Herta Müller

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Herta Müller
Herta Müller 2007.JPG
Herta Müller, Targi Książki w Lipsku, 2007
Imiona i nazwisko Herta Müller
Data i miejsce urodzenia 17 sierpnia 1953
Nițchidorf
Narodowość niemiecka
Dziedzina sztuki literatura
Ważne dzieła Sercątko,Huśtawka oddechu, Niziny, Król kłania się i zabija, Lis już wtedy był myśliwym, Głód i jedwab

Herta Müller (ur. 17 sierpnia 1953 w Nițchidorf) – niemiecka pisarka urodzona w rumuńskim Banacie. W 1987 roku wyemigrowała do RFN i osiedliła się w Berlinie. W 2009 roku została laureatką literackiej Nagrody Nobla. 

Życiorys[edytuj]

Herta Müller urodziła się w rodzinie niemieckiej mniejszości, w wielokulturowym Banacie w Republice Ludowej Rumunii. Byłą wnuczką zamożnego wieśniaka i kupca wywłaszczonego przez rząd komunistyczny. Jej ojciec był podczas wojny żołnierzem Waffen-SS, w 10 dywizji pancernej SS „Frundsberg”.[1] Po wojnie pracował jako kierowca ciężarówek. Matka Herty po wojnie została wywieziona wraz z innymi Niemcami banackimi na kilka lat do ZSRR na przymusowe prace. W wieku 15 lat Herta Müller dostała się do niemieckojęzycznego liceum w Timișoarze i dopiero tam nauczyła się języka rumuńskiego. Po maturze od 1973 roku do 1976 studiowała germanistykę i rumunistykę na Uniwersytecie Zachodniej Timisoary[2]. W 1976 roku podjęła pracę jako tłumaczka tekstów technicznych w fabryce maszyn, jednak w 1979 roku, po odmowie współpracy z Securitate (Departament Bezpieczeństwa Narodowego) straciła posadę. Przez pewien czas nauczała w Nikolaus-Lenau-Liceum, do którego sama uczęszczała.[3][4][5] Zarabiała również pracując w przedszkolu i udzielając prywatnych lekcji języka niemieckiego. W 1987 roku wraz ze swoim ówczesnym mężem, Richardem Wagnerem, emigrowała do RFN, gdzie osiedliła się w Berlinie Zachodnim.[6] Pracowała jako writer-in-residence i visiting professor na kilku uniwersytetach w Niemczech i za granicą (Tübingen, Kassel) oraz na Wolnym Uniwersytecie w Berlinie, gdzie mieszka do tej pory.[7]

Droga rozwoju literackiego[edytuj]

Już jako gimnazjalistka Herta Müller rozpoczęła swoją przygodę z pisaniem, publikując swoje teksty w gazetkach szkolnych i lokalnych. W czasie studiów należała do literackiej „Aktionsgruppe Banat”, która w 1976 roku została rozbita przez Securitate. Müller przyłączyła się wtedy jako jedyna kobieta do oficjalnego koła literackiego słynnych pisarzy, wśród których byli znani poeci oraz redaktor naczelny lokalnej gazety niemieckojęzycznej. W 1982 roku udało się jej wydać, po wcześniejszym ocenzurowaniu, swoją debiutancką powieść Niziny. Recepcja książki była mieszana. Wykształceni czytelnicy chwalili „krytyczne i językowo innowacyjne opisywanie, przedstawianie treści, jednak jej banaccy rodacy bardzo ją krytykowali. Uważali jej działo jako „kalanie własnego gniazda". Czuli się upokorzeni, zwymyślani i poniżeni. Ta sprzeczna krytyka kontynuowana była później w zachodnioniemieckich felietonach. W roku 1990 rozwiodła się ze swoim pierwszym mężem Richardem Wagnerem a w 1993 wraz ze swoim teraźniejszym mężem Harrym Merklem zredagowała scenariusz filmu Lis już wtedy był myśliwym. Herta Müller aż do wystąpienia w 1997 należała do PEN-Zentrum Deutschland.. Od 1995 Herta Muller jest członkiem Deutsche Akademie für Sprache und Dichtung i od 2016 roku Akademie der Kunste w Berlinie. Herta Müller jest laureatką Literackiej Nagrody Nobla w dziedzinie literatury w 2009 roku.[8]. Przyznanie Nagrody Nobla było uzasadnione intensywnością przez nią stworzonej literatury. Przez połączenie poezji i obiektywności i rzeczowości w prozie przedstawiła pejzaż bezdomności i poniewierki.

Osobiste doświadczenia z Rumuńską Securitate[edytuj]

Przed komisją Nagrody Nobla, Müller opowiadała między innymi, że gdy pracowała jako tłumaczka w fabryce maszyn, trzy razy zjawił się agent Securitate, który chciał ją zmusić do współpracy. Nie zgodziła się i podarła dokumenty. On wtedy groził jej śmiercią, ale ona myślała „Jeśli to zrobię, nie będę mogła dłużej ze sobą żyć”. Od tego dnia codziennie musiała się zjawiać na apel szefa, który ją pytał, kiedy sobie poszuka nowej posady. Odebrali jej własne biuro, musiała pisać tłumaczenia na schodach na korytarzu, które nikomu nie przydawały się już więcej. Między kolegami kolportowano pogłoski, że pracuje z Securitate, a ona nie mogła się bronić. „Koledzy o mnie myśleli właśnie to, czemu ja się nie poddawałam.”[9]

Herta Müller i rumuński wywiad[edytuj]

