Martin Scorsese

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Martin Scorsese
Martin Scorsese
Prawdziwe imię i nazwisko Martin Marcantonio Luciano Scorsese
Data i miejsce urodzenia 17 listopada 1942
Stany Zjednoczone Nowy Jork
Zawód reżyser
scenarzysta
montażysta
aktor
producent filmowy
Lata aktywności od 1963
Odznaczenia
Oficer Legii Honorowej (Francja) Order Zasługi Republiki Włoskiej I Klasy (1951-2001)
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty Martin Scorsese w Wikicytatach

Martin Scorsese (ur. 17 listopada 1942 w Nowym Jorku) – amerykański reżyser, scenarzysta, montażysta, aktor i producent filmowy. Laureat Oscara za reżyserię filmu Infiltracja (2007), doktor honoris causa Państwowej Wyższej Szkoły Filmowej Telewizyjnej i Teatralnej im. Leona Schillera w Łodzi[1].

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Martin Scorsese urodził się 17 listopada 1942 roku we Flushing na Long Island, jako drugi syn Charlesa i Catherine Scorsese. Jego rodzice byli dziećmi sycylijskich imigrantów, którzy osiedlili się w Nowym Jorku około 1910 roku. Charles początkowo zajmował się sprzedażą męskiej odzieży, w czasie szabatu Żydzi zatrudniali go do rozpalania pieców. Ojciec Charlesa pracował w stoczniach i branży owocowo-warzywnej. Z kolei dziadek Martina ze strony matki służył we włoskiej kawalerii, dopóki nie przekonał swojej żony do wyjazdu do Ameryki. Tam zajął się produkcją wina, podczas gdy ona zarabiała na życie szyjąc. Ich córka Catherine poślubiła Charlesa Scorsese w katedrze św. Patryka 10 czerwca 1934 roku. Charles pracował jako prasowacz, Catherine jako szwaczka.

Rodzice mieszkali we wschodniej części Manhattanu, gdzie pracowali w dzielnicy przemysłu odzieżowego. Gdy Martin skończył osiem lat, przeprowadzili się do miejsca zwanym Corona, na przedmieściach Queens. Ojciec Martina popadł w kłopoty finansowe i rodzina musiała przenieść się z powrotem do kamienicy czynszowej, w której się urodził.

Jako dziecko chciał być malarzem, równocześnie interesował się filmem. Wolny czas spędzał często w kinie, do którego zabierali go rodzice. Po powrocie do domu rysował to, co wcześniej zobaczył. Wymyślał własne historyjki, pomysły biorąc z komiksów czy książek. Do dziesiątego roku życia jego ulubionym gatunkiem filmowym był western. Jego rodzina była jedną z pierwszych w bloku, która w 1948 roku kupiła telewizor. Dzięki telewizji miał możliwość poznania najważniejszych filmów kina hollywoodzkiego, europejskiego i japońskiego, które miały ogromny wpływ na jego późniejszą twórczość.

W latach dziecięcych chorował na astmę. Mając osiem lat, pragnął zostać księdzem. Zaczął uczęszczać do katolickiej szkoły średniej św. Patryka, gdzie nauczył się kaligrafować. Uczące tam zakonnice bardzo polubiły swojego podopiecznego, który chciał zostać misjonarzem. W wieku czternastu lat wstąpił do gimnazjum katedralnego, młodzieżowego seminarium na Upper West Side. Relegowano go jednak po roku, ponieważ nie koncentrował się na pracy. Kilka lat później zaczął studiować na Uniwersytecie Nowojorskim. Zdecydował się głównie dlatego, że w ogólnym programie odbywały się tam zajęcia z filmu. Na drugim roku miał zajęcia, w ramach których trzeba było zrobić własny, trzyminutowy film. Podchodząc do projektu, miał już wiedzę o bocznym i tylnym oświetleniu, obiektywach, przyspieszeniach i zwolnieniach. Studiował film od 1960 do 1965 roku. Na ten okres przypadał rozkwit francuskiej nowej fali, międzynarodowego francuskiego kina artystycznego i odkryć kinematografii Europy Wschodniej.

Swój pierwszy prawdziwy film zrealizował w 1963 roku. Był inspirowany animowaną krótkometrażówką Krytyk (The Critic).

Pierwszą nagrodę zdobył w 1964 roku w międzykolegialnym konkursie imienia Jesse L. Lasky’ego za film It's Not Just You, Murray. W tym samym roku Scorsese otrzymał tytuł magistra komunikacji filmowej. Jeszcze przed uzyskaniem dyplomu poślubił koleżankę ze studiów, Laraine Marie Brennan, a 7 grudnia 1965 roku urodziła się ich córka. Wtedy też Scorsese zaprzyjaźnił się z innymi młodymi filmowcami: Brianem De Palmą, Michaelem Wadleighem, Jimem McBirde’em i Mardikiem Martinem. W 1969 roku wrócił na Uniwersytet w Nowym Jorku jako wykładowca.

