Carl Gustaf Mannerheim

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Carl Gustaf Mannerheim
Ilustracja
Carl Gustaf Mannerheim w latach 40. XX wieku
generał lejtnant (Armia Imperium Rosyjskiego), marszałek (Armia Fińska) generał lejtnant (Armia Imperium Rosyjskiego),
Sotamarsalkka.svg marszałek (Armia Fińska)
Data i miejsce urodzenia 4 czerwca 1867
Askainen, Wielkie Księstwo Finlandii, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci 27 stycznia 1951
Lozanna, Szwajcaria
Przebieg służby
Lata służby 18891944
Siły zbrojne Coat of Arms of Russian Empire.svg Armia Imperium Rosyjskiego
Suomen Puolustusvoimien tornileijona.svg Siły Zbrojne Finlandii
Stanowiska przewodniczący Rady Obrony Państwa,
Naczelny Dowódca Sił Zbrojnych Finlandii
Główne wojny i bitwy wojna rosyjsko-japońska,
I wojna światowa,
fińska wojna domowa,
II wojna światowa:
podpis
Odznaczenia
Krzyż Wielki Orderu Białej Róży Finlandii Krzyż Wielki Orderu Krzyża Wolności – wojenny (Finlandia) Krzyż Wielki Orderu Krzyża Wolności – cywilny (Finlandia) Krzyż Wielki Orderu Białej Róży Finlandii Krzyż Wielki Orderu Lwa Finlandii Krzyż Mannerheima I Klasy (Finlandia) Order Krzyża Wolności I Klasy – wojenny (Finlandia) Krzyż Mannerheima II Klasy (Finlandia) Order Krzyża Wolności IV Klasy – wojenny (Finlandia) Medal I Klasy Orderu Krzyża Wolności (Finlandia) Kawaler Orderu Franciszka Józefa (Austro-Węgry) Kawaler Orderu Świętych Maurycego i Łazarza (Włochy) Krzyż Złoty Orderu Zbawiciela (Grecja) Cesarski i Królewski Order Świętego Stanisława II klasy (Imperium Rosyjskie) Order Świętego Włodzimierza IV klasy (Imperium Rosyjskie) Oficer Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja) Order św. Jerzego (Imperium Rosyjskie) Order Świętego Włodzimierza II klasy (Imperium Rosyjskie) Order Świętej Anny I klasy (Imperium Rosyjskie) Cesarski i Królewski Order Świętego Stanisława I klasy (Imperium Rosyjskie) Order Królewski Serafinów (Szwecja) Komandor Orderu Miecza (Szwecja) Kawaler 2. klasy Orderu Wazów (Szwecja) Wielki Komandor Orderu Danebroga (Dania) Order Słonia (Dania) Order Krzyża Orła I Klasy (Estonia) Order Estońskiego Czerwonego Krzyża I Klasy Order Imperium Brytyjskiego od 1936 (cywilny) Krzyż Wielki Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja) Order Zasługi Orła Niemieckiego (III Rzesza) Krzyż Rycerski Krzyża Żelaznego z liśćmi dębu Krzyż Żelazny (1813) I Klasy Krzyż Żelazny II Klasy, ponowne nadanie w 1939 Order Michała Walecznego III klasy (Rumunia) Order Michała Walecznego II klasy (Rumunia) Order Michała Walecznego I klasy (Rumunia) Krzyż Wielki Orderu Węgierskiego Zasługi (wojskowy) Order Korony Króla Zwonimira Order Sabaudzki Wojskowy II Klasy Wielka Wstęga Kwiatów Paulowni Orderu Wschodzącego Słońca (Japonia)
Carl Gustaf Mannerheim
Ilustracja
Carl Gustaf Mannerheim jako regent w 1919 roku
Pełne imię i nazwisko Carl Gustaf Emil Mannerheim
Data i miejsce urodzenia 4 czerwca 1867
Askainen, Wielkie Księstwo Finlandii, Imperium Rosyjskie
Data i miejsce śmierci 27 stycznia 1951
Lozanna, Szwajcaria
6. Prezydent Republiki Finlandii
Okres od 4 sierpnia 1944
do 4 marca 1946
Poprzednik Risto Ryti
Następca Juho Paasikivi
Regent Królestwa Finlandii
Okres od 12 grudnia 1918
do 27 lipca 1919
Poprzednik Pehr Evind Svinhufvud
Następca Prezydent Kaarlo Juho Ståhlberg
podpis

