John Maxwell Coetzee

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
John Maxwell Coetzee
J. M. Coetzee (2006)
J. M. Coetzee (2006)
Imiona i nazwisko John Maxwell Coetzee
Pseudonim Jane Somers
Data i miejsce urodzenia 9 lutego 1940
Kapsztad
Narodowość południowoafrykańska
Język angielski
Obywatelstwo australijskie
Alma Mater Uniwersytet Kapsztadzki
Gatunki powieść, opowiadanie, esej, publicystyka
Ważne dzieła Życie i czasy Michaela K., Hańba
Odznaczenia
Złoty Order Mapungubwe (Republika Południowej Afryki) Kawaler Orderu Sztuki i Literatury (Francja)
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikicytaty John Maxwell Coetzee w Wikicytatach

John Maxwell Coetzee (wymowa angielska: [kʊtˈsiː], wymowa afrikaans: [kutˈseə]; ur. 9 lutego 1940 w Kapsztadzie) – pisarz południowoafrykański, obecnie obywatel i mieszkaniec Australii, laureat Literackiej Nagrody Nobla (2003). Z uzasadnienia komisji noblowskiej, otrzymał ją za prozę cechującą się analityczną błyskotliwością i wymownymi dialogami[1]. Autor prozy psychologicznej silnie inspirowanej egzystencjalizmem i prozą poetycką, nieraz porównywany z Josephem Conradem i Gabrielem Garcíą Márquezem[1]. W twórczości skupia się na portretach samotników oraz ludzi uwikłanych w przemiany społeczno-gospodarcze i polityczne. Coetzee jest uważany w anglojęzycznym świecie za jednego z najważniejszych żyjących pisarzy[2]. Oprócz Nagrody Nobla, jako pierwszy twórca otrzymał dwukrotnie najbardziej prestiżową nagrodę literacką dla literatury anglojęzycznej, Bookera – w 1983 i 1999[3].

Życie[edytuj | edytuj kod]

Coetzee[4] urodził się w Kapsztadzie. Jego ojciec był prawnikiem, a matka nauczycielką. Ze strony ojca, anglojęzycznego Afrykanera, jest potomkiem holenderskich osadników z XVII w., ale pisarz ma także polskie korzenie. Jego pradziadek ze strony matki Baltazar (lub Balcer) Dubiel był Polakiem, pochodził ze wsi Czarnylas, w województwie wielkopolskim (powiat ostrowski). Dubiel wyemigrował do Afryki w wieku kilkunastu lat, zmarł w 1929. Podczas wizyty w Polsce w 2006 pisarz odwiedził Czarnylas i pobliski Odolanów, gdzie jego pradziadek uczęszczał do szkoły[5]. Spędził większość swego dzieciństwa w Kapsztadzie i Worcester w Prowincji Przylądkowej Zachodniej. Uczęszczał do prywatnej szkoły katolickiej St. Joseph's College w Rondebosch na przedmieściach Kapsztadu, następnie studiował matematykę i anglistykę na Uniwersytecie Kapsztadzkim (uzyskał tytuły licencjata z angielskiego w 1960 i matematyki w 1961).

We wczesnych latach 60. Coetzee przeniósł się do Londynu, gdzie pracował przez krótki czas dla IBM jako programista, w 1963 uzyskał tytuł magisterski (Master of Arts, M.A.).

Coetzee uzyskał doktorat (Ph.D.) z lingwistyki na amerykańskim University of Texas at Austin. Tematem dysertacji była komputerowa analiza stylistyczna prac Samuela Becketta. Po studiach doktorskich do 1971 wykładał angielski i literaturę na University at Buffalo, The State University of New York. Chciał uzyskać status rezydenta USA, jednak uniemożliwił mu to udział w protestach przeciwko wojnie wietnamskiej. Później wrócił do RPA i był profesorem literatury angielskiej na University of Cape Town. Po przejściu na emeryturę w 2002 przeniósł się do Adelaide w Australii i został honorowym członkiem naukowym w departamencie (wydziale) anglistyki University of Adelaide, gdzie wykłada jego partnerka, Dorothy Driver. Do 2003 był członkiem-profesorem komitetu przyznającego tytuły doktorskie z socjologii na Uniwersytecie Chicagowskim.

