykonane przez miejscowych artystów ludowych
    • Kaplica Najświętszej Marii Panny (Na Pawlicznym) – murowana, z 1826 r., kryta gontem

Gmina Radziechowy-Wieprz[edytuj | edytuj kod]

Gmina Rajcza[edytuj | edytuj kod]

Kościół św. Wawrzyńca w Rajczy
  • Rajcza:
    • Kościół św. Wawrzyńca i św. Kazimierza Królewicza – neoromańsko-neogotycki, wybudowany w 1890 r. na miejscu poprzedniego z 1674 r., z obrazem Matki Bożej podarowanym w 1669 r. przez króla Jana Kazimierza
    • Pałac Lubomirskich – z I poł. XIX w., później sprzedany Habsburgom, w 1916 r. przeznaczony na cele sanatoryjno-szpitalne, obecnie zakład opiekuńczo-leczniczy
    • Park pałacowy – o charakterze krajobrazowym, usytuowany u podnóży i na stoku wzgórza Compel
    • Dom rodzinny Konhauzerów – powstały pod koniec XIX w., dawny dom żydowski z wieżyczką
  • Rycerka Górna:
  • Sól:
    • Dzwonnica – zbudowana w 1837 r., drewniana, ma kształt czworoboku i konstrukcję słupową
  • Zwardoń:
    • Kościół Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny – powstał w 1906 r. na miejscu kaplicy, później rozbudowany
    • Dworzec kolejowy – wybudowany w 1885 r. na wysokości 686 m n.p.m.
    • Schronisko PTTK "Dworzec Beskidzki" – drewniane, wybudowane w 1932 r., zniszczone w czasie II wojny światowej, odbudowane w 1948 r.

Gmina Świnna[edytuj | edytuj kod]

Sanktuarium w Przyłękowie
  • Przyłęków:
    • Sanktuarium NMP Wspomożenia Wiernych – kościół budowany w latach 1896-1902, rozbudowany w 1949 r.

Gmina Węgierska Górka[edytuj | edytuj kod]

Schron „Wędrowiec” w Węgierskiej Górce
  • Węgierska Górka:
    • Schrony bojowe:
      • „Waligóra” – schron o uzbrojeniu artyleryjskim służący do ostrzeliwania podejść pod punkt oporu
      • „Wędrowiec” – ciężki schron piechoty, pełniący funkcje schronu dowodzenia oraz schronienia dla drużyny piechoty, obecnie w obiekcie mieści się muzeum
      • „Włóczęga” – obecnie wybudowany jest na nim dom.
      • „Wyrwidąb” – nie brał udziału w walce, ponieważ w chwili wybuchu wojny nie był jeszcze gotowy, uzbrojony i wyposażony, wojnę przetrwał w idealnym stanie, po wojnie Wojsko Polskie testowało na nim materiały wybuchowe, więc pozostaje najbardziej zniszczonym fortem.
  • Cięcina:
  • Żabnica:

Oświata[edytuj | edytuj kod]

Szkoła podstawowa w Węgierskiej Górce
Gimnazjum nr 2 w Żywcu
Zespół Szkół Ekonomiczno-Gastronomicznych w Żywcu
Zespół Szkół Budowlano-Drzewnych w Żywcu
Beskidza Wyższa Szkoła Umiejętności

Sieć edukacyjną powiatu żywieckiego tworzy 75 szkół podstawowych, 40 gimnazjów, 30 szkół ponadgimnazjalnych oraz jedna szkoła wyższa, a także dwa zamiejscowe ośrodki dydaktyczne uczelni z Krakowa i Katowic:

Szkolnictwo w powiecie żywieckim w roku szkolnym 2009/2010[9]
Lp. Rodzaj szkoły Ilość Liczba uczniów
1 Szkoła podstawowa 75 9890
2 Gimnazjum 40 5987
3 Liceum ogólnokształcące[10] 7 2057
4 Liceum profilowane 1 29
5 Technikum[10] 9 3489
6 Zasadnicza szkoła zawodowa 9 1090

Szkoły średnie[edytuj | edytuj kod]

Łodygowice[edytuj | edytuj kod]

  • Liceum Ogólnokształcące – położone przy ul. Piłsudskiego 121, kształci uczniów na kierunkach: edukacja europejska, edukacja przyrodnicza i edukacja matematyczno-informatyczna.