Herta Müller opisuje środki rumuńskiego wywiadu, które miały i mają do dnia dzisiejszego ją kompromitować i izolować. Akty Securitate o „Aktionsgruppe Banat” ujawniają według jej opinii, że kroki dyskredytujące agencji wywiadu miały podważać jej wiarygodność. Müller przypuszcza, że listy zainicjowane przesz Securitate były wysyłane do stacji radiowych w Niemczech, aby zadenuncjować ją jako agentkę. Obwiniały ją również czołowe osobistości ziomkostwa Banackich Niemców, o których przypuszczała, że są nieformalnymi współpracownikami Securitate i pisali na zlecenie Rumuńskiej Partii Komunistycznej.[10] W 2008 roku Müller powiedziała w rozmowie, że jeszcze w Niemczech ze strony Securitate grożono jej śmiercią, a jej przeciwnicy między Banackimi Niemcami dokuczali jej anonimowymi listami. W 2005 roku najpierw informowano, że akta założone dla Müller przez Securitate zostały zniszczone.[11] O tej części akt, do której w między czasie otrzymała dostęp, wgląd, Müller pisała: „Fryzowaniem tego nie można nazwać. Akta są zupełnie pozbawione głównej treści. Akta pod nazwą Cristina składają się z trzech tomów z 914 stronami i miały być założone marca 1983 roku. Zawierają jednak dokumenty z lat poprzednich."[12] Przyczyną dla założenia akt, były tendencyjne zniekształcenia rzeczywistości w kraju, szczególnie w wiejskich środowiskach i przynależność do koła niemieckojęzycznych poetów, znanych z ich wrogich dzieł.

Język i poetologia Herty Müller[edytuj]

Herta Müller „odmierzała swoją drogę ciągle od nowa i ciągle w inny sposób. A jednak jej styl został niezrównany sposób ten sam. To styl osiedlony we wschodnich peryferiach Niemczyzny, o krzepkiej namacalności i jednocześnie o delikatnej lekturze”, uważa Andrea Kohler w swoim artykule w Neue Züricher Zeitung 1993.[13] 20 lat później Günther Rüther tak opisuje język jej twórczości. „Z książki do książki zmienia się melodia, ale tonacja jest niezmienna."[14] Obrazowość pełna napięcia jest osobliwa i szczególna. "Jej język jest obrazowy i oszczędny, piękny i jednocześnie twardy. Utrzymały się podczas drogi przez miasta. Język, który nie opływa elegancko podstępny żargon dyktatury, ale go niezłomnie i nieugięcie podbiega. Bo jego poetycka prawda jest strachem przed śmiercią."[15] "Müller tematycznie i poetycznie wzbogaca niemiecką literaturę w taki sposób, jak to niegdyś zdołali zrobić Franz Kafka Joseph Roth albo Paul Celan. Z brzegu niemieckiej przestrzeni kulturalnej i językowej na wschodzie i południowym wschodzie Europy – twierdzi Rüther".[16]

Niziny (1982/1984)[edytuj]

Jej pierwsza książka Niziny (niem. Niederungen), której rękopis był wstrzymywany przez wydawnictwo przez cztery lata przed wydaniem, w roku 1982 w Rumunii mogła ukazać się tylko w ocenzurowanej wersji.[17] Podczas gdy intelektualiści „chwalili krytyczne i innowacyjne językowo obrazowanie”[18], mniejszość niemiecka (niem. Banater Schwaben) odebrała dzieło Müller jako „kalanie gniazda”. Już samo opublikowanie zawartej w książce satyry Das Schwäbische Bad w maju 1981 roku w Neuer Banater Zeitung wywołało wśród części odbiorców ostrą polemikę.[19] W jednej z wymian listów czytelników niektórzy członkowie mniejszości czuli się „oczernieni, upokorzeni i zwymyślani”. Odmienne krytycznie zdania znalazły wyraz także w zachodnioniemieckich felietonach.[20][21]

Podróżując na jednej nodze (1989)[edytuj]

Herta Müller książką Podróżując na jednej nodze, (niem. Reisende auf einem Bein) zaprezentowała romans z akcją rozgrywającą się w wielkim mieście z perspektywy obcej niemieckojęzycznej kobiety.[22] Irene ma ponad trzydzieści lat i za urzędowym zezwoleniem opuszcza „inny kraj” rządzony przez wojsko. Z jedną jedyną walizką przybywa do Niemiec Zachodnich, gdzie ma nadzieję znaleźć nowy dom. To, co wydaje się być dobrze znane, przypomina jej jednak „inny kraj”.[23] Kobieta odbywa okres przejściowy i otrzymuje w końcu niemieckie obywatelstwo. Nie udaje się jej jednak odnaleźć. Tworzy kolaż, który odczytuje swoimi spojrzeniami krok po kroku.[24] Jako biegaczka poznaje nowe miasto z punktu widzenia obserwatorki, nie jako uczestniczki lub osoby chcącej wziąć udział w jego życiu. Irene zauważa, że jej egzystencja ograniczyła się do obserwacji, które czynią ją niezdolną do działań.[25] Nie ma żadnego motywu przewodniego akcji.[26] Niestabilność protagonistki oraz jej siła wyrażane są przede wszystkim stylem pisania. Ponieważ normalność, która jest wystawiana na widok publiczny, jest według Irene pełna fałszu i mętności, a ona próbuje się jej przeciwstawiać za pomocą języka, nie może przezwyciężyć swojego osamotnienia.[27] Również narracja może posuwać się naprzód tylko podskokami na jednej nodze.[28] Zakończenie jest pełne sprzeczności, gdyż Irene z jednej strony marzy, by wyjechać daleko, a z drugiej nie chce słyszeć o pożegnaniu. [29] W pierwszych recenzjach z listopada 1989 roku określono to tak: „Magiczne przyciąganie prowincji będącej stałym stanem psychosocjalnym uraża czytelnika, który uroił sobie, w czasie, w jakim żyje, na podstawie ogólnych oczekiwań przyszły, jeszcze większy niemiecki blask. Zachód Irene nie błyszczy. Jest zdruzgotana pasywnością osoby stojącej z boku, nieważne, czy w Kreuzberg, czy w Nitzkydorf.” [30]