6 marca 2006 Coetzee został obywatelem australijskim. Na ceremonii naturalizacyjnej obecna była australijska minister ds. imigracji Amanda Vanstone.

Jest jednym z dwóch autorów (obok australijskiego pisarza Petera Careya), którzy zostali dwukrotnie uhonorowani Nagrodą Bookera – za Życie i czasy Michaela K. w 1983 oraz Hańbę w 1999. Został laureatem literackiej Nagrody Nobla w 2003.

Z chęci uniknięcia zainteresowania mediów nie pojawia się na uroczystościach wręczenia nagród. Oprócz powieści publikuje także prace krytyczne i tłumaczenia z holenderskiego i afrikaans.

Pisarz odwiedził Polskę trzykrotnie. Po raz pierwszy w październiku 2000 na zaproszenie profesora Zbigniewa Białasa z Uniwersytetu Śląskiego (był honorowym gościem sympozjum poświęconego literaturze postkolonialnej), a po raz drugi w czerwcu 2006. Spotkał się z czytelnikami 7 i 8 czerwca w Warszawie, a 9 czerwca w Krakowie. Po raz trzeci w lipcu 2012 w Poznaniu. Coetzee pojawił się na premierze opery Slow Man (premiera: 5 lipca 2012 podczas Festiwalu Malta). Noblista napisał libretto na podstawie swojej powieści Powolny człowiek[6]. Muzykę skomponował Nicholas Lens: Paul nie wie, czego się spodziewać po tym spotkaniu. Napięcie rośnie, wchodzimy w rodzaj transu. To scena niezwykle intymna, także ze względu na akt seksualny, do którego dochodzi. Chcieliśmy z Johnem zachować ten intymny charakter, stworzyć coś kameralnego[7].

Otrzymał honorowe doktoraty Uniwersytetu Adelajdy, Uniwersytetu La Trobe, Uniwersytetu Natalu, Uniwersytetu Oksfordzkiego, Uniwersytetu Rhodesa, Skidmore College, Uniwersytetu Stanowego Nowego Jorku w Buffalo, Uniwersytetu Strathclyde i Uniwersytetu Technologicznego w Sydney[8][9][10][11][12].

9 lipca 2012 John Maxwell Coetzee otrzymał tytuł doktora honoris causa Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W swoim wystąpieniu noblista powiedział: Decyzja, by pisać, by zostać pisarzem, jest niejako niezależna od nas samych. Człowiek pisze, ponieważ jest w tym dobry. Pisze, ponieważ czuje powołanie do szerzenia swojego spojrzenia na świat. Pisze, ponieważ to, czemu chce w danej chwili dać głos, zdarza się być tym, czego świat chce w danym momencie słuchać i vice versa.[13]

Twórczość[edytuj | edytuj kod]

Odbiór i krytyka[edytuj | edytuj kod]

Najczęściej charakteryzuje się Coetzeego jako pisarza mierzącego się w swojej twórczości z najważniejszymi, odwiecznymi i uniwersalnymi problemami ludzkiej kondycji, wysoce etycznego, który tematykę tę porusza głównie w nawiązaniu do realiów swojej ojczyzny, Republiki Południowej Afryki i panującego tam do 1994 apartheidu[2]. Komitet Noblowski, który przyznał Coezteemu w 2003. literacką Nagrodę Nobla, uzasadniał swoją decyzję - Coetzee przejrzał na wylot obsceniczne pozy i fałszywą pompę historii, użyczając swego głosu pogardzanym i tym, których go pozbawiono. […] Budząc w nas niepokój i zaskoczenie, wkopał się Pan głęboko w glebę kondycji ludzkiej, jej okrucieństwo i samotność. Dał Pan głos tym, którzy pozostają poza hierarchiami ustalanymi przez możnych tego świata. Z intelektualną uczciwością i głębokim uczuciem, za pomocą prozy o lodowatej precyzji, zdarł Pan maski naszej cywilizacji i odkrył topografię zła[14].

