Język estoński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
eesti keel
Obszar Estonia i inne
Liczba mówiących 1,1 miliona
Klasyfikacja genetyczna
Pismo/alfabet łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy Estonia, jeden z urzędowych w Unii Europejskiej
Regulowany przez Instytut Języka Estońskiego
Kody języka
ISO 639-1 et
ISO 639-2 est
SIL EST
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-estoński online

Język estoński (est. eesti keel i, wym. [ˈeːs.ti ˈkeːl]) – język należący do podgrupy języków bałtycko-fińskich, w grupie fińskiej zaliczanej do podrodziny ugrofińskiej w rodzinie uralskiej.

Językiem tym posługuje się około 1,1 mln osób – przede wszystkim w Estonii (gdzie jest językiem urzędowym). Najbliżej spokrewniony jest z językiem fińskim oraz uważanym do niedawna za dialekt estońskiego językiem võro.

Jedną z bardziej charakterystycznych i odróżniających język estoński od innych języków cechą, która powoduje duże zainteresowanie wśród językoznawców, jest występowanie krótkich, długich i hiperdługich fonemów, jak np. /toto/, /toˑto/ oraz /toːto/. Ogólnie rzecz biorąc cecha ta nie leży przede wszystkim w długości fonemu, a jej mechanizm fonetyczny podaje się w wątpliwość.

Język państwowy[edytuj | edytuj kod]

Kas siis selle maa keel
Laulutuules ei või
Taevani tõustes üles
Igavikku omale otsida?

Po polsku:
Czy nie mógłby język
Unosząc się w niebiosa
W wietrze zaklęć
Szukać nieskończoności?

Kristjan Jaak Peterson

Ten wiersz został zinterpretowany jako roszczenie co do tego, aby język estoński został ustanowiony językiem narodowym. Kristjan Jaak Peterson (1801-1822) był pierwszym studentem na wówczas niemieckojęzycznym Uniwersytecie w Tartu, który przyznał się do swojego estońskiego pochodzenia i powszechnie się uważa, że przyczynił się do powstania narodowej literatury estońskiej oraz rozwoju współczesnej estońskiej poezji. Jego urodziny 14 marca są świętowane w Estonii jako Dzień Języka Ojczystego.

W wyniku dominacji Danii, Niemiec, Szwecji i następnie Rosji, w trakcie Krucjat Północnych w XIII wieku do 1918 roku nie powstało wiele utworów literackich. Pisanie po estońsku stało się powszechne dopiero w XIX wieku, kiedy rozprzestrzeniła się idea oświeceniowa.

Po zakończeniu wojny estońsko-bolszewickiej estoński został uznany za język państwowy, dlatego że Estonia powstała jako nowy niezależny kraj. Kiedy została zaatakowana i okupowana przez Związek Radziecki podczas II wojny światowej, wraz z językiem rosyjskim estoński stał się jednym z dwóch języków narodowych. W drugiej połowie lat siedemdziesiątych problem dwujęzyczności nasilił się w dużej mierze. Dzieci uczono już od przedszkola języka rosyjskiego, uznając go za język „przyjaźni narodów”. Pomimo faktu, że wówczas nauka estońskiego była obowiązkowa, uważano ją za całkowicie niepotrzebną. Podczas okresu Pierestrojki w czerwcu 1989 roku, kiedy rozpadł się Związek Radziecki, na nowo uznano język estoński za narodowy, z racji tego, że ponownie powstała niepodległa republika Estonii.

Książka "Estońska gramatyka" z 1637 r., autor: Heinrich Stahl

Literatura estońska[edytuj | edytuj kod]

Najstarsze zapisy języka estońskiego datuje się na XIII wiek. Originates Livoniae w Kronice Henryka Łotysza zawiera nazwy różnych miejsc znajdujących się w Estonii, słowa oraz części zdań. Następnym z najstarszych utrwalonych zapisków dotyczących Estonii są tak zwane modlitwy Kullamaa datowane na 1524 i 1528 rok. W 1525 roku została wydrukowana pierwsza księga zapisana po estońsku. Była ona luterańskim manuskryptem, który nigdy nie dotarł w zasięg czytelników, gdyż został zniszczony bezpośrednio po publikacji. Kolejnym dziełem jest luterański katechizm datowany na 1535 rok, który został zapisany zarówno po niemiecku jak i po estońsku podczas okresu reformacji. W 1637 roku wydrukowano w Niemczech spis gramatyczny do użycia dla księży. Nowy Testament przetłumaczono na południową odmianę języka w 1686 roku (na północną w 1715) Pisanie po estońsku stało się powszechne w XIX wieku w czasie estońskiego oświecenia, kiedy to Kristjan Jaak Peterson dał początek rdzennej literaturze poprzez pisanie patriotycznej i filozoficznej poezji.

Współcześnie za najbardziej znanych i najznamienitszych pisarzy estońskich uważa się Jaana Krossa i Jaana Kaplinskiego.

