Chełminiacy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Chełminiacy – Chełminianie
Godło narodowe
Rejon Ziemia chełmińska
Kraj Polska
Język polski, dialekt chełmiński
Grupa Polacy, Pomorzacy/Pumorzoki, pot. Krzyżaki[1]
Położenie ziemi chełmińskiej z michałowską (ciemniejszy zielony) na mapie Polski z zaznaczonymi województwami i powiatami

ChełminiacyChełminianie (gwar. Chełminiaki) – grupa etnograficzna ludności polskiej zamieszkująca obszar dawnej Ziemi Chełmińskiej, czasami zaliczana do Kujawiaków.

Opis[edytuj | edytuj kod]

Kultura ludowa Chełminiaków jest zbliżona jednocześnie do kujawskiej, kociewskiej i dobrzyńskiej. Razem z Kujawiakami i Dobrzyniakami mówią dialektem zbliżonym do gwary kujawskiej dialektu wielkopolskiego[2], ma jednak silne pozostałości dialektu mazowieckiego, co uwydatnia się na terenach zasiedlonych przez Kielmrów, czyli Chełminiaków i Dobrzyniaków (np. gwary ostródzkie, najbliższe gwarze chełmińskiej)[3]. Użytkowników tych gwar zalicza się obecnie do Mazurów, czyli mieszkańców dawnego „całego Mazowsza”[4]. W tym znaczeniu termin ten rozumiany był już w dobie staropolskiej[5].

Do cech ewidentnie mazowieckich w dialekcie chełmińskim należą m.in. końcówki „u” w odmianach, np. „stoju”, „widzu”, „klepiu”; „mierzwu”, „lampku”, „furtku”, „bryku”; „zielunu”, „czerwunu”, „mazistu” itp[6].

Obecnie przeważa pogląd, że Chełminiacy to odrębna grupa etnograficzna, posługująca się polskim lub staropolsko-słowiańskim dialektem chełmińskim[7]. W obliczu ogromu słowiańskich archaizmów, germanizmów i latynizmów, można stwierdzić, że dialekt ten zbliżony jest do typowych dialektów kreolskich ukształtowanych przez setki lat, podobnie jak dialekt śląski. Dialektu chełmińskiego nie można zaliczyć do tzw. nowych dialektów mieszanych, gdyż po 1945 r. i obecnie przeważają w nim cechy autochtoniczne[7].

Również historycznie, uważa się, że to Chełminiacy i Ziemia Chełmińska z jej kulturą miała ogromny wpływ na regiony ościenne, jak Kociewie z Pomorzem, Warmię, Kujawy, i Prusy z Mazurami, a gospodarczy, kulturalny i religijny ośrodek chełmiński uważany był za jeden z ważniejszych w dawnej Polsce – I Rzeczypospolitej[8]. To oddziaływanie widać też w zasięgu osadnictwa na prawie ziemskim chełmińskim, np. w Prusach i in. byli to etniczni Chełminiacy, i obszarze występowania nazwisk „Chełminiak” i „Kielmer” (analogicznie do Holendrów – Olędrów).

Bardzo silnymi centrami gwary chełmińskiej są też ośrodki miejskie, takie jak Chełmża i Chełmno[7], stąd nazwa własna "Chełminianie" odnosi się zarówno do mieszkańców stolicy historycznej regionu – Chełmna, obszaru dialektu chełmińskiego i Ziemi Chełmińskiej oraz stanowi jedność w pojęciu etnograficznym i kulturowo-językowym[7].

Na odrębność i wyjątkowość grupy etnicznej Chełminian, zarówno z miast, jak i wsi, wpłynęło kilka znaczących czynników, takich jak:

  • wielokulturowość i wielojęzyczność Ziemi Chełmińskiej w przeszłości; osadnictwo krzyżackie w wieku XIII, tj. romańsko-łacińskie, osadnictwo fryzyjskie, flamandzkie, holenderskie, włoskie, francuskie[8], potem szkockie, nawet angielskie (od XIII do XVIII w.) oraz niemieckie w XVIII/XIX wieku[9]. Obok katolików żyli ewangelicy, Żydzi i mennonici. Warto odnotować, że w 1910 roku blisko połowa mieszkańców powiatu chełmińskiego mówiła językiem niemieckim (pod wpływem silnej germanizacji grup dolnoniemiecko-mennonickich z terenów wiejskich – tzw. Olędrów). W 1945 roku w Chełmnie i powiecie pozostało aż 70% autochtonów[9].
  • silne powiązanie miast Ziemi Chełmińskiej ze wsią. Handel i rzemiosło miejskie zajmowały się głównie skupem, przetwarzaniem produktów wsi lub produkcją dla niej[10].