Carl Gustaf Emil Mannerheim (ur. 4 czerwca 1867 w Askainen, zm. 27 stycznia 1951 w Lozannie) – fiński arystokrata z tytułem barona oraz wojskowy i polityk, generał porucznik Armii Imperium Rosyjskiego. Po uzyskaniu niepodległości przez Finlandię regent Królestwa Finlandii istniejącego w latach 1918-1919, a następnie dowódca Białej Gwardii podczas fińskiej wojny domowej. W okresie II wojny światowej Naczelny Dowódca Fińskich Sił Zbrojnych, zaś po zakończeniu działań wojennych marszałek Finlandii i prezydent Finlandii w latach 1944-1946.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie i młodość[edytuj | edytuj kod]

Carl Gustaf Emil Mannerheim urodził się 4 czerwca 1867 roku w rodzinnej rezydencji Louhisaari (fiń. Louhisaaren kartano[1], szw. Villnäs slott[2]), położonej w miejscowości Askainen (szw. Villnäs[3]) ówcześnie należącej do Wielkiego Księstwa Finlandii stanowiącego część Imperium Rosyjskiego[4][5][6][7]. Wywodził się ze szwedzkiego, arystokratycznego rodu Mannerheim, którego założycielem był pochodzący z Niemiec XVII-wieczny kupiec[4][8]. Przy końcu XVIII wieku powstała fińska linia rodu, kiedy to pradziadek Carla Gustafa, Carl Erik Mannerheim osiedlił się na ówcześnie wchodzących w skład Królestwa Szwecji terenach dzisiejszej Republiki Finlandii[7][8]. Rodzinę Mannerheim połączyły rozległe więzi z rosyjskim Dalekim Wschodem, które miały wpływ na późniejszą karierę Carla Gustafa[4]. Jego daleki kuzyn, Leonard Jägerskiöld był kapitanem korwety Griden, której załoga odkryła ujście rzeki Amur i założyła nad nim małą osadę, która po 1860 roku została rozbudowana przez rosyjską marynarkę wojenną w portowe miasto Władywostok. Wujek Carla Gustafa, szwedzki podróżnik Adolf Erik Nordenskiöld odkrył prowadzącą na Daleki Wschód Północną Drogę Morską, dopływając do cieśniny Beringa w 1879 roku[4].

Carl Gustaf Mannerheim był dzieckiem pisarza oraz przedsiębiorcy, hrabiego Carla Roberta Mannerheima (1835-1914) i jego żony, hrabiny Hedvig Charlotty Heleny (Hélène) von Julin (1842-1881), córki znanego na ziemiach fińskich przemysłowca[9][10][11]. Miał trzech braci: Carla Erika Johana (1865-1915), Carla Fridolfa Johana (1868-1934) i Carla Augusta Ludviga (1873-1910) oraz dwie siostry: Evę Charlottę Sophie (1863-1928) i Evę Hedvig Vilhelminę Johannę (1870-1958)[12]. Otrzymał tytuł barona, który przysługiwał wszystkim nowo narodzonym potomkom rodu Mannerheim (w przeciwieństwie do tytułu hrabiego, przynależnego wyłącznie najstarszym męskim potomkom)[11][8]. W wyniku bankructwa prowadzonej przez siebie fabryki papieru Carl Robert Mannerheim zostawił rodzinę i wyjechał do Paryża z kochanką[4][11][10]. Po śmierci Hélène von Julin rodzeństwo zostało rozdzielone między bogatych członków rodziny[4]. Nastoletni Carl Gustaf trafił pod opiekę wujka ze strony matki, Alberta von Julina (1876-1918)[4][10].