Recepcją twórczości Coetzeego w Polsce zajmował się m.in. prof. dr hab. Jerzy Koch z Zakładu Studiów Niderlandzkich i Południowoafrykańskich Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu. W opublikowanej w 2008 książce Wenus hotentocka i inne rozprawy o literaturze południowoafrykańskiej[15] poświęcił mu rozdział Mijają się, zbyt zajęci, by się pozdrowić choćby machnięciem ręki – John Maxwell Coetzee i jego zagraniczna recepcja na przykładzie Holandii i Polski[16]. Wcześniejsza wersja tego tekstu napisanego z dr hab. Pawłem Zajasem (IFA, UAM) ukazała się w języku angielskim jako They Pass Each Other By, Too Busy Even To Wave: J.M. Coetzee And His Foreign Reviewers[17] w pracy zbiorowej A Universe of (Hi)stories. Essays on J.M. Coetzee (red. Liliana Sikorska, Frankfurt -am-Main: Peter Lang Verlag 2006)[18].

Dr Sławomir Masłoń z Uniwersytetu Śląskiego w Katowicach opublikował w 2009 Coetzee. Przewodnik Krytyki Politycznej, książkę poświęconą twórczości południowoafrykańskiego noblisty, zwracającą uwagę na najważniejsze tematy poruszanego przez autora - kolonializm, rasizm oraz kondycję oraz wewnętrzne sprzeczności i napięcia członków współczesnych, liberalnych społeczeństw. Masłoń odwołując się do dorobku Jacques'a Lacana, wykorzystując metody psychoanalityczne, śledzi ewolucję poglądów estetycznych Coetzeego[19]. Wydawca książki, Krytyka Polityczna, organizował w związku z jej ukazaniem się szereg spotkań promocyjnych z panelami dyskusyjnymi, w których udział wzięli znani literaturoznawcy, w tym Kinga Dunin i Kazimiera Szczuka[20].

Wizyta noblisty w Poznaniu była pretekstem do powstania książki-projektu Wyostrzyć wzrok. J.M. Coetzee: sztuka, świat i polityka pod redakcją Anny R. Burzyńskiej i Waldemara Rapiora[21]. Redaktorzy zebrali tematy, które Coetzee porusza w swych powieściach. Następnie rozmawiali o tych problemach z naukowcami i intelektualistami, m.in.: socjologiem Markiem Krajewskim (problem cierpienia w świecie i sposoby jego obrazowania); kognitywistą Andrzejem Klaiwterem (problem umysłu, rozumu i, jak chce Elizabeth Costello, „otwierania serca”), historykiem idei Jerzym Szackim (problem współczesnych utopii), kulturoznawcą Krzysztofem Moraczewskim (Bach i Beethoven w życiu Coetzeego) literaturoznawcami Derekiem Attidgem i Przemysławem Czaplińskim (problem alegorii i literatury jako części życia). Równie ważne są wypowiedzi reżyserów teatralnych, którzy przełożyli powieści noblisty na język teatru, m.im. Krzysztof Warlikowski (korzystał z powieści noblisty, np. Lata, Elizabeth Costello), Luc Perceval (Hańba), Kornel Munruczó (Hańba) czy Maja Kleczewska (Slow Man). Ta ostatnia mówi w książce: Coetzee jest zaangażowany w życie. Wszystko wokół niego tętni, pulsuje, a on na to patrzy – w nadintensywności widzenia. Właśnie to mnie tak wciąga w jego pisaniu. Ta intensyfikacja szczegółu. Jadąc w zeszłym tygodniu do Londynu myślałam sobie, że będę tam chodzić śladami Coetzeego, tak jak po Paryżu chodzi się z Cortazarem. Ale u Coetzeego ten Londyn to cztery ulice – tam gdzie pisarz mieszka, gdzie pracuje, gdzie chodzi do kina i gdzie chodzi do antykwariatu. Jego Londyn nie jest dużym miastem, jest czterema ulicami, po których chodzi się nieustannie jak po zamkniętym labiryncie. Miałam wrażenie, że całe miasto by go przygniotło. Jego układ nerwowy tak absorbuje bodźce, że ich nadmiar oznaczałby dla niego paraliż. On jest zaangażowany na wszystkich poziomach, nieustannie.[22]