Klasyfikacja[edytuj | edytuj kod]

Estoński należy do grupy języków bałtycko-fińskich jako gałąź języków uralskich. Estoński jest blisko spokrewniony z językiem fińskim, używanym po drugiej stronie Zatoki Fińskiej i jest jednym z niewielu języków europejskich nienależących do pnia języków indoeuropejskich, pomimo tego, że duży procent słownictwa pochodzi z języka niemieckiego, szwedzkiego, łotewskiego i rosyjskiego, które są językami indoeuropejskimi.

Język estoński ma bardzo silne wpływy germańskie (głównie z niemieckiego i szwedzkiego), około 30% wszystkich słów pochodzi z tych języków, w tym najwięcej z języka dolnosaksońskiego, uznanego za język niezależny lub za odmianę języka niemieckiego[1].

Tak jak fiński i węgierski, język estoński jest językiem aglutynacyjnym, ale w przeciwieństwie do nich utracił harmonię samogłoskową, jednak w starych tekstach można się dopatrzyć jej istnienia.

Alfabet estoński[edytuj | edytuj kod]

Współczesny estoński język literacki powstał w XVII wieku. Do jego zapisu stosuje się pismo oparte na alfabecie łacińskim.

Alfabet bez obcych znaków: A, B, D, E, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, R, S, T, U, V, Õ, Ä, Ö, Ü

Alfabet z obcymi znakami (używanymi w niektórych słowach): A, B, C, D, E, F, G, H, I, J, K, L, M, N, O, P, Q, R, S, Š, Z, Ž, T, U, V, W, Õ, Ä, Ö, Ü, X, Y

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

Rzeczownik[edytuj | edytuj kod]

W języku estońskim rzeczowniki odmieniają się przez 14 przypadków, ale nie posiadają za to rodzaju ani rodzajników.

Liczbę mnogą tworzymy poprzez dodanie końcówki "-d".

Lista przypadków:

Przypadek Przykład (l. poj.) Końcówki Znaczenie (l. p) Przykład (l. mn.)
Nimetav (Mianownik) Rong ø Pociąg Rongid
Omastav (Dopełniacz) Rongi ø Pociągu Rongide
Osastav (Czasem jako Biernik) Rongi -t, -d, -tt, ø (część z) pociągu Rongisid
Sisseütlev Rongisse -sse Do pociągu Rongidesse
Seesütlev Rongis -s W pociągu Rongides
Seestütlev Rongist -st Z pociągu Rongidest
Alaleütlev (Czasem jako Celownik) Rongile -le Na pociąg/pociągowi Rongidele
Alalütlev Rongil -l Na/przy pociągu Rongidel
Alaltütlev Rongilt -lt Od pociągu Rongidelt
Saav Rongiks; Terviseks! -ks (zmiana na) pociąg; Na zdrowie! Rongideks
Rajav Rongini -ni (odległość do) pociągu Rongideni
Olev Rongina -na Jako pociąg Rongidena
Ilmaütlev Rongita -ta Bez pociągu Rongideta
Kaasaütlev Rongiga -ga Z pociągiem Rongidega

Przymiotnik[edytuj | edytuj kod]

Stopień wyższy przymiotników regularnych tworzy się przez dodanie końcówki "-m", a najwyższy przez dodanie słowa "kõige" przed formą stopnia wyższego.

Przykład stopniowania regularnego przymiotnika "vana" i nieregularnego "hea":

Stopień równy Stopień wyższy Stopień najwyższy Znaczenie
Vana Vanem Kõige vanem Stary
Hea Parem Parim/kõige parem Dobry

Zaimek[edytuj | edytuj kod]

W języku estońskim wyróżniamy 2 zapisy zaimków osobowych, z których dłuższa jest bardziej oficjalna, a krótsza stosowana w mowie codziennej.

Zaimkiem wskazującym jest wyraz "see" - "ten, ta, to", a w liczbie mnogiej "need" - "ci, te".

Zaimek osobowy Znaczenie Zaimek dzierżawczy Znaczenie
Mina/ma Ja Minu/mu Mój
Sina/sa Ty Sinu/su Twój
Tema/ta On, ona Tema/ta Jego, jej
Meie/me My Meie/me Nasz
Teie/te Wy Teie/te Wasz
Nemad/nad Oni, one Nende Ich

Czasownik[edytuj | edytuj kod]

Bezokolicznik może mieć 2 końcówki "-ma" lub "-da". Przykład: hakkama - zaczynać

Po odjęciu końcówki bezokolicznika otrzymamy temat czasownika, który jest bardzo istotny w tworzeniu dalszych koniugacji.

Czas teraźniejszy[edytuj | edytuj kod]

Os. Forma czasownika Końcówka Znaczenie
Ma Hakkan -n Zaczynam
Sa Hakkad -d Zaczynasz
Ta Hakkab -b Zaczyna
Me Hakkame -me Zaczynamy
Te Hakkate -te Zaczynacie
Nad Hakkavad -vad Zaczynają

Przeczenia tworzymy dodając "ei" (nie) i pozostawiając sam temat czasownika.

Ma ei hakka - ja nie zaczynam.