Kariera wojskowa i polityczna[edytuj | edytuj kod]

Jako czternastolatek poszedł do Szkoły Kadetów w Haminie, skąd usunięto go ze względów dyscyplinarnych. Wstąpił na Uniwersytet Helsiński. Od 1887 był słuchaczem Mikołajewskiej Szkoły Oficerskiej Kawalerii w Petersburgu. Od 1889 służył jako kornet w 15 Aleksandryjskim Pułku Dragonów stacjonującym w Kaliszu. Wraz z pułkiem został przeniesiony do Sankt Petersburga. Później służył w Azji Środkowej i na Dalekim Wschodzie. W 1905 został awansowany do stopnia pułkownika i dowodził pułkiem. Uczestniczył w wojnie rosyjsko-japońskiej (1904–1905). Po bitwie pod Mukdenem był leczony przez Richarda Faltina, z którym połączyła go dożywotnia przyjaźń. W latach 1906–1908 był szefem Misji Wojskowej w Chinach.

5 stycznia 1909 został przeniesiony do Królestwa Polskiego, gdzie objął dowództwo 13 Włodzimierskiego Pułku Ułanów w Mińsku Mazowieckim[13]. 1 stycznia 1911 został dowódcą Lejb-Gwardyjskiego Pułku Ułanów Jego Wysokości, jednego z najlepszych pułków kawalerii w armii Imperium Rosyjskiego, którego koszary mieściły się w parku warszawskiego Belwederu.

Parada Zwycięstwa nad Czerwonymi, Helsinki 1918

W czasie I wojny światowej był dowódcą związków taktycznych i dowódcą korpusu kawalerii. Za walki w czasie I wojny światowej został wyróżniony Orderem Świętego Jerzego. Mianowany do stopnia generała-majora, a następnie w 1917 generała-lejtnanta.

Rewolucja lutowa 1917 zachwiała jego karierą wojskową w armii rosyjskiej, a październikowa ostatecznie ją przerwała. W grudniu 1917 Mannerheim powrócił do Finlandii, która walczyła o niepodległość. Senat powierzył mu zadanie sformowania armii fińskiej i przywrócenia porządku w kraju. Po odzyskaniu przez Finlandię niepodległości (6 grudnia 1917) został naczelnym dowódcą wojsk fińskich (1917–1918). Pełnił też funkcję regenta Królestwa Finlandii od 12 grudnia 1918. W 1918 roku otrzymał niemieckie odznaczenie wojskowe Krzyż Żelazny[14]

 Osobny artykuł: wojna domowa w Finlandii.

Rozbrajał rosyjskie garnizony na północy kraju. W tym czasie zorganizowana przez lewicę Czerwona Gwardia kontrolowała południe kraju, gdzie powstał rewolucyjny rząd (tzw. Ludowa Rada Finlandii). Przy pomocy Niemców tzw. Biała Armia pod dowództwem Mannerheima pokonała oddziały Czerwonej Gwardii do maja 1918 r., nie cofając się przed stosowaniem terroru i surowych represji. Mannerheim, przewidując upadek państw centralnych, wszedł w konflikt z Senatem (proniemieckim) i złożywszy dymisję wyjechał z kraju. Został wezwany do Finlandii ponownie w grudniu 1918 r., by objął funkcję regenta. Opowiadał się za wprowadzeniem monarchii w Finlandii, podczas tworzenia konstytucji domagał się umocnienia władzy głowy państwa. Gdy kraj przyjął republikańską formę rządów – wystartował w wyborach prezydenckich, ale przegrał. Jego ostatnią decyzją było podpisanie konstytucji Republiki Finlandii w lipcu 1919 r. 25 lipca 1919 r. wycofał się z życia politycznego.

W następnych latach oficjalnie nie uczestniczył w polityce, ale zachowywał wpływy i działał w organizacjach społecznych m.in. w Czerwonym Krzyżu. W 1929 r. odmówił poparcia prawicowego zamachu stanu, choć zamachowcy oferowali mu władzę dyktatorską. W 1931 r., po przejęciu prezydentury przez Svinhufvuda, przyjął funkcję przewodniczącego Rady Obrony Państwa (do 1939). Od 1933 r. marszałek polny. Zreorganizował armię. Z jego inicjatywy zbudowano na Przesmyku Karelskim linię umocnień, tzw. Linię Mannerheima.