Milówka[edytuj | edytuj kod]

  • Zespół Szkół Ogólnokształcących im. Marii Konopnickiej – przy ul. Dworcowej 17, otwarte w 1971 r., w skład zespołu szkół wchodzą: liceum ogólnokształcące, uzupełniające liceum ogólnokształcące i liceum ogólnokształcące dla dorosłych.
  • Zespół Szkół – przy ul. Dworcowej 5, składa się z technikum ekonomicznego oraz technikum żywienia i gospodarstwa domowego, a także zasadniczej szkoły zawodowej kształcącej w zawodzie kucharz małej gastronomii.

Węgierska Górka[edytuj | edytuj kod]

  • Zespół Szkół Zawodowych i Ogólnokształcących im. prof. Jerzego Buzka przy ul. Kościuszki 14 – powstała z inicjatywy profesorów Akademii Górniczo-Hutniczej jako dwuletnia Szkoła Przemysłowa Odlewnicza 1 października 1945. Szkoła kształciła kadry dla potrzeb odlewni żeliwa. W latach 60. nawiązano współpracę z Fabryką Samochodów Małolitrażowych w Bielsku-Białej. W roku 1971 rozpoczęto kształcenie w zawodzie mechanik pojazdów samochodowych. W 1973 r. rozpoczęło działalność Technikum Odlewniczo-Mechaniczne dla Pracujących, a w 1976 roku studium zawodowe administracyjno-biurowe, filia Zespołu Szkół Ekonomiczno-Gastronomicznych w Żywcu. W dniu 1 września 1983 rozpoczęto naukę w pięcioletnim technikum odlewniczym. W 2002 r. rozpoczęto zajęcia w nowej siedzibie szkoły. Rok później szkoła zmieniła nazwę na Zespół Szkół Zawodowych i Ogólnokształcących, w skład którego wchodzą liceum ogólnokształcące, technikum i zasadnicza szkoła zawodowa.

Żywiec[edytuj | edytuj kod]

  • I Liceum Ogólnokształcące im. Mikołaja Kopernika – przy ul. Słowackiego 2, założone 1 września 1904 roku jako Szkoła Realna w Żywcu. W 1910 roku stała się Siedmioklasową Wyższą Szkołą Realną. W tymże roku wprowadzono klasy koedukacyjne. W latach 30. powołano Państwowe Gimnazjum i Liceum im. Mikołaja Kopernika w Żywcu, które w 1949 roku zostało zamienione na jedenastoletnią szkołę ogólnokształcącą. W 2009 roku połączone z II Liceum Ogólnokształcącym.
  • Zespół Szkół Agrotechnicznych i Ogólnokształcących im. J. Piłsudskiego – przy ul. Moszczanickiej 9, początki szkoły sięgają 1945 rokum kiedy to rozpoczęło działalność w Moszczanicy Żeńskie Gimnazjum Rolnicze i Jednoroczna Szkoła Gospodarstwa Wiejskiego. W roku szkolnym 1949/1950 przybrało nazwę Liceum Rolniczego, w 1953 roku przekształcone zostało w czteroletnie Technikum. W roku 1970 otwarto internat. Z okazji pierwszego zjazdu absolwentów w 1977 roku szkole nadano imię prof. Teodora Marchlewskiego. 1 września 2006 roku patronem szkoły został Józef Piłsudski. Zespół szkół składa się z liceum ogólnokształcącego, technikum, technikum uzupełniającego i zasadniczej szkoły zawodowej.
  • Zespół Szkół Budowlano-Drzewnych im. Armii Krajowej – przy ul. Szkolnej 2, powstała 1 września 1887 jako Krajowa Szkoła Przemysłowa Dla Stolarstwa i Zabawek. Później dokonano zmiany nazwy na Uzupełniająca Szkoła Przemysłowa. Do 1914 roku szkoła kształciła tylko chłopców. W 1925 roku dokonano kolejnej zmiany nazwy szkoły Publiczna Szkoła Zawodowa Dokształcająca. Szkoła od 1956 roku podjęła kształcenie młodzieży w 50 zawodach. Dokonano też zmiany nazwy szkoły na Zasadniczą Szkołę Zawodową, która utrzymała się do 1975 roku, w którym to przekształcono ją w Zespół Szkół Budowlano-Drzewnych, w którego skład wchodzi obecnie technikum i zasadnicza szkoła zawodowa.
  • Zespół Szkół Drzewnych i Leśnych – przy ul. Zamkowej 4, powołanie szkoły w 1946 roku uzasadniono koniecznością przygotowania kadr przemysłu drzewnego. Pierwsi absolwenci opuścili szkołę w 1948 roku. Obecnie składa się z technikum i szkoły policealnej.
  • Zespół Szkół Ekonomiczno-Gastronomicznych – przy ul. Mickiewicza 6, szkoła powstała w 1936 roku jako Miejska Jednoroczna Szkoła Przysposobienia Kupieckiego, później przekształcona w Miejskie Gimnazjum Kupieckie. W 1956 utworzono Technikum Ekonomiczne i Zasadniczą Szkołę Handlową, a w 1966 roku wprowadzono klasy o profilu gastronomicznym.
  • Zespół Szkół Mechaniczno-Elektrycznych – początki szkoły sięgają założonej 1 września 1947 r. Szkoły Przyzakładowej Przysposobienia Przemysłowego, która w 1951 roku zmieniła nazwę na Państwowa Szkoła Przemysłowa. 1 września 1952 nazwę szkoły zmieniono na Technikum Mechaniczne i Zasadnicza Szkoła Metalowa Ministerstwa Hutnictwa. W latach 1976-1982 w budynku szkoły mieściła się Filia Politechniki Krakowskiej.
  • Zespół Szkół Samochodowych – przy ul. Grunwaldzkiej 10, powstał w roku 1961, kiedy to utworzono Zasadniczą Szkołę Zawodową przy Przedsiębiorstwie Państwowym PKS w Żywcu. W 1985 roku uruchomione zostaje 5-letnie Technikum Samochodowe. Obecną nazwę szkoła otrzymała w 1993.