Krytyka[edytuj]

Müller w ciągu teoretycznych rozważań czasem popada w stereotypię, która nie jest wolna od arogancji. W czym jest podobna do Thomasa Bernharda, Petera Handkego oraz Franza Innerhofera. [31] Głosy z krytyki literackiej w 1994 roku wytykają odnośnie do jej nowszych dzieł, że z jej złożonych szczegółów jakoś już nie powstają obrazy. Polega to na tym, że metafory, coraz częściej sprawiają wrażenie sforsowanych, że każdy detal chce wskazywać na coś poza swoimi granicami. Tak referuje Clemens Ottmers w 1994 roku w swoim artykule odnośnie tomu esejów Herty Müller „Der Teufel sitzt im Spiegel. Wie Wahrnehmung sich erfindet”.[32] Jej dziennikarskie teksty są krytykowane, ponieważ Müller stawia znak równości między różnymi systemami, które powinny być uważane za różne. Uważa Lyn Marven w pierwszym przypisie pod jej tekstem artykułu z 2013 roku. [33] Niektórzy zarzucają jej, że przegapiła zmianę tematu w kierunku nowoczesności w Republice Federalnej o 1990. Autorka odpowiada, że innym przyznaje się zupełnie oczywiste prawo pisania przez całe życie o prześladowaniach przez Nazistów, tak mówi Günther Rüther 2013. Ona ma na myśli między innymi Primo Levi, Jorge Semprún, Geogers Arthutr Goldschnitt i Imre Kertész.[34]

Recepcja[edytuj]

Praktyka poetologiczna Müller może być opisana jako estetycznie inscenizowany manewr oporu.[35] W jej dziele kolaże stają się coraz ważniejsze. One łączą to, co wizualne z językowym. W rodzaju budowania, w formie i w treści ostatnio wykazują zwrot w kierunku poetyckim i zabawowym. Tym, co łączy ją z Friedrichem Hölderlinem, jest to, że jej liryka zyskuje na intensywności.[36] Od kiedy w 1989 książka Reisende auf einem Bein została opublikowana, w felietonach można było czytać wypowiedzi, które brzmiały jak zastrzeżenia filii biur, dla cudzoziemców imigrantów i uchodźców. To opinia Michaela Naumanna w jego recenzji Król kłania się i zabija,(niem. Der König verneigt sich und tötet) i pisze dalej, „wprawdzie ona pisze silnymi metaforami o okrutnościach dyktatury, udaje jej się to w szczególny, nieporównywalny sposób, ale to wszystko dzieje się za granicą. Daleko od nas…"[37]

Książki (w polskim przekładzie)[edytuj]

  • Sercątko, przeł. Alicja Buras, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2003, ​ISBN 83-87391-74-3
  • Dziś wolałabym siebie nie spotkać, przeł. Katarzyna Leszczyńska, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2004, ​ISBN 83-87391-95-6
  • Lis już wtedy był myśliwym, przeł. Alicja Rosenau, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2005, ​ISBN 83-89755-39-4
  • Król kłania się i zabija, przeł. Katarzyna Leszczyńska, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2005, ​ISBN 83-89755-22-X
  • Niziny, przeł. Katarzyna Leszczyńska, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2006, ​ISBN 83-89755-60-2
  • Człowiek jest tylko bażantem na tym świecie, przeł. Katarzyna Leszczyńska, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2006, ​ISBN 83-89755-54-8
  • Głód i jedwab, przeł. Katarzyna Leszczyńska, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2008, ​ISBN 978-83-7536-020-2
  • Huśtawka oddechu, przeł. Katarzyna Leszczyńska, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2010, ​ISBN 978-83-7536-200-8
  • Nadal ten sam śnieg i nadal ten sam wujek, przeł. Katarzyna Leszczyńska, Wydawnictwo Czarne, Wołowiec 2014, ​ISBN 978-83-7536-535-1

Nagrody[edytuj]

Herta Müller otrzymałą między innymi następujące nagrody:

Publikacje[edytuj]