W 1970 roku Scorsese przeniósł się do Hollywood. Dzięki swojemu filmowemu wykształceniu bez trudu znalazł pracę. Został montażystą. W 1973 roku odbył się New York Film Festival, gdzie krytyka z uznaniem przyjęła Ulice nędzy (Mean Streets). W 1974 roku Francis Ford Coppola zarekomendował Martina Scorsese w Warner Brothers. Zaowocowało to rozpoczęciem pracy nad kolejnym filmem Alicja już tu nie mieszka (Alice Doesn't Live Here Anymore). Ten film stał się jego pierwszym komercyjnym sukcesem. Kolejnym znaczącym filmem okazał się Taksówkarz (Taxi Driver). Scenariusz do tego filmu napisał Paul Schrader, w roli głównej osadzony został Robert De Niro, tworząc jedną ze swych najbardziej znanych kreacji. W filmie wzięli udział także: Harvey Keitel, Jodie Foster i Cybill Shepherd. Film otrzymał cztery nominacje do Oskara i zdobył Złotą Palmę na Festiwalu Filmowym w Cannes. W 1977 Scorsese, De Niro i Liza Minnelli stworzyli razem kolejny film New York, New York, który jednak nie powtórzył sukcesu poprzednika.

Scorsese coraz częściej sięgał po narkotyki. Z powodu głębokiej depresji i uzależnienia od kokainy trafił we wrześniu 1978 r. do szpitala.

Kolejnym filmem Martina Scorsese był Wściekły byk (Raging Bull) (1980), który definitywnie potwierdza talent i warsztat reżysera[potrzebne źródło]. Film został okrzyknięty najlepszym filmem dekady. Academy Awards przyznała mu sześć nominacji. Zdobył dwa Oskary: dla Najlepszego aktora (Robert De Niro za rolę Jake'a LaMotty) oraz za Najlepszy montaż. Scorsese wykorzystał sukces filmu zrealizowanego w czarno-białej konwencji i rozpoczął międzynarodową kampanię popierającą kino czarno-białe.

W 1985 roku zrealizował Po godzinach (After Hours) z Griffinem Dunne oraz Rosanną Arquette. Scorsese otrzymał za niego nagrodę za Najlepszego reżysera na Festiwalu Filmowym w Cannes. W 1986 roku nakręcił Kolor pieniędzy (The Color of Money) z Paulem Newmanem, który otrzymuje za swą kreację Oskara dla Najlepszego aktora. W 1986 roku, kiedy otrzymał fundusze, Scorsese zrealizował w końcu wymarzony projekt - Ostatnie kuszenie Chrystusa (The Last Temptation of Christ) - na podstawie dzieła Nikosa Kazantzakisa. Film wywołał zamieszanie i stał się powodem religijnych demonstracji na całym świecie. Film przyniósł mu drugą nominację do Oskara dla Najlepszego reżysera.

W 1990 roku Scorsese wraz z siedmioma innymi realizatorami filmowymi założył Film Foundation. W 1990 roku powstali Chłopcy z ferajny (Goodfellas), opowieść o mafii i jej wewnętrznych zależnościach. Film uzyskał sześć nominacji do Oskara. W 1991 roku American Cinematique uhonorował reżysera za spektakularna karierę. W następnym roku zapoczątkował kampanię filmową Martin Scorsese Presents poświęconą propagowaniu klasyki filmowej. W 1995 roku powstał kolejny film, Kasyno (Casino), w którym ponownie nawiązał do tematyki świata przestępczego, osadzonego w realiach Las Vegas lat siedemdziesiątych. Scorsese jest producentem filmu Spike'a Lee Ślepy zaułek (Clockers) oraz Allison Anders W rytmie serca (Grace of My Heart), a także współproducentem Kicked in the Head Matthew Harrisona. W 1997 r. został uhonorowany przez Amerykański Instytut Filmowy za całokształt twórczości. Rok później powstał Kundun - życie Dalaj Lamy (Kundun), historia wczesnego życia Dalajlamy. W maju 1998 r. otrzymał nagrodę od Lincoln Center's Film Society i zasiadł jako przewodniczący jury Festiwalu Filmowego w Cannes. W 2002 roku wszedł na ekrany długo oczekiwany film Gangi Nowego Jorku (Gangs of New York), zdobywając wiele wyróżnień, w tym Złoty Glob w kategorii Najlepszy reżyser. W 2005 roku, jako część serii American Masters, kanał PBS wyświetlił film dokumentalny Bez stałego adresu: Bob Dylan (No Direction Home: Bob Dylan), który ukazał się później również w formacie DVD na całym świecie. Ten dokument przyniósł mu nagrodę Grammy w kategorii Najlepszy filmowy klip muzyczny. W 2007 roku, po sześciu nominacjach do Oscara w kategorii Najlepszy reżyser, Scorsese otrzymał w końcu statuetkę w tej kategorii za film Infiltracja (The Departed).