Uczelnie[edytuj | edytuj kod]

Bezpieczeństwo i infrastruktura socjalna[edytuj | edytuj kod]

Komisariat Policji w Węgierskiej Górce

Policja[edytuj | edytuj kod]

Powiat żywiecki jest powiatem relatywnie bezpiecznym, o wskaźniku przestępstw niższym od średniego w Polsce. W 2005 roku gmina Milówka została uhonorowana laurem "Bezpieczna Gmina". W powiecie funkcjonuje pięć komisariatów policji (dwa w Żywcu[11], po jednym w Węgierskiej Górce, Jeleśni, Łodygowicach, Rajczy i Milówce). Siedziba Powiatowej Komendy Policji znajduje się w Żywcu przy al. Piłsudskiego. Na wyposażeniu policja ma ok. 30 samochodów[12].

Straż Pożarna[edytuj | edytuj kod]

Powiatowa Państwowa Straż Pożarna przy ul. Objazdowej w Żywcu-Zabłociu zatrudnia 66 osób w Jednostce Ratowniczo-Gaśniczej i dysponuje trzema pojazdami gaśniczymi. Ponadto na terenie powiatu żywieckiego działają 64 jednostki Ochotniczej Straży Pożarnej, w której działa 3000 ochotników[12].

Górskie i Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe[edytuj | edytuj kod]

Bezpieczeństwo w górach Beskidu Żywieckiego, Małego i Śląskiego zapewniają 42 stacje ratunkowe działające w okresie zimowym oraz pięc całorocznych. Beskidzkie Wodne Ochotnicze Pogotowie Ratunkowe Oddział Żywiec zajmuje się zapewnieniem bezpieczeństwa osobom przebywającym nad Jeziorem Żywieckim[12].

Monitoring przeciwpowodziowy[edytuj | edytuj kod]

Lokalny System Monitoringu i Ostrzeżeń Powodziowych dla Powiatu Żywieckiego jest koordynowany przez Centrum Zarządzania Kryzysowego z siedzibą w Żywcu przy ul. ks. S. Słonki. Skupiono się przede wszystkim na możliwości prognozowania wielkości przepływu wody w korytach rzecznych w oparciu o posiadane dane z 23 stacji opadowych. Działa również 15 posterunków wodowskazowych, a pomiary są przeprowadzane z częstotliwością co 10 minut[12].

