Zawrót głowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Zawrót głowy
Vertigo
Zawrót głowy
Gatunek thriller
Rok produkcji 1958
Data premiery 9 maja 1958
Kraj produkcji Stany Zjednoczone
Język angielski
Czas trwania 128 minut
Reżyseria Alfred Hitchcock
Scenariusz Samuel A. Taylor,
Alec Coppel
Główne role James Stewart
Kim Novak
Barbara Bel Geddes
Tom Helmore
Henry Jones
Ellen Corby
Konstantin Shayne
Muzyka Bernard Herrmann
Zdjęcia Robert Burks
Montaż George Tomasini
Produkcja Alfred Hitchcock
Wytwórnia Alfred J. Hitchcock Productions
Paramount Pictures
Dystrybucja 1958-1982
Paramount Pictures
1983-dziś:
Universal Pictures
Poza USA 1996:
United International Pictures
Budżet $2,479,000
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Zawrót głowy (ang. Vertigo) – amerykański thriller psychologiczny w reżyserii Alfreda Hitchcocka z 1958 roku z Jamesem Stewartem i Kim Novak, zrealizowany na podstawie książki The Living and the Dead autorstwa Boileau-Narcejac.

James Stewart gra policjanta, który z powodu lęku wysokości musi opuścić stanowisko. Wkrótce, jako prywatny detektyw, dostaje od dawnego kolegi zlecenie śledzenia jego żony, aby zbadać przyczyny jej dziwacznego zachowania. Film z początku spotkał się z mieszaną reakcją publiczności i krytyki, lecz przez lata zyskał uznanie, a obecnie uważany jest za jeden z najlepszych filmów w historii kina oraz za jeden z najważniejszych obrazów Alfreda Hitchcocka. Vertigo to także potoczna nazwa efektu znanego jako dolly zoom[1][2].

Opis fabuły[edytuj | edytuj kod]

James Stewart jako Scottie

John "Scottie" Ferguson (James Stewart) cierpi na lęk wysokości po tym jak widzi kolegę spadającego z dachu budynku w San Francisco. Decyduje się odejść ze służby. Otrzymuje od swojego kolegi, Gavina Elstera (Tom Helmore), propozycję śledzenia jego żony, Madeleine Elster (Kim Novak). Ma odkryć powody jej dziwnego zachowania. Podczas śledztwa widzi, jak Madeleine odwiedza grób i dom należący niegdyś do Carlotty Valdes, ogląda jej portret w muzeum. Scottie dowiaduje się, że Carlotta wiodła nieszczęśliwe życie zakończone samobójstwem i jest prababcią Madeleine. Kolejnego dnia śledztwa widzi, jak wskakuje ona do Zatoki San Francisco. Ratuje ją i zabiera do swojego mieszkania. Tam Madeleine wyznaje mu, że czuje się, jakby ogarniał ją obłęd który powoduje także myśli samobójcze. Scottie zapewnia jej komfort i bezpieczeństwo, a ich relacja nabiera znamion intymności.

Madeleine opowiada mu szczegóły swych koszmarnych snów, a Scottie identyfikuje, gdzie mają one miejsce. To misja chrześcijańska w San Juan Bautista. Chcąc pozbyć się jej lęków, wybierają się wspólnie na misję. Tam, Madeleine niespodziewanie ucieka do kościoła, biegnie schodami na szczyt dzwonnicy. Scottie goni ją, ale jego lęk wysokości uniemożliwia mu wejście na górę. Stojąc sparaliżowany na schodach, słyszy krzyk, a przez okno widzi jak Madeleine wypada z wieży. Śmierć zostaje uznana za samobójstwo, a mąż, Gavin, zrzuca odpowiedzialność na opętanie przez Carlottę Valdes.

Scottie, który zakochał się w Madeleine, ma depresję i opłakuje jej stratę. Gdy jego stan się poprawia, wybiera się w podróż po miejscach, które odwiedziła Madeleine. Na ulicy spotyka kobietę, która, pomimo wielu różnic w wyglądzie, przypomina mu ją. Podąża za nią aż do jej pokoju hotelowego i próbuje skłonić do rozmowy. Kobieta wyjawia mu, że nazywa się Judy Barton i jest prostą dziewczyną z Kansas. Pomimo początkowej niechęci, zgadza się towarzyszyć Scottiemu przy kolacji. Ale gdy tylko Scottie opuszcza ją, widz dowiaduje się na temat jej prawdziwej tożsamości. Judy to de facto kobieta, którą Scotty znał jako Madeleine, ale nie była ona żoną Gavina. Elster przekupił ją, aby udawała jego żonę i opętanie. Upozorował także samobójstwo, ponieważ był obecny na wieży i to on zrzucił z niej ciało swojej wcześniej zamordowanej żony. Gavin użył Scottiego jako świadka, przewidując że lęk wysokości uniemożliwi mu pogoń i odkrycie prawdy. Ale Judy także zakochała się w Scottim, więc postanawia ukryć prawdę i nawiązać z nim prawdziwy związek.