Scorsese był czterokrotnie żonaty, m.in. z aktorką Isabellą Rossellini i producentką Barbarą de Fina. W 1999 r. poślubił Helenę Morris. Mieszka w Nowym Jorku. Jest ojcem trzech córek.

Charakterystyka twórczości[edytuj | edytuj kod]

Życie na ulicach Małej Italii ukształtowało zarówno styl, jak i fabularną zawartość filmów Scorsese. „Opowieści z ulic, zmieszane z doświadczeniami z własnego życia, miały się stać podstawowym źródłem jego pierwszych, otwarcie autobiograficznych filmów długometrażowych”.

„Mówią o nim: najbardziej utalentowany reżyser ostatnich lat. Wirtuoz stylu. Artysta pasji i obsesji. Mówią też o nim: artysta kontrowersyjny. Jego filmy często wzbudzają sprzeciw. Hiperrealistycznym okrucieństwem, sadystycznymi podtekstami, zafascynowaniem przemocą”. Kręci filmy nie zwracając uwagi na obowiązujące mody i panujące trendy. W jego filmach pojawiają się wątki i podteksty religijne. Wyróżnia go przede wszystkim ogromna doza energii zawarta w sposobie opowiadania, rytmu, ekspresji języka czy muzyki. „Czysto filmowy potencjał podszyty jest moralnym niepokojem, wewnętrznym rozdarciem i wrażliwością reżysera. Filmy Scorsese są jak pytania. Jak być dobrym człowiekiem, a jednocześnie zaakceptować twarde reguły życia w społeczności”.

„Scorsese potrafi z łatwością łączyć intymność filmowego przekazu ze świadomością formy, zaangażowanie emocjonalne z dystansem wobec opowiadanej historii. Z równym powodzeniem wykorzystuje odmienne „strategie” filmowe: quasi-dokumentalny, niemal etnograficzny zapis wycinka rzeczywistości (Ulice nędzy, Wściekły byk) oraz wykreowaną, często fantasmagoryczną wizję, będącą ekspresjonistycznym odbiciem szczególnego stanu umysłu (Taksówkarz, Po godzinach, Przylądek strachu)”. Scorsese jest reżyserem, który zarówno pokochał, jak i zrozumiał kino. Kiedy kręci film, daje z siebie wszystko: fizycznie, emocjonalnie i finansowo. Ogromny ładunek emocjonalny tkwi w bohaterach jego filmów. Reżyser nie skupia się na wydarzeniach, ale głównie na ludziach, tworząc głębokie i niejednoznaczne portrety psychologiczne. Motywy przewodnie jego filmów można zamknąć w czterech grupach: religia, rodzina, przemoc i samotność.

Wpływ polskiej kinematografii[edytuj | edytuj kod]

Reżyser przyznał się w jednym z wywiadów do tego, że duży wpływ na jego twórczość miała polska kinematografia[2]:

Nie umiem wytłumaczyć, jak wielki wpływ miało Wasze kino - panowie Wajda, Polański, Skolimowski, cała grupa tego czasu - na moją twórczość filmową. I ma do dziś, bo gdy robię film zazwyczaj łapię się na tym, że pokazuję aktorom czy operatorom właśnie polskie filmy.

Martin Scorsese w 2014 roku zapoczątkował w Stanach Zjednoczonych cykl pokazów arcydzieł polskiej kinematografii pt. „Martin Scorsese Presents: Masterpieces of Polish Cinema”[3], które sam wytypował jako najlepsze polskie filmy. Prezentacja polskiego kina w Ameryce Północnej zainicjowana została 5-7 lutego 2014 roku w Nowym Yorku. Zaplanowane tournée po Stanach Zjednoczonych i Kanadzie obejmuje pokaz 21 polskich filmów po rekonstrukcji cyfrowej, które prezentowane będą w 2014 roku w 30 miastach[4].

Wybrana filmografia[edytuj | edytuj kod]

producent i reżyser[edytuj | edytuj kod]

aktor[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]