Opieka zdrowotna[edytuj | edytuj kod]

Ochrona zdrowia w powiecie żywieckim jest zapewniana przez działalnośc publicznych i niepublicznych zakładów opieki zdrowotnej, które uzupełniane są przez zakłady zajmujące się opieką nad przewlekle chorymi: Samodzielny Publiczny Zakład Opiekuńczo Leczniczy w Rajczy oraz Państwowy Zakład Opiekuńczo-Leczniczy w Międzybrodziu Żywieckim. Głównym obiektem służby zdrowia jest Szpital Powiatowy w Zespole Zakładów Opieki Zdrowotnej w Żywcu przy ul. Sienkiewicza, dysponujący dziesięcioma oddziałami z łącznie 344 miejscami[13].

Przy ul. Żeromskiego w Żywcu znajduje się siedziba pogotowia ratunkowego, obejmującego swoim zasięgiem cały powiat żywiecki.

W 2004 roku na terenie powiatu funkcjonowało 36 zakładów podstawowej opieki zdrowotnej oraz 77 zakładów specjalistyki[13].

Opieka socjalna[edytuj | edytuj kod]

Opieką socjalną w powiecie zajmuje się Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej w Żywcu przy ul. Sienkiewicza prowadzący żłobek przy ul. Jana oraz poszczególne Gminne Ośrodki Pomocy Społecznej. Ponadto Żywcu przy ul. Śliżowy Potok działa Dom Pomocy Społecznej, przy ul. Kopernika - Powiatowy Dom Dziecka, a przy ul. ks. S. Słonki - Powiatowe Centrum Pomocy Rodzinie. Na terenie powiatu działają czetery Rodzinne Domy Dziecka[12].

Inspekcje[edytuj | edytuj kod]

Za bezpieczeństwo publicze odpowiedzialne są następujące inspekcje:

  • Powiatowa Stacja Sanitarno-Epidemiologiczna przy ul. Krasińskiego w Żywcu prowadząca nadzór nad zdrowiem publicznym.
  • Powiatowy Inspektorat Weterynarii przy ul. Folwark, zapewnia ochronę zdrowia zwierząt i bezpieczeństwo produktów pochodzenia zwierzęcego[12].

Religia[edytuj | edytuj kod]

Husytyzm[edytuj | edytuj kod]

Ruch husucki działał na terenie Żywiecczyzny na początku XV wieku. W latach 1420-1428 husyci przebywali w Żywcu, gdzie opanowali Kościół św. Krzyża, zwrócony później katolikom[14].

Judaizm[edytuj | edytuj kod]

Cmentarz żydowski w Żywcu
Synagoga w Milówce

Pierwsze informacje na temat Żydów w Żywcu pochodzą z początku XVII wieku, kiedy wielu wyznawców judaizmu schroniło się w mieście po ucieczce ze Śląska. Jednak 5 marca 1626 roku królowa Konstancja Habsburżanka nadała Żywcowi przywilej "De non tolerandis Judaeis", na mocy którego zabronione zostało tam osadnictwo żydowskie. Mimo tego, w 1637 roku w mieście znajdowąły się dwie synagogi, a trzecia funkcjonowała przy browarze zamkowym, natomiast żydowski cmentarz położony był u zbiegu obecnych ulic Żeromskiego i Brackiej lub w okolicy Lasu św. Wita. Według informacji z 1701 roku do żywieckiej synagogi przybywało wielu Żydów spoza miasta. Bogatsi z nich zajmowali się prowadzeniem karczm, szynków i składów piwa. W XVIII wieku przywilej królowej Konstancji został potwierdzony przez cesarza Józefa II, jednak została dodana klauzula zezwalająca na zamieszkiwanie Żyda w mieście, o ile urodzi się na jego terenie. W 1791 doszło do zamieszek antysemickich. W 1803 roku zakazano stawiania przez Żydów budynków w mieście, a te już istniejące miały zostać wykupione i przekazane władzom miejskim. W 1839 Żywca nie zamieszkiwała żadna osoba wyznania mojżeszowego, jednak w 1855 roku było ich już 172. Z XIX wieku pochodzą wzmianki o wypędzeniach Żydów z miasta. Mimo tego, żywieckie gimnazjum pozostawało otwarte dla uczniów różnych wyznań, a w latach 1911-1933 jedynym nauczycielem religii był rabin[15].