Kim Novak jako Judy

Scottie lubi Judy, ale ich związek nie jest możliwy z powodu jego wspomnień na temat Madeleine. Naciska on Judy, aby ubierała się i malowała jak Madeleine. Jego podejrzenia wzrastają, gdy odkrywa, że Judy ma naszyjnik, który on widział na portercie Carlotty Valdes. Zabierą ją na teren Misji w San Juan Bautista, chcąc odtworzyć bieg wydarzeń z dnia, w którym Madeleine popełniła samobójstwo. Jednocześnie przyznaje, że wie, że Judy i Madeleine to ta sama osoba. Po przyjeździe, zmusza ją do wejścia na wieżę dzwonnicy i wyjawienia prawdy. Zdaje sobie także sprawę, że pokonał swój lęk. Na wieży, Judy wyjawia Scottiemu cały spisek, ale zaznacza, że zakochała się w nim. Para obejmuje się, ale Judy, zauważając cień zakonnicy, robi krok w tył i wypada z wieży. Umiera. Należy zauważyć że to jedyny film Hitchcocka, w którym mordercy nie spotka kara. Aczkolwiek jedna z wersji wydanych na Europę zawierała scenę, w której Scottie słyszy w radiu informacje o schwytaniu Gavina.

Produkcja[edytuj | edytuj kod]

James Stewart jako Scottie i Kim Novak jako Judy

Scenariusz jest adaptacją francuskiej powieści D'Entre les morts (The Living and the Dead) duetu Pierre Boileau i Thomas Narcejac. Hitchcock próbował kupić prawa do ich poprzedniej książki, Celle qui n'était plus, ale ubiegł go francuski producent i reżyser Henri-Georges Clouzot. Na podstawie tej powieści wyreżyserował w 1955 Widmo[3] (Les Diaboliques). Francuski reżyser François Truffaut twierdził, że D'Entre les morts zostało specjalnie napisane dla Hitchcocka[4]. Autorzy jednak temu zaprzeczają[5]. Hitchcock wykazał zainteresowanie ich pracą jeszcze w fazie pisania, a Paramount Pictures poprosiło o informacje na temat książki już w 1954 roku, zanim została przetłumaczona na angielski[6].

Pierwotnie Hitchcock zatrudnił do pisania scenariusza Maxwella Andersona, ale nie był zadowolony z jego pracy pt. Darkling I listen. Ostatecznie, scenariusz napisał Samuel A. Taylor, który dodał m.in. postać Midge. Taylor chciał przypisać wyłącznie sobie autorstwo scenariusza, ale Alec Coppel, inny scenarzysta zatrudniony przez Hitchcocka zaprotestował przed Gildią Scenarzystów[6]. Początkowo główną rolę żeńską zagrać miała Vera Miles, lecz uniemożliwiła jej to ciąża. W późniejszym wywiadzie Hitchcock stwierdził, że początkowo uważał, że Kim Novak nie pasowała do jego koncepcji roli.

Przyjęcie[edytuj | edytuj kod]

Reakcje na premierę[edytuj | edytuj kod]

Zawrót głowy miał swoją premierę w San Francisco 9 maja 1958 roku. Film został przyjęty bez entuzjazmu, zarówno przez widzów, mając słabe wyniki w kinach[6], jak i przez krytyków. Tygodnik Variety stwierdził, że film pokazał "mistrzostwo" Hitchcocka, ale był za długi i zbyt wolny jak na "zwykłą historię o psychologicznym morderstwie"[7]. Podobne zdanie wyraził autor recenzji w Los Angeles Times, która chwaliła scenerię, ale uznała film za zbyt długi i będący jedynie "labiryntem szczegółów". Dan Aulier stwierdził, że tak brzmiało większość recenzji popularnych wówczas krytyków[6]. Pozytywne recenzje filmu znalazły się w New York Timesie i Los Angeles Examiner, które okrzyknęły film fascynującym, ekscytującym i zwariowanym romansem[6]. Niezadowolenie z filmu wyrażali też fani poprzednich filmów Hitchcocka, którym nie spodobał się fakt, że zagadka zostaje wyjaśniona w połowie filmu. Sam Hitchcock za porażkę filmu winił Jamesa Stewarta, który (wówczas w wieku 50 lat) był za stary aby zagrać dobrego kochanka 25-letniej wówczas Kim Novak[8]. Był to ich ostatni wspólny projekt.

Film Vertigo był nominowany do Oscara w 1959 r. w dwóch kategoriach: za najlepszą scenografię i najlepszy dźwięk. Hitchcock otrzymał nagrodę na Międzynarodowym Festiwalu Filmowym w San Sebastian za najlepszą reżyserię, a James Stewart nagrodę dla najlepszego aktora. Francuski reżyser François Truffaut stwierdził, że Vertigo to jeden z jego ulubionych filmów już w 1967 roku[9].

