Sieradzanie

Sieradzanie

Sieradzki ubiór ludowy na obrazie Franciszka Łubieńskiego z 1912
Populacja	nieznana
Miejsce zamieszkania	ziemia sieradzka
Język	język polski (literacki, gwara sieradzka)
Religia	katolicyzm
Grupa	Polacy
Pokrewne	grupa piotrkowska, grupa radomszczańsko-wieluńska, Łęczycanie

Sieradzanie – grupa etnograficzna ludności polskiej, zamieszkująca zachodnią część ziemi sieradzkiej. Do XX wieku stanowili wyrazisty typ etnograficzny, następnie w dużej mierze ulegli nadchodzącej niwelacji (unifikacji). Najwięcej cech tradycyjnej kultury ludowej zachowano w okolicy samego Sieradza.

Według Jana Stanisława Bystronia Sieradzanie należą do jednej z ośmiu pierwotnych grup podziału etnograficznego ludności polskiej. Podlegali oni jednak silnym wpływom sąsiednich regionów – Śląska, Wielkopolski i Małopolski – szybko tracąc pozycję wielkiej samoistnej grupy o własnych cechach kulturowych i stając się ogniwem pośrednim między nimi.

Zasięg terytorialny

W szerszym ujęciu mianem Sieradzan określa się zespół grup etnograficznych zamieszkujących cały obszar ziemi sieradzkiej, w tym grupę piotrkowską (nieposiadającą zdecydowanej nazwy regionalnej, wyróżniającą się m.in. strojem) oraz radomszczańsko-wieluńską, zamieszkującą również część województwa śląskiego. Janusz Kamocki zaliczył tu również silnie odrębną kulturowo ludność Opoczyńskiego, w podziale na krainy historyczne zaliczającą się do Małopolski.

Właściwi Sieradzanie zamieszkują zachodnią część regionu leżącą na północ od ziemi wieluńskiej; na wschodzie sięgają w przybliżeniu linii Łódź—Częstochowa, za którą zaczyna się obszar zamieszkania grupy piotrkowskiej. Na północy ich obszar sięga najdalej linii Łódź—Kalisz, zostawiając północną część ziemi sieradzkiej z Uniejowem po stronie łęczyckiej.

W okresie międzywojennym Teodor Goździkiewicz zauważył, że zanik tradycyjnego ubioru i gwary jest najbardziej nasilony w obrzeżnych częściach Sieradzkiego, podczas gdy ich zachowaniem charakteryzuje się centralna część regionu w okolicach samego Sieradza. Do miejscowości odznaczających się utrzymaniem elementów kultury ludowej zaliczył Monice, Jeziory, Mękę, Woźniki, Zapustę, Charłupię Małą i Męcką Wolę. Określił to zjawisko mianem kurczenia się regionu, przypisując je niskim jakościom gleb, zmuszającym mieszkańców do szukania zarobku poza regionem i tym samym narażania się na wpływy kultury mieszczańskiej.

Kultura

Język

Dialekty używane tradycyjnie przez Sieradzan przez większość dialektologów zaliczane są do jednostki dialektologicznej Sieradzkiego, obejmującej cały obszar ziemi sieradzkiej. Stanowi ona obszar przejściowy między gwarami wielkopolskimi a małopolskimi, jednakże część zachodnia, zamieszkana przez właściwych Sieradzan, odznacza się silniejszymi wpływami wielkopolskimi. Od XX wieku u Sieradzan w zakresie polszczyzny podkreśla się wyraźny stopień ujednolicania, choć jeszcze na początku XXI wieku notowano w regionie mowę odznaczającą się dużym nasyceniem cechami gwarowymi.

Ubiór

Obszar zamieszkania Sieradzan pokrywa się z zasięgiem tradycyjnego stroju sieradzkiego, noszonego powszechnie jeszcze w XIX wieku. W XX wieku rozpoczął się w regionie proces upowszechniania ubiorów miejskich.

Muzyka

Bogaty repertuar oparty na tradycyjnej muzyce regionu prezentuje Kapela im. Mieczysława Urbaniaka, kontynuująca tradycje Mieczysława Urbaniaka – ludowego skrzypka i harmonisty z Goszczanowa zmarłego w 2014 roku. W 2025 roku kapela zajęła trzecie miejsce na Ogólnopolskim Festiwalu Kapel i Śpiewaków Ludowych w Kazimierzu Dolnym.

Wierzenia

Pozostałością po wierzeniach starosłowiańskich były znane Sieradzanom tzw. wiły, będące straszydłami lub późniejszymi rusałkami.

Obyczaje

Dożynki, czyli uroczyste obrzędy po ukończeniu żniw Sieradzanie określali nazwą wyżynek. Adam Fischer podawał, że dopiero później przyjęła się taka nazwa, wcześniej to znaczyło właściwie pracę żniwiarską na pańskim polu.

Wśród Sieradzan panował zwyczaj związany z przeprowadzkami. Gdy wprowadzano się do nowego domu, rozpalało się uroczyście pierwsze ognisko. Na początku przy rozpaleniu do ognia wlewało się nieco napoju, którym obecni na uroczystości wznosili toast. Dawne polskie sformułowanie polewać ognisko oznaczało właśnie wydawać ucztę w nowym mieszkaniu.

Jedną z gier, zabaw związanych z bieganiem, był sieradzki „gąsior”. Wycinanki Sieradzan odznaczały się pewną prostotą, chociaż miały złożony charakter.

Zobacz też

• powiat sieradzki

Linki zewnętrzne

• Nagrania tradycyjnych pieśni ludowych z Sieradzkiego w serwisie Archiwum Pieśni