Proza

  • Niederungen. Prosa. Bukarest 1982 zensierte Fassung; Berlin 1984 und öfter, vollständige Fassung[Anmerkung 2] (Neuere Ausgabe: Rotbuch, Berlin 1988, ISBN 3-88022-729-2).
  • Drückender Tango. Erzählungen. Bukarest 1984, Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1988 & 1996[Anmerkung 3] (Neuere Ausgabe: rororo 22080, ISBN 3-499-22080-6).
  • Der Mensch ist ein großer Fasan auf der Welt. Rotbuch, Berlin 1986, ISBN 3-88022-730-6.
  • Geschichten. In: Akzente, Dezember 1987, H. 6., S. 509–513.
  • Wer nur Luft berührt… u. a. kurze Geschichten. In Günter Kunert (Hrsg.).: Aus fremder Heimat. Zur Exilsituation heutiger Literatur. Hanser, München 1988, ISBN 3-446-15309-8 (= Dichtung und Sprache, Band 8, S. 78–82.).
  • Barfüßiger Februar. Berlin 1987, ISBN 3-88022-024-7
  • Reisende auf einem Bein. In: manuskripte, Graz 1989, Nr. 103, Jg. 29, S. 40–44. Erstfassung
  • Reisende auf einem Bein. Rotbuch, Berlin 1989, ISBN 3-88022-747-0
  • Der Teufel sitzt im Spiegel. Wie Wahrnehmung sich erfindet. Berlin 1991, ISBN 3-88022-767-5.
  • Der Fuchs war damals schon der Jäger. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1992, ISBN 3-498-04352-8.
  • Eine warme Kartoffel ist ein warmes Bett. Hamburg 1992, ISBN 3-434-50014-6.
  • Angekommen wie nicht da. Meranier-Gymnasium, Lichtenfels 1994 (= Leseheft des Meranier-Gymnasiums zur Dichterlesung, Band 9).
  • Herztier. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1994, ISBN 3-498-04366-8.
  • Hunger und Seide. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1995, ISBN 3-498-04373-0.
  • In der Falle. Göttingen 1996, ISBN 3-89244-235-5.
  • Heute wär ich mir lieber nicht begegnet. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1997, ISBN 3-498-04389-7.
  • Die Klette am Knie. Prosagedicht. In: Akzente (Zeitschrift), Jg. 44, H. 2/ April 1997, S. 104–112, ISSN 0002-3957, ISBN 3-446-23174-9.
  • Der fremde Blick oder Das Leben ist ein Furz in der Laterne. Göttingen 1999, ISBN 3-89244-359-9.
  • Heimat ist das, was gesprochen wird. Blieskastel 2001, ISBN 3-935731-08-6.
  • Der König verneigt sich und tötet. Hanser, München u. a. 2003, ISBN 3-446-20353-2.
  • Der Blick der kleinen Bahnstationen. In: Horch und Guck. 18. Jahrgang, Heft 64, 2/2009
  • Atemschaukel. Roman. München 2009, ISBN 978-3-446-23391-1
  • Cristina und ihre Attrappe oder Was (nicht) in den Akten der Securitate steht. Göttingen 2009, ISBN 978-3-8353-0628-8.
  • Immer derselbe Schnee und immer derselbe Onkel. Hanser, München u. a. 2011, ISBN 978-3-446-23564-9 und Fischer Taschenbuch, Frankfurt am Main, 2013, ISBN 978-3-596-19392-9.

Liryka

  • Der kalte Schmuck des Lebens. Texte. Ursus Press 05, Berlin 1987 (35 nummerierte und signierte Exemplare)
  • Der Teufel sitzt im Spiegel. Wie Wahrnehmung sich erfindet. Rotbuch Verlag, Berlin 1991, ISBN 3-88022-767-5
  • Der Wächter nimmt seinen Kamm. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 1993, ISBN 3-498-04354-4
  • Im Haarknoten wohnt eine Dame. Rowohlt, Reinbek bei Hamburg 2000, ISBN 3-498-04474-5.
  • Este sau nu este Ion. Iași 2005 (in rumänischer Sprache), ISBN 973-681-994-9.
  • Die blassen Herren mit den Mokkatassen. Hanser Verlag, München 2005, ISBN 3-446-20677-9.
  • elf Jahre später gegen Abend. 16 Collagen von Herta Müller. BUCHENpresse Dresden 2008 (12 Exemplare)
  • Vater telefoniert mit den Fliegen. Hanser Verlag, München 2012, ISBN 978-3-446-23857-2. Taschenbuchausgabe 2014, ISBN 978-3-596-19826-9.
  • „Unser Leben/ war kompliziert in 7 Arten“. 10 Collagen. In: Norbert Otto Eke (Hrsg.): Ehrenpromotion der Fakultät für Kulturwissenschaften der Universität Paderborn an Herta Müller. Paderborn, 29. Oktober 2012. [Cover: Verleihung der Ehrendoktorwürde an Herta Müller]. Paderborn, Universität, 2013, S. 28–38.
  • Collage Poems. In: Herta Müller. Politics and aesthetics. Edited by Bettina Brandt and Valentina Glajar. University of Nebraska Press, Lincoln 2013, ISBN 978-0-8032-4510-5, S. 31–35.

Eseje

  • Wenn wir schweigen, werden wir unangenehm – wenn wir reden, werden wir lächerlich. Kann Literatur Zeugnis ablegen? In: Heinz Ludwig Arnold (Hrsg.): Text und Kritik. Zeitschrift für Literatur. Themenheft Herta Müller, Nr. 155, Heft 7/2002, S. 6–17.
  • „Herzwort und Kopfwort. Erinnerung ans Exil.“ In: Was hat der Holocaust mit mir zu tun? 37 Antworten. Herausgegeben von Harald Roth Inhaltsverzeichnis, Pantheon, München 2014, ISBN 978-3-570-55203-2, S. 119–129.
  • Schönheit ist politisch. In: Die Welt. 27. September 2014 (Vorabdruck aus: Ein Hauch von Lippenstift für die Würde. Weiblichkeit in Zeiten großer Not. Herausgegeben von Henriette Schroeder. Elisabeth Sandmann Verlag, München 2014, ISBN 978-3-938045-91-6).
  • Hunger und Seide. Essays, Hanser, München 2015, ISBN 978-3-446-24765-9.
  • Herzwort und Kopfwort. Mit Fotografien von Jörn Vanhöfen. Verlag Thomas Reche, Neumarkt 2016, ISBN 978-3-929566-70-3.