Reakcje po latach[edytuj | edytuj kod]

Kim Novak i James Stewart

W latach 50-tych krytycy i reżyserzy wpływowego francuskiego magazynu filmowego Cahiers du cinéma zaczęli postrzegać Hitchcocka jako artystę. Dan Aulier zauważył jednak, że prawdziwa rewaluacja Vertigo rozpoczęła się od publikacji brytyjsko-kanadyjskiego krytyka filmowego, Robina Wooda w 1968 roku pt. Filmy Hitchcocka. Napisał tam o Vertigo jako o "Hitchcockowskim arcydziele i najlepszym jego filmie, a także jednym z czterech czy pięciu najgłębszych i najpiękniejszych filmach w historii kina"[6]. Filmowi dodał tajemnicy fakt, że Vertigo był jednym z pięciu filmów zdjętych z ekranów w 1973 roku, aby ponownie być wyświetlanym w kinach w październiku 1983 roku. Rok później film wydano na kasetach VHS. Wydanie to spotkało się z bardzo ciepłym przyjęciem krytyki i osiągnęło sukces komercyjny. Podobnie było w 1996 roku, gdy do dystrybucji trafiła odnowiona wersja filmu na taśmie 70 mm i z dźwiękiem DTS[6].

W 1989 roku Biblioteka Kongresu Stanów Zjednoczonych wpisała Vertigo na listę National Film Registry jako film "kulturalnie, historycznie lub estetycznie znaczący". Film zajął kolejno 4. i 2. miejsce w ankiecie na najlepszy film magazynu Sight and Sound przeprowadzonej w 1992 i 2002 roku. Vertigo zajęło także drugie miejsce na liście 100 najlepszych filmów brytyjskiego Total Film w 2005 roku (za Chłopcami z ferajny Martina Scorsese). Vertigo znajduje się także od 3 lat na drugim miejscu 1000 najlepszych filmów przygotowanym przez stronę internetową They Shoot Pictures, Don't They (za Obywatelem Kanem Orsona Wellesa)[10]. Plakat reklamujący film - autorstwa Saula Bassa - został wybrany przez Premiere trzecim najlepszym plakatem filmowym w historii.

Uznanie Amerykańskiego Instytutu Filmowego[11]

Hotel w którym zatrzymała się Lucy nadal działa w San Francisco i obecnie nazywa się Hotel Vertigo. Pokój 501, w którym zamieszkała został w dużej mierze zachowany tak, aby wyglądał jak w filmie.

Restauracja[edytuj | edytuj kod]

Efekt Vertigo, inaczej dolly zoom

Film został poddany dość żmudnej i kontrowersyjnej restauracji w 1996 roku przez Roberta A. Harrisa i Jamesa C. Katza, po której ponownie trafił do kin 4 października 1996 roku. Wersja zawierała odnowioną ścieżkę video na 70mm taśmie oraz zupełnie nową wersję audio, stworzoną przy pomocy nowoczesnych sposobów miksowania dźwięku w technologii DTS. Jedno ujęcie w filmie trwa średnio 6,7 sekundy.

Najbardziej kontrowersyjna okazała się decyzja o ponownym nagraniu większości efektów dźwiękowych. Choć autorzy, Harris i Katz, utrzymywali, że chcą pozostać najbliżej wersji oryginalnej jak to tylko możliwe, dokonano wielu zmian. Nową ścieżkę oskarżono o zwrócenie zbyt dużej uwagi na soundtrack kosztem efektów dźwiękowych. DVD z serii Hitchcock Masterpiece Collection z 2005 roku zawiera zarówno wersję oryginalną jak i odrestaurowaną[12].

Przypisy

  1. Efekt Vertigo (data dostępu: 2010-05-12)
  2. Vertigo: Movie Detail (ang.). American Film institute. [dostęp 2012-02-21].
  3. "Thomas Narcejac, 89, Author of Crime Novels" The New York Times, opublikowano: 1998-07-05, (data dostępu: 2010-05-12)
  4. Traffaut, François; Hitchcock, Alfred. Hitchcock. New York: Simon and Schuster. OCLC 273102.
  5. The Dime Novel and the Master of Suspense: The Adaptation of D'Entre Les Morts Into Vertigo, Dan Jones; Opublikowane przez University of St. Thomas (Saint Paul, Minn.), 2002
  6. 6,0 6,1 6,2 6,3 6,4 6,5 6,6 Dan Aulier, Vertigo: The Making of a Hitchcock Classic (London: Titan Books, 1999), p. 30-61, 170-177, 190-192.
  7. Variety review, 14 czerwca, 1958.
  8. Eliot 2006, str. 322.
  9. François Truffaut, The Cinema According to Alfred Hitchcock (1967), rewydanie znane jako Truffaut-Hitchcock (Simon & Schuster, 1985), str. 187
  10. "They Shoot Pictures, Don't They", 25 najlepszych filmów w historii kina. Data odsłony: 2010-05-14
  11. "AFI". Amerykański Instytut Filmowy. Data odsłony: 2010-15-14.
  12. Post Roberta A. Harrisa, forum Home Theater Data odsłony: 16-05-2010

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]