Zakaz osiedlania się Żydów w mieście doprowadził do powstania ich skupisk w podżywieckich wsiach Isep, Sporysz i Zabłocie. Ostatnią z nich zamieszkiwało w 1921 roku 624 Żydów. Powstała tam synagoga reformowana oraz oddzielna bożnica dla Chasydów. W 1884 założono szkołę żydowską, a w 1899 roku - koło syjonistyczne. W Zabłociu działał Żydowski Dom Ludowy (otwarty w 1926 roku), stadion klubu sportowego Makabi oraz kirkut. Popularne były zabłockie sklepy i restauracja prowadzone przez Żydów, jak choćby sklep kolonialny Tugenthata, sklep papierniczy sióstr Kohn, restauracja "Pod Góralem", knajpa Mamera, drukarnia Ferbera, czy piekarnie Anfrichta i Hechcera. Żydzi byli właścicielami zakładów przemysłowych, takich jak Fabryka Papieru "Solali", Fabryka Wyrobów Skórzanych "Siła", Fabryka Chemiczna Zabłocie, działał też Żydowski Bank Kooperacyjny. Kolejna synagoga położona była na terenie Ispu. W 1938 roku na terenie Ispu, Sporysza i Zabłocia mieszkało 900 Żydów[15].

Gmina żydowska, założona 15 czerwca 1894 roku, istniała również w Milówce i obejmowąła swoim zasięgiem także Rajczę. Synagoga w Milówce znajdowałą się przy dzisiejszej ulicy Grunwaldzkiej, a cmentarz (nadal istniejący) - przy drodze do Kamesznicy. Milowieccy i rajczańscy Żydzi trudnili się przede wszystkim handlem, prowadzili też karczmy. W 1918 i 1939 roku doszło tam do rabowania żydowskich sklepów[16].

Zagłądę społeczności żydowskiej zamieszkującej Żywiecczyznę przyniosła II wojna światowa. Według spisu ludności żydowkiej z 1945 roku w Żywcu mieszkały tylko dwie żydówki[15]. W 1950 roku powiat żywiecki zamieszkiwało trzech Żydów[17].

Katolicyzm[edytuj | edytuj kod]

Kościół Nawiedzenia Najświętszej Marii Panny w Zwardoniu

48 rzymskokatolickich parafii powiatu żywieckiego jest objętych zasięgiem diecezji bielsko-żywieckiej i podzielonych między dekanaty Jeleśnia, Kęty, Łodygowice, Milówka, Radziechowy i Żywiec. Biskupem diecezji jest pochodzący z Gilowic Tadeusz Rakoczy. W Rychwałdzie i Przyłękowie znajdują się sanktuaria maryjne.

Luteranizm[edytuj | edytuj kod]

Luteranie pochodzący ze Śląska dotarli do Żywca w XVI wieku. Osadnicy, zajmujący się głównie sukiennictwem, założyli prowizoryczną osadę na Wyszomieściu (obecnie teren ulicy Komorowskich). Według wzmianek w "Dziejopisie Żywieckim" z roku 1639 u podnóży wzgórza Grapa założony został ewangelicki cmentarz, gdzie pochowano kilka osób, jednak jego funkcjonowanie zakończyło się, kiedy osadnicy otrzymali możliwość powrotu na Śląsk. W 1709 roku udokumetowana została śmierć mieszkańca wyznania ewangelickiego. Jego pochówek odbył się wieczorem na terenie podżywieckiej wsi Sporysz, co obrazuje niechęć mieszkańców miasta do innowierców[14]. Kolejny pochówek luterański miał miejsce w 1714 roku[18]. Na początku XVIII wieku miasta nie zamieszkiwała żadna osoba wyznania tego wyznania. W 1828 powiat żywiecki zamieszkiwało 188 ewangelików. W 1860 roku niewielkie grupy ewangelickie skupiały się wokół ośrodków przemysłowych - Węgierskiej Górki i Żywca. W 1873 roku w powiecie było ich 436. W spisie przeprowadzonym siedem lat później osób wyznania ewangelickiego nie stwierdzono. Jednak w 1899 roku działalność rozpoczął punkt kaznodziejski w Zabłociu, zaś punkt katechetyczny dla dzieci funkcjonował w Węgierskiej Górce. W spisie powszechnym ludności z 1921 roku miasto Żywiec zamieszkiwało 20 ewangelików, wieś Sporysz 26, a Zabłocie - 53. Okręg sądowy Żywiec, na który składało się 46 wiosek, liczył 157 ewangelików. Obecnie Żywiec z okolicami zamieszkuje kilka osób tego wyznania, które przynależą do Parafii Ewangelicko-Augsburskiej w Białej (Bielsko-Biała) z filiałem w Węgierskiej Górce[14].