Wywiady i odczyty

  • Wie Wahrnehmung sich erfindet. Paderborner Universitätsreden, Heft 20, Paderborn 1990.
  • Der Teufel sitzt im Spiegel. Wie Wahrnehmung sich erfindet. Rotbuch Verlag, Berlin 1991, ISBN 3-88022-767-5,
  • Eine Fliege kommt durch einen halben Wald. In: Literarisches aus erster Hand. 10 Jahre Paderborner Gast-Dozentur für Schriftsteller. Hg. Hartmut Steinecke. Igel, 1994, ISBN 3-927104-77-9, S. 173–186 (zuerst: Kursbuch (Zeitschrift) 110, Dezember 1992, S. 25–34)
  • „Sag, daß du fünfzehn bist“ – weiter leben, zweiter Teil des gemeinsamen Beitrags Dagmar von Hoff, Herta Müller: Erzählen, Erinnern und Moral. Ruth Klügers weiter leben. Eine Jugend (1992), in: Erinnerte Shoah. Die Literatur der Überlebenden = The shoah remembered. Walter Schmitz (Hrsg.), Thelem, Dresden 2003, S. 203–222, 2. Teil S. 209–221.
  • Mir war der rumänische Fasan immer näher als der deutsche Fasan. Ich will mit Utopien nichts mehr zu tun haben. Herta Müller im Gespräch mit Carlos A. Aguilera. In: Akzente, H. 5/2008, S. 401–411.
  • Tübinger Poetik Vorlesungen. Hörbuch. konkursbuch, Tübingen 2009, ISBN 978-3-88769-188-2.
  • „Ich glaube nicht an die Sprache.“ Herta Müller im Gespräch mit Renata Schmidtkunz. Buch mit CD. Wieser, Klagenfurt 2009, ISBN 978-3-85129-860-4.
  • „Ich hatte so viel Glück!“ Ein Gespräch mit Herta Müller. Herta Müller im Gespräch mit Ulrich Greiner.
  • Gespräch mit Herta Müller auf der Frankfurter Buchmesse 2009 über ihren neuen Roman „Atemschaukel“, mit Maritta Hübinger, Deutschlandradio Kultur, Radiofeuilleton, 17. Oktober 2009, 11:05 Uhr
  • „Lebensangst und Worthunger“. Im Gespräch mit Michael Lentz. Leipziger Poetikvorlesung 2009. Suhrkamp, Berlin 2010, ISBN 978-3-518-12620-2.
  • Mein Vaterland war ein Apfelkern. Ein Gespräch mit Angelika Klammer. Carl Hanser, München 2014, ISBN 978-3-446-24835-9.
  • Herta Müller, The Art of Fiction No. 225, Herta Müller im Gespräch mit Philip Boehm. In: Paris Review. Fall 2014, in englischer Sprache
  • Die Angstherrscher beherrschen das Angstvolk, Die Welt, Dezember 2016

Adaptacje[edytuj]

Audiobooki

  • Die Nacht ist aus Tinte gemacht. Herta Müller erzählt ihre Kindheit im Banat. Konzeption/Regie: Thomas Böhm und Klaus Sander, Berlin: supposé 2009, ISBN 978-3-932513-88-6.
  • Atemschaukel. Gekürzte Lesung/ HR2 Kultur. Gelesen von Ulrich Matthes. 5 CDs (391 Min.), HörbuchHamburg 2009, ISBN 978-3-89903-686-2.
  • Atemschaukel. Das Hörspiel. Regie Kai Grehn, mit Alexander Fehling, Vadim Glowna, Otto Mellies, Dagmar Manzel, Lars Rudolph, Bernd Stegemann u. a. NDRKultur und HörbuchHamburg 2010, ISBN 978-3-89903-697-8.
  • Niederungen. Eine Auswahl. Gelesen von Marlen Diekhoff, Albert Kitzl und Herta Müller. HörbuchHamburg 2010, ISBN 978-3-89903-622-0.
  • Heute wär ich mir lieber nicht begegnet. Gelesen von Marlen Diekhoff, HörbuchHamburg 2010, ISBN 978-3-89903-241-3.
  • Herztier. Gelesen von Katja Riemann, HörbuchHamburg 2011, ISBN 978-3-89903-150-8.
  • Jürgen Fuchs: Das Ende einer Feigheit. Mit der Einführung Der Blick der kleinen Bahnstationen. gelesen von Herta Müller. Hg. von Doris Liebermann, HörbuchHamburg 2010/2011, ISBN 978-3-89903-089-1.
  • Eine Fliege kommt durch einen halben Wald. Monolog, gesprochen von Angela Winkler, HörbuchHamburg 2011, ISBN 978-3-89903-149-2.
  • Der Mensch ist ein großer Fasan auf der Welt. Gelesen von Matthias Brandt, HörbuchHamburg 2011, ISBN 978-3-89903-315-1.
  • Immer derselbe Schnee und immer derselbe Onkel. Ausgewählte Reden und Aufsätze, mit der Nobelvorlesung und der Tischrede im Originalton. Regie: Margrit Osterwold. 4 CDs (220 Min.), Hörbuch Hamburg, Hamburg, 2013, ISBN 978-3-89903-395-3.
  • Zeit ist ein spitzer Kreis. Hörstück. Stimmen: Herta Müller, Michael Lentz. Realisation: Michael Lentz. BR Hörspiel und Medienkunst 2014.
    • Hörbuchedition: 1 CD, intermedium records 059, belleville Verlag München, 2014, ISBN 978-3-943157-59-8.
    • mp3-Download: BR Hörspiel Pool
  • größer minus größer. Lautkomposition aus Collagen von Herta Müller von Josef Anton Riedl und Michael Lentz. Sprecher: Michael Hirsch und Michael Lentz. BR Hörspiel und Medienkunst 2014.
    • Hörbuchedition: 1 CD, intermedium records 060, belleville Verlag München, 2014, ISBN 978-3-943157-60-4.
    • mp3-Download: BR Hörspiel Pool