Adolf Hitler z wizytą u Carla Mannerheima na froncie z okazji 75. urodzin marszałka (1942)

Był naczelnym dowódcą armii fińskiej w czasie wojny zimowej (1939–1940) i wojny kontynuacyjnej (1941–1944). Mimo olbrzymiej przewagi sowieckiej nie dał pobić swojej armii w wojnie zimowej. Dla obrony integralności terytorialnej państwa fińskiego wszedł w sojusz z Niemcami w celu odzyskania ziem utraconych w roku 1940, ale starał się unikać zbyt gorliwego zaangażowania po ich stronie, m.in. odmówił uczestnictwa wojsk fińskich w oblężeniu Leningradu i zaatakowaniu kolei murmańskiej.

4 sierpnia 1944 r. został wybrany na prezydenta Finlandii, podpisał 19 września zawieszenie broni z ZSRR i skierował wojska fińskie do walki z Niemcami. Zdając sobie sprawę, że jest osobą, która może stanowić dla Finlandii problem w ułożeniu stosunków powojennych z ZSRR i mocarstwami zachodnimi, 9 maja 1946 r. ustąpił z urzędu i osiadł w Szwajcarii.

Znaczenie[edytuj | edytuj kod]

Stał na czele fińskiego ruchu niepodległościowego w czasie I wojny światowej i doprowadził do wyzwolenia swojego kraju spod władzy Rosji, a następnie przyczynił się do zachowania jego niepodległości w latach II wojny światowej i okresie powojennym. Wielkie umiejętności wykorzystywania naturalnego ukształtowania terenu i warunków umożliwiły mu osiągnięcie szeregu zwycięstw nad przeważającymi siłami nieprzyjacielskimi.
Napisał we „Wspomnieniach” (Minnen, t. I, s. 22, tłum. AvF):
Konie pułku były czarne, a pułk nadal nazywano „huzarami śmierci”, pamiętając czasy, gdy był pułkiem huzarskim. Dolman był czarny ze srebrnymi haftami i galonami, co bardzo odpowiadało mym młodzieńczym upodobaniom. Nic nie miałem przeciwko temu, że zostałem stacjonowany w Polsce, którą później z radością ponownie zobaczyłem. Im bardziej poznawałem Polaków, tym lepiej ich rozumiałem i świetnie się czułem między nimi.”
[potrzebny przypis]

Zasługi militarne dla kraju:

W grudniu 2004 r. Mannerheim został wybrany w fińskim programie telewizyjnym „Suuret suomalaiset” (Wielcy Finowie) największym Finem w dotychczasowej historii kraju[potrzebny przypis].

W listopadzie 2010 r. nakładem wydawnictwa Replika ukazało się polskie wydanie biografii Mannerheima autorstwa Jonathana Clementsa[potrzebny przypis].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

Tożsamość narodowa i języki[edytuj | edytuj kod]

Carl Gustaf Mannerheim określał się jako Fin, zaś Finlandię nazywał „swoim własnym krajem” - był przy tym przeciwnikiem jej rusyfikacji[15]. Jako że wywodził się ze szwedzkiej rodziny jego językiem ojczystym był język szwedzki, co notabene było typowe dla większości fińskich oficerów w tamtych czasach[4][16][17]. Język fiński był jego drugim językiem, a umiejętność płynnego posługiwania się nim opanował w wieku dorosłym, po 1917 roku[18][17]. Oprócz języka szwedzkiego i fińskiego, znał ponadto język rosyjski, francuski, angielski, niemiecki, polski, portugalski i łacinę. Rozumiał również język mandaryński[19].

Rodzina[edytuj | edytuj kod]

2 maja 1892 roku w Petersburgu Carl Gustaf Mannerheim poślubił zamożną rosyjską dziedziczkę Anastazję Arapową (1872-1936) z którą miał dwie córki: Anastasie Mannherheim (1893-1977) i Sophie Mannerheim (1895-1963)[20][10]. Dziesięć lat po ślubie Mannerheim rozstał się z żoną, a w 1919 roku formalnie się z nią rozwiódł[10].

Jego wielką, lecz chyba platoniczną miłością, była księżna Maria Lubomirska, żona Zdzisława Lubomirskiego[potrzebny przypis].