W części drugiej książki Wyostrzyć wzrok artyści reprezentujący różne dziedziny sztuki (m. in. Dominika Knapik, Maciej Kurak, Wojciech Puś, Wojtek Ziemilski) zaproponowali szkice, zapisy ruchu, projekty scenografii, fotografie do wybranych przez siebie fragmentów książki noblisty Zapiski ze złego roku. Wojtek Ziemilski zaproponował szkic prezentacji teatralnej: Projekt? Spektaklu? No więc wyobrażam sobie mecz. Siatkówkę. Graną przez przedsiębiorców. Różnego szczebla , obu płci (...) Wcześniej myślałem o sforze psów, o ludziach wśród psów, ale to by było bliskie temu przemycanemu patosowi „Hańby”.[23] Książkę zamyka, po raz pierwszy przetłumaczona na język polski, mowa noblowska J.M. Coetzeego pt. On i jego człowiek.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Literacka Nagroda Nobla
  2. 2,0 2,1 Krytyka Polityczna - Coetzee. Przewodnik Krytyki Politycznej - Wstęp
  3. Booker Prize Britain's Most Prestigious Award for Fiction, britishfiction.suite101.com.
  4. Urodził się jako John Michael Coetzee (później zmienił drugie imię na Maxwell)
  5. Na polski trop naprowadził go pradziad - Ciekawostki
  6. I rozpadamy się sami. Wokół opery Slow Man | Muzyka | Dwutygodnik | Dwutygodnik
  7. Festiwal Malta
  8. JM Coetzee receives honorary doctorate
  9. Honorary degrees - Ceremonies and Protocol - La Trobe University
  10. hhttp://news.bbc.co.uk/2/hi/entertainment/2054507.stm
  11. UTS: Story, Newsroom
  12. Coetzee
  13. Portal UAM - Prof. John Maxwell Coetzee doktorem honoris causa UAM
  14. Ibid.
  15. Wydawnictwo Akademickie DIALOG – Wenus hotentocka i inne rozprawy o literaturze południowoafrykańskiej
  16. Mijają się, zbyt zajęci, by się pozdrowić choćby machnięciem ręki – John Maxwell Coetzee i jego zagraniczna recepcja na przykładzie Holandii i Polski | IFA Publications
  17. Sobriquet Magazine: August 2008
  18. A Universe of (Hi)Stories - Home - Peter Lang Verlagsgruppe
  19. Krytyka Polityczna - Coetzee. Przewodnik Krytyki Politycznej
  20. Krytyka Polityczna - Warszawa: Premiera książki Coetzee
  21. Książka-klucz do poznania J. M. Coetzee - Trójka - polskieradio.pl
  22. Wyostrzyć wzrok. J.M. Coetzee: sztuka, świat i polityka, Anna R. Burzyńska, Waldemar Rapior (red.), Poznań-Kraków, 2012, s. 116
  23. Wyostrzyć wzrok. J.M. Coetzee: sztuka, świat i polityka, Anna R. Burzyńska, Waldemar Rapior (red.), Poznań-Kraków, 2012, s. 180

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]