Sztuki tetralne

  • Herztier. UA Maxim Gorki Theater Berlin am 20. April 2009. Regie Felicitas Bruckner, mit Anja Schneider
  • Niederungen. UA Staatstheater Temeswar am 29. September 2012. Regie Niky Wolcz
  • Reisende auf einem Bein. Deutsches Schauspielhaus in Hamburg am 25. September 2015. Regie Katie Mitchell, mit Julia Wieninger als Irene


Ekranizacje filmowe

  • 1993: Vulpe – vânător (Der Fuchs – Der Jäger), Regie: Stere Gulea


Strony internetowe[edytuj]


Literatura przedmiotu[edytuj]

  • Przećwiczyłam śmierć, z pisarką Hertą Müller rozmawia Angelika Kuźniak. „Duży Format”. 23/2009. s. 16-19. ISSN 1230-4670.  (Wywiad z pisarką, w którym szczegółowo opowiada o swoim życiu.)
  • Friedmar Apel, Norbert Otto Eke, Michael Günther (Hrsg.): Die erfundene Wahrnehmung. Annäherung an Herta Müller. Mit ausführlicher Bibliographie. Igel Wissenschaft, Paderborn 1991, ISBN 3-927104-15-9.
  • Clemens Ottmers: Schreiben und Leben. Herta Müller „Der Teufel sitzt im Spiegel. Wie Wahrnehmung sich erfindet“ 1991. In: Paul Michael Lützeler Hg.: Poetik der Autoren. Beiträge zur deutschsprachigen Gegenwartsliteratur. Fischer TB, Frankfurt 1994, ISBN 3-596-11387-3.
  • Ralph Köhnen (Hrsg.): Der Druck der Erfahrung treibt die Sprache in die Dichtung. Bildlichkeit in Texten Herta Müllers. Peter Lang, Frankfurt 1997, ISBN 3-631-30662-8.
  • Friedmar Apel: Turbatverse. Ästhetik, Mystik und Politik bei H. M.In: Akzente. Zeitschrift für Literatur. Hanser, München 44. Jg. H. 2, April 1997, S. 113–126.
  • Antje Harnisch: Ausländerin im Ausland. H. M.s „Reisende auf einem Bein“. In: Zs. Monatshefte für deutschen Unterricht, deutsche Sprache und Literatur. Wisconsin UP, Madison, Vol. 89, H. 4, 1997 ISSN 0026-9271
  • Brigid Haines: Herta Müller. Wales UP, Cardiff 1998, ISBN 0-7083-1484-8
  • Grazziella Predoiu: Faszination und Provokation bei Herta Müller, eine thematische und motivische Auseinandersetzung. Lang, Frankfurt am Main 2000, ISBN 3-631-37105-5
  • Nina Brodbeck: Schreckensbilder. Zum Angstbegriff im Werk H. M.s. Marburg, Universität, Diss. phil., 2000, ub.uni-marburg.de Kein Print verfügbar Herta Müller. In: Text und Kritik, München 2002
  • Carmen Wagner: Sprache und Identität. Literaturwissenschaftliche und fachdidaktische Aspekte zum Werk von Herta Müller. Igel, Oldenburg 2002, ISBN 3-89621-156-0.
  • Thomas Daum, Karl-Friedrich Geißler (Hrsg.): Herta Müller. Carl-Zuckmayer-Medaille des Landes Rheinland-Pfalz 2002. Brandes & Apsel, Frankfurt 2003, ISBN 3-86099-776-9.
  • Astrid Schau: Leben ohne Grund. Konstruktion kultureller Identität bei Werner Söllner, Rolf Bossert und Herta Müller. Aisthesis, Bielefeld 2003, ISBN 3-89528-379-7 (Zugleich Dissertation an der Universität Paderborn 2001).
  • Bogdan Dascalu: Held und Welt in Herta Müllers Erzählungen. Hamburg 2004, ISBN 3-8300-1318-3.
  • Diana Schuster: Die Banater Autorengruppe. Selbstdarstellung und Rezeption in Rumänien und Deutschland. Hartung-Gorre, Konstanz 2004, ISBN 3-89649-942-4 (zugl. Diss. phil. Univ. Iași 2004)
  • Valentina Glajar: The Discourse of Discontent: Politics and Dictatorship in Hert Müller’s 'Herztier'. In: Glajar, The German Legacy in East Central Europe. As Recorded in Recent German Language Literature. S. 115–160. Camden House, Rochester NY 2004.
  • Paola Bozzi: Der fremde Blick. Zum Werk Herta Müllers. Würzburg 2005, ISBN 3-8260-3252-7.