Powyższe zmiany i specyfika spajały region i tworzyły jego tożsamość. Chełminianie nazywają siebie Chełminiakami (Chełminioki), Pomorzakami („my su Pumorzoki”)[1], a obecnie w całej Polsce rozpowszechnia się własne określenie Chełminiaków i etnograficzny wyróżnik tożsamości: „Krzyżaki”[7][1].

W dialekcie chełmińskim istnieje bogate słownictwo (kalki słowne, zapożyczenia, adaptacje) z języków dolnogermańskich, w tym niderlandzkich, łacińskich oraz (w mniejszym stopniu, głównie z 2 poł. XIX w.) z języków niemieckich (dziś tzw. germanizmy to duże uproszczenie, na Pomorzu i w Prusach panował – obok słownictwa starosłowiańskiego i staropolskiego – Plattdeutsch, czyli język dolnoniemiecki)[7][11].

W okolicach Grudziądza i Wąbrzeźna silniej wyodrębnia się zespół gwar z większą liczbą różnic dialektalnych, co dało podstawy podziału regionu pomiędzy dialekt chełmiński i gwary grudziądzko-wąbrzeskie[12].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c Meller 2004 ↓.
  2. Gwary polskie:Ziemia chełmińsko-dobrzyńska 2009 ↓.
  3. Gwary polskie:Dialekt mazowiecki – Ostródzkie 2009 ↓.
  4. Kolberg 1882 ↓, s. 7–8.
  5. "Encyklopedja Staropolska Ilustrowana", Zygmunt Gloger, Warszawa 1900-1903, hasło: "Typy fizjologiczne", http://literat.ug.edu.pl/~literat/glogers/index.htm#t
  6. Karaś 2009 ↓, § Gwary chełmińsko-dobrzyńskie dziś, s.v. „Inne są stosunki po prawej…”.
  7. a b c d e f Meller 2002 ↓.
  8. a b Zieliński 2007 ↓.
  9. a b c Danilczuk i in. 1968 ↓.
  10. Grążawski 2003 ↓.
  11. Dolnoniemieckie dialekty. Dziedzictwo językowe Rzeczypospolitej, 2017. [dostęp 2017-06-06].
  12. Łęga 1961 ↓, s. 17.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Ziemia chełmińsko-dobrzyńska. W: Gwary Polskie: Przewodnik multimedialny pod redakcją Haliny Karaś [on-line]. Zakład Historii Języka Polskiego i Dialektologii UW i Towarzystwo Kultury Języka, 2009. [dostęp 2016-10-13].
  • Dialekt mazowiecki - Ostródzkie. W: Gwary Polskie: Przewodnik multimedialny pod redakcją Haliny Karaś [on-line]. Zakład Historii Języka Polskiego i Dialektologii UW i Towarzystwo Kultury Języka, 2009. [dostęp 2016-10-13].
  • Kazimierz Grążawski: Życie codzienne na ziemi chełmińskiej i dobrzyńskiej w średniowieczu. Włocławek: Wyższa Szkoła Humanistyczno-Ekonomiczna we Włocławku, 2003. ISBN 8388500503.
  • Władysław Łęga: Ziemia chełmińska. Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze, 1961, seria: Prace i Materiały Etnograficzne. t. 17.
  • publikacja w otwartym dostępie – możesz ją przeczytać Halina Karaś (red.), Gwary polskie. Przewodnik multimedialny, Warszawa: Zakład Historii Języka Polskiego i Dialektologii UW; Towarzystwo Kultury Języka, 2009, ISBN 978-83-62844-09-8.
  • Oskar Kolberg: Właściwości, pieśni i tańce ludu Ziemi Dobrzyńskiej. Kraków: 1882, s. 7-8.
  • Dariusz Meller: Słownik gwary używanej w Chełmży i okolicach (tzw. gwara chełmińska). Chełmża: Wąbrzeskie Zakłady Graficzne, 2002. ISBN 8387605557.
  • Dariusz Meller: Krótko historia Chełmży: (łod pirszych poczuntków do dzisioj). Chełmża: Wąbrzeskie Zakłady Graficzne, 2004. ISBN 8387605905.
  • Marek Grzegorz Zieliński: Chełmno : civitas totius Prussiae metropolis XVI-XVIII w.. Bydgoszcz: 2007. ISBN 9788370966454.
  • Dzieje Chełmna i jego regionu: zarys monograficzny. Bolesław Danilczuk i in. (oprac.), Marian Biskup (red.). Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1968.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]