Ewangelikaryzm[edytuj | edytuj kod]

Zbór Unii Zborów Adwentystów Dnia Siódmego, liczący około 30 wyznawców, powstał w 1930 roku w Żywcu. Uległ likwidacji rok później, a adwentyści spotykali się w prywatnym mieszkaniu w Tresnej. 26 lutego 1994 roku działalność w Żywcu rozpoczął Kościół Adwentystów Dnia Siódmego, ktorego członkowie spotykali się najpierw w klubie osiedlowym przy ul. Jana, a później w budynku zboru Kościoła Ewangelicznych Chrześcijan[14].

Zbór Kościoła Ewangelicznych Chrześcijan powstał w Żywcu w 1984 roku przy ul. Półkole na Zabłociu. Później, po odejściu jednego z jego członków, założony został również Zbór Ewangeliczny „Jeruzalem” z siedzibą przy ul. Pięknej[14].

Działalność Kościoła Zielonoświątkowego na terenie powiatu sięga 1988 roku, kiedy powstała Placówka Kościoła Zielonoświątkowego w Żywcu, która stała się samodzielnym zborem w 1990 roku. Początkowo spotkania odbywały się w domach prywatnych, a później w klubach "Akwarium" (Osiedle 700-lecia), "Osiedlowym" (ul. Jana) i "Papiernik" (ul. Słonki, Zabłocie). Obecnie siedziba zboru znajduje się przy al. Piłsudskiego, w pawilonie "Malinka"[14].

Praca braci Kościoła Wolnych Chrześcijan rozpoczęła się w 1934 roku w Żywcu i okolicznych wioskach. Zarządzeniami okupacyjnych władz hitlerowskich z 1940 i 1941 roku struktury kościoła zostały rozwiązane, a niektórzy z jego członków znaleźli się w obozach koncentracyjnych. Po wojnie działalność zboru została wznowiona, a wierni spotykali się najpierw w Pietrzykowicach, później w Podlesiu, a następnie w Zarzeczu. Z powodu budowy zapory w Tresnej i powstania Jeziora Żywieckiego, w 1962 rozpoczęto budowę nowej kaplicy przy ul. Wesołej w Żywcu. Na początku lat 80. zbór liczył około 100 członków. Wtedy przystąpiono do budowy obecnej siedziby kościoła przy żywieckiej al. Legionów.

Inne związki religijne[edytuj | edytuj kod]

Badacze Pisma Świętego posiadają w powiecie żywieckim dwa zbory: Żywiec i Moszczanica z ok. 45 członkami[19], natomiast Świadkowie Jehowy - 4 zbory (trzy w Żywcu[14] i jeden w Rajczy z Salą Królestwa w Milówce).

Transport[edytuj | edytuj kod]

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Drogi ekspresowe[edytuj | edytuj kod]

Drogi krajowe[edytuj | edytuj kod]

Drogi wojewódzkie[edytuj | edytuj kod]

Transport autobusowy[edytuj | edytuj kod]

Siedemnaście linii MZK Żywiec łączy centrum miasta z wszystkimi jego dzielnicami oraz okolicznymi miejscowościami leżącymi na terenie gmin: Buczkowice (powiat bielski), Łodygowice, Czernichów, Gilowice, Świnna, Radziechowy-Wieprz i Lipowa.

Po upadku PKS komunikację lokalną zapewniają prywatni przewoźnicy. Na terenie gmin Czernichów i Łodygowice kursuje bielski PKS, gminę Lipowa obsługują JM-BUS oraz TravelBus. Gminę Rajcza i Ujsoły obsługuje Thermocar, gminę Milówka obsługuje Dumar. Gminy Łękawica, Gilowice oraz Ślemień obsługują następujący przewoźnicy: Janowiec, Euro-travel oraz PKS Ślemień. Na terenie gmin Jeleśnia i Koszarawa działa bardzo wielu przewoźników. Linie do Krakowa przejął ExpressBus z Rajczy, który kursuje w relacji Rajcza-Kraków oraz Żywiec-Sól.