  • Symons Morwenna: Room for Manoeuvre. The Role of Intertext in Elfriede Jelinek's „Die Klavierspielerin“, Günter Grass’s „Ein weites Feld“, and Herta Müller’s „Niederungen“ and „Reisende auf einem Bein“. London 2005, ISBN 1-904350-43-7.
  • Lyn Marven: Body and Narrative in German Literature. Herta Muller, Libuse Moníková, and Kerstin Hensel. Oxford UP 2005, ISBN 1-904350-43-7
  • Jutta Dornheim: Die Wasser kauenden Enten der Herta M. Kulturpoetische Betrachtungen zur Verleiblichung von Gerüchten. In: Kuckuck. Notizen zur Alltagskultur. (Leseprobe) Graz, Heft 2/ 2006
  • Iulia-Karin Patrut: Schwarze Schwester – Teufelsjunge. Ethnizität und Geschlecht bei Herta Müller und Paul Celan. Böhlau, Köln 2006, ISBN 3-412-33805-2.
  • Cosmin Dragoste: Herta Müller – metamorfozele terorii. Editura Aius PrintEd, Craiova 2007, ISBN 978-973-1780-32-0.
  • Anja Maier: Fremdelnde Dinge. Alltagsgegenstände in H. M.s „Der König verneigt sich und tötet“. In: Michael C. Frank u. a. (Hrsg.): Zeitschrift für Kulturwissenschaften. 1, 2007, „Fremde Dinge“, S. 53–61.
  • Maria S. Grewe: Estranging Poetic. On the Poetic of the Foreign in Selected Works by Herta Müller and Yoko Tawada. Columbia University, New York 2009 OCLC 423284646.
  • Urs Meyer: Sprachbilder oder Bildsprache? Herta Müllers mediale Miniaturen. In: Germanistik in der Schweiz. Online-Zeitschrift der SAGG, H. 6, 2009, Sprachbilder oder Bildsprache? Herta Müllers mediale Miniaturen.
  • Katja Suren: Ein Engel verkleidete sich als Engel und blieb unerkannt: Rhetoriken des Kindlichen bei Natascha Wodin, Herta Müller und Aglaja Veterany. Dissertation Universität Paderborn 2010, Helmer, Sulzach 2011, ISBN 978-3-89741-316-0.
  • Wolfgang Beutin: Herta Müller. In: Preisgekrönte. Lang, Frankfurt am Main 2012, ISBN 978-3-631-63297-0, S. 339–360.
  • Cristina Rita Parau: „Atemwende“ – „Atemschaukel“. Paul Celan und Herta Müller: Differenzen und Homologien. In: Andrea Benedek u. a. (Hrsg.): Interkulturelle Erkundungen: Leben, Schreiben und Lernen in zwei Kulturen. Peter Lang, Frankfurt am Main u. a. 2012. Teil 1, S. 373–386.
  • Minu Hedayati-Aliabadi: Der Fremde Blick — ein fremdes Auge. Transmediale Inszenierung von Schrift und Bild in Herta Müllers Collagen In: Textpraxis. Digitales Journal für Philologie. Nr. 5, 2/2012
  • Norbert Otto Eke: Laudatio. Widerstehen und Widersprechen. In: Norbert Otto Eke (Hrsg.): Ehrenpromotion der Fakultät für Kulturwissenschaften der Universität Paderborn an Herta Müller. Paderborn, 29. Oktober 2012. Paderborn, Universität, 2013, S. 14–27.
  • Bettina Brandt, Valentina Glajar (Hrsg.): Herta Müller. Politics and aesthetics. University of Nebraska Press, Lincoln 2013, ISBN 978-0-8032-4510-5, Inhaltsverzeichnis (PDF)
  • Dichtung und Diktatur. Die Schriftstellerin Herta Müller, Herausgegeben von Helgard Mahrdt und Sissel Lægreid, Würzburg: Königshausen & Neumann, 2013, ISBN 978-3-8260-5246-0 (Inhaltsverzeichnis Pdf).
  • Julia Müller: Sprachtakt. Herta Müllers literarischer Darstellungsstil. Böhlau, Köln/ Weimar/ Wien 2014. (Dissertation Jena 2009) ISBN 978-3-412-22151-5 (Inhaltsverzeichnis Pdf).
  • Lars Meier: „Von der gebrechlichen Einrichtung der Welt“. Herta Müllers Kleist-Preis-Rede als Grundlage ihrer Poetik. In: Anna Fleig u. a. (Hrsg.): Schreiben nach Kleist. Literarische, mediale und theoretische Transkriptionen. Rombach, Freiburg im Breisgau/ Berlin 2014, ISBN 978-3-7930-9768-6, S. 181–200.

