Aleksander Żabczyński (aktor)

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Aleksander Żabczyński
Aleksander Żabczyński w rewii „Złota defilada” w teatrze „Morskie Oko”
Aleksander Żabczyński w rewii „Złota defilada” w teatrze „Morskie Oko”
Imię i nazwisko Aleksander Żabczyński
Data i miejsce urodzenia 24 lipca 1900
Warszawa  Polska
Data i miejsce śmierci 31 maja 1958
Warszawa
Zawód aktor
Współmałżonek Maria Żabczyńska
Lata aktywności 1922-1958
Odznaczenia
Krzyż Walecznych Złoty Krzyż Zasługi
Maria Gorczyńska i Aleksander Żabczyński w sztuce „Kobieta we mgle”, Teatr Klasyczny w Warszawie, 1948
Grób Aleksandra Żabczyńskiego i jego żony Marii na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie

Aleksander Bożydar Żabczyński (ur. 24 lipca 1900 w Warszawie, zm. 31 maja 1958 w Warszawie) – polski aktor teatralny, estradowy, kabaretowy i filmowy. Jeden z najpopularniejszych polskich aktorów dwudziestolecia międzywojennego. Kapitan rezerwy artylerii przeciwlotniczej Wojska Polskiego i Polskich Sił Zbrojnych na Zachodzie.

Życiorys[edytuj]

Był synem Zofii Ostrowskiej i Aleksandra Daniela Żabczyńskiego, pułkownika armii rosyjskiej i generała dywizji Wojska Polskiego. Aleksander (nazywany przez znajomych "Darek", "Al" i "Żaba"), miał dwie siostry - starszą Zofię oraz młodszą Alinę. Po zdaniu matury w Gimnazjum Kulwiecia w Warszawie wstąpił do Szkoły Podchorążych w Poznaniu. Mianowany podporucznikiem ze starszeństwem z 1 marca 1921 roku w korpusie oficerów artylerii. W tym samym roku został przeniesiony do rezerwy i za namową rodziny rozpoczął studia prawnicze na Uniwersytecie Warszawskim. W 1923 roku był oficerem rezerwy Dywizjonu Artylerii Zenitowej w Warszawie, który w 1926 roku został przeformowany w 1 Pułk Artylerii Przeciwlotniczej.

W tym czasie odkrył swoją prawdziwą pasję – teatr i aktorstwo. O swojej nimi fascynacji tak mówił po latach: „Każde przedstawienie teatralne było dla mnie objawieniem. Aktorów uważałem za ludzi z innej planety i kiedy po raz pierwszy zetknąłem się z nimi, doprawdy nie wiedziałem, co mam mówić”. Zanim zaczął pracować w „Reducie” otarł się o Warszawską Szkołę Gry Sceniczno-Filmowej Niny Niovilli, zaś na studiach brał udział w zajęciach kółka teatralnego. Stamtąd właśnie w 1922 roku Edmund Wierciński skierował go do „Reduty”. Tam też Aleksander poznał swoją przyszłą żonę – również aktorkę – Marię (Marynę) Zielenkiewicz. Po dwóch latach spędzonych w „Reducie” A. Żabczyński angażował się w kilku warszawskich teatrach (min. Teatrze Polskim i Teatrze Narodowym). W roku 1927 opuścił Warszawę i grał na scenach Lwowa, Poznania i Łodzi.

Po powrocie, jeszcze w tym samym roku, zaczął występować w warszawskich teatrzykach rewiowych: „Morskim Oku”, „Perskim Oku”, „Cyruliku Warszawskim”, „Wesołym Oku”, „Kameleonie”. Aż do wybuchu wojny występował w rewii, operetce, dorywczo w teatrach dramatycznych oraz w filmie. Właśnie filmowi zawdzięcza Żabczyński największą popularność. Debiutował w nim już w roku 1926 („Czerwony błazen” w reżyserii Henryka Szaro). Potem były to już role w filmach dźwiękowych, zwłaszcza w komediach muzycznych: „Manewry miłosne”, "Ada, to nie wypada", "Jadzia", "Pani minister tańczy", "Zapomniana melodia", „Sportowiec mimo woli”. Były one niejednokrotnie pisane specjalnie dla niego, co świadczy o tym, że znajdował się w czołówce aktorów tak jak Eugeniusz Bodo, Adolf Dymsza czy Tadeusz Olsza.