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Fińskie[21]
Zagraniczne[21]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Louhisaaren kartano (fiń.). visitnaantali.com. [dostęp 2020-02-14].
  2. Villnäs slott (szw.). W: Museum [on-line]. museot.fi. [dostęp 2020-02-14].
  3. Andy Ödman: Världsunik konst räddas i Villnäs (szw.). W: Åboland [on-line]. svenska.yle.fi, 2014-06-11. [dostęp 2020-02-14].
  4. a b c d e f g h Steven J. Zaloga: Gustaf Mannerheim (ang.). W: THE EARLY YEARS [on-line]. books.google.pl, 2015. [dostęp 2020-02-14].
  5. Louhisaari Manor (ang.). visitnaantali.com. [dostęp 2020-02-14].
  6. Największe atrakcje Finlandii (pol.). W: Ciekawe [on-line]. podroze.onet.pl, 2009-07-16. [dostęp 2020-02-17].
  7. a b Harald Haarmann: Modern Finland (ang.). W: A Glimpse at Family History [on-line]. books.google.pl, 2016. [dostęp 2020-02-14].
  8. a b c Arnold Pieterse, Georg Haggrén, Peter Starmans: A search for the origin of the Mannerheim family (ang.). W: Artikkelit [on-line]. ennenjanyt.net, 2017-11-13. [dostęp 2020-02-15].
  9. MANNERHEIM, Gustaf (szw.). W: Artiklar A–Ö [on-line]. blf.fi. [dostęp 2020-02-15].
  10. a b c d e Jussi Jalonen: Mannerheim, Carl Gustaf Emil (ang.). encyclopedia.1914-1918-online.net. [dostęp 2020-02-14].
  11. a b c Waldemar Żyszkiewicz: Marszałek Mannerheim (pol.). W: Magazyn „Tysol” nr 9-10, z września-października 1999 [on-line]. waldemar-zyszkiewicz.pl, 1999. [dostęp 2020-02-18].
  12. Carl Robert Mannerheim (ang.). W: Profile [on-line]. gw.geneanet.org. [dostęp 2020-02-18].
  13. Tomasz Adamczak: W izolacji od Mińszczan [w] 585 lat Mińska Mazowieckiego. s. 25–26. ISBN 83-906936-7-4.
  14. http://www.imdb.com/.
  15. Michał Kopczyński: Marszałek Mannerheim w Polsce – historia nieopowiedziana (pol.). W: Artykuły [on-line]. muzhp.pl, 2013-06-18. [dostęp 2020-02-17].
  16. Eric Enno Tamm: The Horse that Leaps Through Clouds: A Tale of Espionage, the Silk Road and the Rise of Modern China (ang.). W: 2011-04-10 [on-line]. books.google.pl. [dostęp 2020-02-14].
  17. a b How Mannerheim helped Finland earn its independence (ang.). W: Life & society [on-line]. finland.fi, 2005-02. [dostęp 2020-02-17].
  18. Paweł Łepkowski: Carl Gustaf Mannerheim: Bohater, który uratował swój kraj (pol.). W: Rzecz o historii [on-line]. rp.pl, 2017-06-11. [dostęp 2020-02-14].
  19. Gustaf Mannerheim Biography (ang.). imdb.com. [dostęp 2020-02-17].
  20. Carl Gustaf Emil Mannerheim (ang.). W: Profile [on-line]. gw.geneanet.org. [dostęp 2020-02-18].
  21. a b Odznaczenia Carla Gustafa Mannerheima. mannerheim.fi. [dostęp 2014-12-17].
  22. Sveriges statskalender / 1931. Bihang, s. 7.
  23. a b Sveriges statskalender / 1931. Bihang, s. 10.
  24. Eesti Vabariigi teenetemärgid (est.). president.ee. [dostęp 2014-10-23].
  25. Eesti Vabariigi teenetemärgid (est.). president.ee. [dostęp 2014-10-23].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Marya z Branickich Zdzisławowa Lubomirska: Pamiętnik 1914–1918. Poznań: 2002. ISBN 83-86138-92-0.
  • Carl Gustaf Emil Mannerheim: The Memoirs of Marshal Mannerheim. London: 1953.
  • Wiliam R. Trotter: Mroźne Piekło: Radziecko-fińska wojna zimowa 1939–1940. Wrocław: Wydawnictwo Dolnośląskie, 2008. ISBN 978-83-245-8694-3.
  • Batalie i wodzowie wszech czasów. „Rzeczpospolita”. 53, 2009-01-17. 
  • Encyklopedia II wojny światowej MON 1975.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]