Przypisy

  1. Der Tagesspiegel, Katrin Hillgruber: Der Himmel über dem Banat. 29. April 2010.
  2. Herta Müller im Munzinger-Archiv (Artikelanfang frei abrufbar)
  3. Herta Müller: Schönheit ist politisch. In: welt.de. 27. September 2014, abgerufen am 19. März 2017.
  4. Thomas Wagner: Rumänien - Die Schule der Nobelpreisträger. In: deutschlandfunk.de. 10. Dezember 2014, abgerufen am 28. Januar 2017.
  5. Anna Lindner: Stadt einer Heimatlosen - Ein Stadt-Porträt zum 60. Geburtstag von Literaturnobelpreisträgerin Herta Müller. In: wienerzeitung.at. 19. August 2013, abgerufen am 28. Januar 2017.
  6. Die Securitate ist noch im Dienst. In: Die Zeit, Nr. 31/2009.
  7. Ilka Scheidgen: Fünfuhrgespräche. Zu Gast (u. a.) bei Herta Müller. Kaufmann Verlag, Lahr 2008, S. 63–64, 72.
  8. Nobel dla Herty Müller (pol.). onet.pl, 2009-10-09. [dostęp 2009-10-09].
  9. Jedes Wort weiß etwas vom Teufelskreis. In: FAZ, 7. Dezember 2009.
  10. Die Securitate ist noch im Dienst. In: Die Zeit, Nr. 31/2009
  11. Aufarbeitung der Securitate-Akten erst in der Anfangsphase. In: Siebenbürger Zeitung. 4. Juni 2005.
  12. Die Securitate ist noch im Dienst. In: Die Zeit, Nr. 31/2009.
  13. Andrea Köhler: Der Schneezackensaum der Sätze. Herta Müllers poetische Erweiterung der Wahrnehmung. In: Neue Zürcher Zeitung, 27. September 2003, Literatur und Kunst, S. 66.
  14. Günther Rüther: Herta Müller. Literatur der Angstüberwindung. In: ders. Literatur und Politik. Ein deutsches Verhängnis? Bonn: Bundeszentrale für politische Bildung 2013, S. 188–199, Anmerkungen S. 318–319.
  15. Andrea Köhler: Der Schneezackensaum der Sätze. Herta Müllers poetische Erweiterung der Wahrnehmung. In: Neue Zürcher Zeitung, 27. September 2003, Literatur und Kunst, S. 66.
  16. Günther Rüther: Herta Müller. Literatur der Angstüberwindung. In: ders. Literatur und Politik. Ein deutsches Verhängnis? Bonn: Bundeszentrale für politische Bildung 2013, S. 188–199, Anmerkungen S. 318–319.
  17. Verena Auffermann: Leidenschaften. 99 Autorinnen der Weltliteratur. C. Bertelsmann Verlag 2009, ISBN 978-3-570-01048-8, S. 378–382.
  18. Renate Rechtien, Karoline Von Oppen: Local – Global Narratives. (German Monitor 68). Rodopi, 2007, ISBN 978-90-420-2261-4, S. 300.
  19. Eckard Grunewald (Red.): Berichte und Forschungen – Jahrbuch des Bundesinstituts für Kultur und Geschichte der Deutschen im Östlichen Europa. Band 11, Abschnitt „Die Wahrheit/ Neue Banater Zeitung“, München, 2003, S. 156.
  20. Renate Rechtien, Karoline Von Oppen: Local – Global Narratives. (German Monitor 68). Rodopi, 2007, ISBN 978-90-420-2261-4, S. 300.
  21. Friedrich Christian Delius: Jeden Monat einen neuen Besen. In: Der Spiegel. Nr. 31, 1984 (online).
  22. Antje Harnisch: Ausländerin im Ausland. Herta Müllers „Reisende auf einem Bein“. In: Monatshefte für deutschen Unterricht, deutsche Sprache und Literatur. 89, 4, 1997, S. 507–520.
  23. Hans Ester: Reizigster op één been. In: Trouw. 1, 1993, S. 4.
  24. Ralph Köhnen: Über Gänge. Kinästhetische Bilder in Texten Herta Müllers, in: Der Druck der Erfahrung treibt die Sprache in die Dichtung. Bildlichkeit in Texten Herta Müllers. Herausgegeben von Ralph Köhnen, P. Lang, Frankfurt am Main 1997, ISBN 3-631-30662-8, S. 123–138.
  25. Maria Kublitz-Kramer: Die Freiheiten der Strasse. Zu Herta Müllers Reisende auf einem Bein. In: Frauen in der Literaturwissenschaft. Rundbrief 41, April 1994, S. 5–8.
  26. Ursula Homann: Herta Müller. Reisende auf einem Bein, in: Deutsche Bücher. Band 20 1990, S. 109–110.
  27. Hans Ester: Reizigster op één been. In: Trouw. 1, 1993, S. 4.
  28. Karl Schulte: Reisende auf einem Bein. Ein Mobile, in: Der Druck der Erfahrung treibt die Sprache in die Dichtung. Bildlichkeit in Texten Herta Müllers. Herausgegeben von Ralph Köhnen, P. Lang, Frankfurt am Main 1997, ISBN 3-631-30662-8, S. 53–62.
  29. Antje Harnisch: Ausländerin im Ausland. Herta Müllers „Reisende auf einem Bein“. In: Monatshefte für deutschen Unterricht, deutsche Sprache und Literatur. 89, 4, 1997, S. 507–520.
  30. Günter Franzen w Die Zeit, wydanie z 10 listopada 1989 r.
  31. Claudio Magris: Die Donau. Biografie eines Flusses. Aus dem Italienischen übersetzt von Heinz-Georg Held. Hanser, München/Wien 1988, ISBN 3-446-14970-8, S. 361; zitiert bei Bernhard Doppler: Die Heimat ist das Exil. Eine Entwicklungsgestalt ohne Entwicklung. Zu „Reisende auf einem Bein“. In: Die erfundene Wahrnehmung. Annäherung an Herta Müller. Herausgegeben von Norbert Otto Eke, Igel Verlag Wissenschaft, Paderborn 1991, ISBN 3-927104-15-9, S. 95–106, S. 101.
  32. Clemens Ottmers: Schreiben und Leben. Herta Müller „Der Teufel sitzt im Spiegel. Wie Wahrnehmung sich erfindet“ 1991. In: Paul Michael Lützeler (Hrsg.): Poetik der Autoren. Beiträge zur deutschsprachigen Gegenwartsliteratur. Fischer Taschenbuch, Frankfurt 1994, S. 279–294, S. 290.
  33. Lyn Marven: ›So fremd war das Gebilde‹: The Interaction between Visual and Verbal in Herta Müller’s Prose and Collages, in: Herta Müller. Oxford University Press, Oxford 2013, S. 64–83.
  34. Günther Rüther: Herta Müller. Literatur der Angstüberwindung. In: ders. Literatur und Politik. Ein deutsches Verhängnis? Bonn: Bundeszentrale für politische Bildung 2013, S. 188–199, Anmerkungen S. 318–319.
  35. Sissel Lægreid: „Sprachaugen und Wortdinge. Herta Müllers Poetik der Entgrenzung.“ In: Dichtung und Diktatur. Die Schriftstellerin Herta Müller. Herausgegeben von Helgard Mahrdt, Würzburg: Königshausen & Neumann, 2013, ISBN 978-3-8260-5246-0, S. 55–79.
  36. Lyn Marven: ›So fremd war das Gebilde‹: The Interaction between Visual and Verbal in Herta Müller’s Prose and Collages, in: Herta Müller. Oxford University Press, Oxford 2013, S. 64–83.
  37. Michael Naumann: Mundhimmel. Herta Müller hat mit ihrem neuen Essayband eine Poetik über Dichtung in Diktaturen verfasst. In: Die Zeit, Nr. 7/2003, Literatur.