Komunikacja odbywa się w największym natężeniu z przystanków Plac PSK oraz spod Tesco. Przystanek Żeromskiego- Pogotowie obsługuje linie PKS Rybnik - Zakopane - Rybnik, Cieszyn - Zakopane - Cieszyn oraz linie prywatnego PKS do Ślemienia. Kursy Rajcza - Kraków - Rajcza również przejeżdżają przez przystanek przy ul. Żeromskiego. Żywiec posiada również połączenia autobusowe spod Tesco z miastami: Bielsko-Biała, Cieszyn, Jordanów, Krosno, Mszana Dolna, Maków Podhalański, Skoczów, Sucha Beskidzka. Z placu PSK z Bielsko-Biała, Katowice, Kraków. Kursy do Pewli Ślemieńskiej wykonywane są od Karczmy Żywieckiej.

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Powiat żywiecki leży na trasie dawnej Galicyjskiej Kolei Transwersalnej, na skrzyżowaniu dwóch linii kolejowych:

Do najważniejszych stacji na terenie powiatu należą: Żywiec, Węgierska Górka, Zwardoń, Łodygowice, Rajcza i Milówka.

Wikivoyage-Logo-v3-icon.svg

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 Główny Urząd Statystyczny – Ludność. Stan i struktura w przekroju terytorialnym. Stan w dniu 30 VI 2010 r.
  2. Biuletyn Informacji Publicznej Starostwa Powiatowego w Żywcu: STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU SPOŁECZNO – GOSPODARCZEGO POWIATU ŻYWIECKIEGO NA LATA 2006 – 2020 cz. 1
  3. 3,0 3,1 Biuletyn Informacji Publicznej Starostwa Powiatowego w Żywcu
  4. Główny Urząd Statystyczny - Bank Danych Regionalnych
  5. A.Szefer „Hitlerowskie próby zasiedlenia ziemi śląsko-dąbrowskiej w latach II wojny światowej (1939-1945), Katowice 1984.
  6. Jan Śleziak „Pamiętnik wysiedlonego z Żywiecczyzny” Żywiecka Agencja Wydawnicza, Kamesznica 2007.
  7. A. Konieczny., Wysiedlenia ludności polskiej powiatu żywieckiego w 1940 roku (Saybusch-Aktion), „Studia Śląskie”. Seria nowa, t. XX, Opole 1971.
  8. Mirosław Sikora: „Aktion Saybusch. Geneza i cel niemieckich akcji przesiedleńczych” Biuletyn Instytutu Pamięci Narodowej Nr. 8-9 2009.
  9. Statystyczne Vademecum Samorządowca 2010.
  10. 10,0 10,1 Bez szkół uzupełniających.
  11. Komisariat Policji Gilowice ma siedzibę w Żywcu przy ul. Krakowskiej (Rędzina).
  12. 12,0 12,1 12,2 12,3 12,4 12,5 Biuletyn Informacji Publicznej Starostwa Powiatowego w Żywcu: STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU SPOŁECZNO – GOSPODARCZEGO POWIATU ŻYWIECKIEGO NA LATA 2006 – 2020 cz. 3
  13. 13,0 13,1 Biuletyn Informacji Publicznej Starostwa Powiatowego w Żywcu: STRATEGIA ZRÓWNOWAŻONEGO ROZWOJU SPOŁECZNO – GOSPODARCZEGO POWIATU ŻYWIECKIEGO NA LATA 2006 – 2020 cz. 2
  14. 14,0 14,1 14,2 14,3 14,4 14,5 14,6 Protestancji.org: Eugeniusz Gradek, Protestantyzm na Żywiecczyźnie
  15. 15,0 15,1 15,2 Rys historyczny pobytu Żydów na terenie miasta Żywca
  16. Nad Sołą i Koszarawą: "Żydzi w Milówce"
  17. [http://www.republika.pl/zywieckz/zaglada.htm Okruchy pamięci. Z dziejów Żydów na Żywiecczyźnie. Zagłada.
  18. Protestantyzm na Żywiecczyźnie w okresie staropolskim
  19. Nad Sołą i Koszarawą: "Religie na Żywiecczyźnie"