Aleksander Żabczyński wylansował wiele przebojowych piosenek, jednak niewiele z nich nagrał na płyty. Najsłynniejszą była piosenka Całują twoją dłoń, madame ze słowami Andrzeja Własta.

Premier trzech ostatnich filmów A. Żabczyński nie widział, gdyż odbyły się one w czasie wojny, w Krakowie.

19 grudnia 1939 roku, Maria Żabczyńska urodziła martwą córeczkę, Aleksander był już wówczas na froncie. Dziecko, o imieniu Marysia, pochowane zostało 21 grudnia 1939 roku na Wojskowych Powązkach w Warszawie, w grobie Aleksandra Daniela Żabczyńskiego oraz Aliny Żabczyńskiej (młodszej siostry Darka) - w latach siedemdziesiątych kwatera została wykorzystana do ponownego pochówku.[1]

Aleksander został zmobilizowany już w sierpniu 1939 roku do 1 Pułku Artylerii Przeciwlotniczej im. Marszałka Edwarda Rydza-Śmigłego w Warszawie. Wziął udział w kampanii wrześniowej, a po jej zakończeniu przedostał się do Rumunii. Internowany w obozie na Węgrzech zdołał zbiec do Francji, gdzie wstąpił do Wojska Polskiego. Po kampanii francuskiej ewakuowany został do Wielkiej Brytanii, a w 1942 roku wysłany na Bliski Wschód. Przez Irak i Palestynę dotarł do Egiptu. Już jako kapitan II Korpusu wziął udział w kampanii włoskiej (był ranny w bitwie o Monte Cassino). Odznaczony Krzyżem Walecznych. W 1946 r. pracował w Polskim Czerwonym Krzyżu w Salzburgu, a później został wraz z II Korpusem przewieziony do Wielkiej Brytanii. W 1947 roku został zdemobilizowany i powrócił do kraju. Zamieszkał przy ul. Łotewskiej na Saskiej Kępie[2].

Prawdopodobnie po wojnie otrzymał jakieś propozycje filmowe, ale żadnej z nich nie przyjął. Pracował natomiast w teatrze. Występował początkowo gościnnie w Teatrze Małym (1947), następnie w Teatrze Klasycznym (1948–1949), a potem do śmierci był aktorem Teatru Polskiego. Wielokrotnie występował też przed mikrofonem Polskiego Radia. Pod koniec 1957 roku za namową przyjaciół nagrał w Polskim Radiu kilka piosenek:

Zmarł nagle na serce 31 maja 1958 roku. Wraz z żoną Marią Żabczyńską spoczywa na Cmentarzu Wojskowym na Powązkach w Warszawie (kw. A29-3-14)[3].

W 1954 roku w 10 rocznicę Polski Ludowej odznaczony Złotym Krzyżem Zasługi[4].

Postać Aleksandra Żabczyńskiego została przedstawiona w filmie dokumentalnym Marka Maldisa „Już nie zapomnisz mnie” z 2009 roku[5].

16 lipca 2015 roku, prezydent Bronisław Komorowski, podpisał wniosek Urzędu ds. Kombatantów i Repatriantów, o pośmiertne nadanie aktorowi Krzyża Oficerskiego Orderu Odrodzenia Polski.

19 maja 2016 roku, wskutek inicjatywy Komitetu Społecznego im. Aleksandra Żabczyńskiego, umieszczono (w miejsce niszczejącego obelisku) płytę nagrobną na Wojskowych Powązkach, którą odsłonięto z wartą honorową, podczas kameralnej uroczystości w dniu 31 maja 2016 roku.

Filmografia[edytuj]

oraz wespół z Eugeniuszem Bodo użyczył głosu do:

Przypisy

  1. OlgaO. Gaertner OlgaO., Aleksander Żabczyński - pierwszy amant II RP, 2014.
  2. Nowa tablica na Saskiej Kępie. saskakepa.waw.pl, 2015-05-25. [dostęp 29 maja 2015].
  3. Cmentarz Komunalny Powązki, dawny Wojskowy w Warszawie. Praca zbiorowa. Warszawa: Wydawnictwo Sport i Turystyka, 1989. ISBN 83-217-2641-0.
  4. 16 lipca 1954 „za zasługi w dziedzinie kultury i sztuki” M.P. z 1954 r. Nr 112, poz. 1565
  5. Już nie zapomnisz mnie w bazie filmpolski.pl

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]