Czas przeszły prosty[edytuj | edytuj kod]

Os. Forma czasownika Końcówka Znaczenie
Ma Hakkasin -sin Zacząłem
Sa Hakkasid -sid Zacząłeś
Ta Hakkas -s Zaczął
Me Hakkasime -sime Zaczęliśmy
Te Hakkasite -site Zaczęliście
Nad Hakkasid -sid Zaczęli

Przeczenia tworzymy z "ei" i imiesłowową formą czasownika (końcówka "-nud")

Ma ei hakanud - ja nie zacząłem.

Czas przeszło-teraźniejszy (ang. Present Perfect)[edytuj | edytuj kod]

Buduje się go za pomocą odmiany czasownika "olema" (być) pełniącego funkcję operatora, oraz dodaniu imiesłowowej końcówki "-nud" do tematu czasownika.

Os. Forma czasownika
Ma Olen hakanud
Sa Oled hakanud
Ta On hakanud
Me Oleme hakanud
Te Olete hakanud
Nad On hakanud

Przeczenia tworzymy z "ei ole" lub ze skróconą formą "pole".

Czas zaprzeszły[edytuj | edytuj kod]

Ma tę samą budowę co czas przeszło-teraźniejszy, lecz czasownik "olema" odmieniamy w czasie przeszłym.

Czas ten istniał również w polskim, jednak obecnie mało kto go zna i używa, lecz zachował się on jeszcze np. w: "powinienem był".

Określa on czynność, która wydarzyła się przed inną czynnością w przeszłości.

Os. Forma czasownika Znaczenie
Ma Olin hakanud Zacząłem był
Sa Olid hakanud Zacząłeś był
Ta Oli hakanud Zaczął był
Me Olime hakanud Zaczęliśmy byli
Te Olite hakanud Zaczęliście byli
Nad Oli hakanud Zaczęli byli

Przeczenia tworzymy albo z "ei olnud" albo ze skróconą formą "polnud"

Ma polnud hakanud - ja nie zacząłem był.

Czas przyszły[edytuj | edytuj kod]

W języku estońskim czas przyszły nie istnieje. Przyszłość wyraża się czasem teraźniejszym

Tryb rozkazujący[edytuj | edytuj kod]

Tworzy się go najczęściej tematem czasownika. Przeczenia otrzymujemy po dodaniu odmiany "ära" przed czasownikiem.

Os. Forma czasownika Znaczenie Przeczenie
Sa Hakka Zacznij Ära hakka
Ta Hakaku Niech zacznie Ärgu hakaku
Me Hakakem Zacznijmy Ärgem hakakem
Te Hakake Zacznijcie Ärge hakake
Nad Hakaku Niech zaczną Ärgu hakaku

Tryb warunkowy[edytuj | edytuj kod]

Tworzy się go przez dodanie "k" przed końcówką z czasu przeszłego.

Os. Forma czasownika Końcówka Znaczenie
Ma Hakkaksin -ksin Zacząłbym
Sa Hakkaksid -ksid Zacząłbyś
Ta Hakkaks -ks Zacząłby
Me Hakkaksime -ksime Zaczęlibyśmy
Te Hakkaksite -ksite Zaczęlibyście
Nad Hakkaksid -ksid Zaczęliby

Gramatycznie poprawnie jest również stosowanie tylko czasownika w 3 os. l.p. np.: "Ma hakkaks"

W przeczeniu stosujemy "ei" i czasownik w 3 os. l.p.: Ma ei hakkaks.

Formy bezosobowe[edytuj | edytuj kod]

W czasie teraźniejszym formy te mają końcówkę -takse/-dakse, a w przeszłym -ti/-di

Forma czasownika Końcówka Znaczenie
Hakatakse -takse Zaczyna się
Hakati -ti Zaczynano

Liczebniki estońskie[edytuj | edytuj kod]

Liczebniki główne[edytuj | edytuj kod]

  • üks – jeden
  • kaks – dwa
  • kolm – trzy
  • neli – cztery
  • viis – pięć
  • kuus – sześć
  • seitse – siedem
  • kaheksa – osiem
  • üheksa – dziewięć
  • kümme – dziesięć
  • üksteist – jedenaście
  • kaksteist – dwanaście
  • kolmteist – trzynaście
  • neliteist – czternaście
  • viisteist – piętnaście
  • kakskümmend – dwadzieścia
  • kakskümmend üks – dwadzieścia jeden
  • kolmkümmend – trzydzieści
  • nelikümmend – czterdzieści
  • viiskümmend – pięćdziesiąt
  • sada – sto
  • tuhat – tysiąc

Liczebniki porządkowe[edytuj | edytuj kod]

  • esimene – pierwszy
  • teine – drugi
  • kolmas – trzeci
  • neljas – czwarty
  • viies – piąty
  • kuues – szósty
  • seitsmes – siódmy
  • kaheksas – ósmy
  • üheksas – dziewiąty
  • kümnes – dziesiąty
  • üheteistkümnes - jedenasty
  • kaheteistkümnes - dwunasty

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Liin, Helgi 1968. Alamsaksa laensõnadest 16. ja 17. sajandi eesti kirjakeeles. – Emakeele Seltsi aastaraamat 13, 1967. Tallinn: Eesti Raamat, 47–7

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]