Bambrzy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Bambrzy
Nazwa polska Bambrzy
Bambry
Rejon Wielkopolska
Kraj Polska
Język polski
Religia rzymski katolicyzm
Grupa Polacy

Bambrzy, Bambry (niem. Posener Bamberger, potocznie też Gelbfuss, w gwarze dolnoniemieckiej Jeiafout[1]) – Polacy pochodzenia niemieckiego, potomkowie osadników przybyłych z okolic Bambergu (Frankonia), którzy w latach 1719–1753 zostali sprowadzeni przez władze Poznania, aby zasiedlić opuszczone wsie, które zostały zniszczone podczas wojny północnej i będącej jej skutkiem epidemii cholery. Z ideą tą wystąpił najprawdopodobniej biskup Krzysztof Antoni Szembek lub jego poprzednik – Michał Bartłomiej Tarło. Oni to, w czasie pobytu w południowej Frankonii, zauważyli, że pomimo wysoko postawionej kultury rolnej wielu tamtejszych chłopów żyje w ubóstwie. Był to wynik zakazu podziału gospodarstw pomiędzy dzieci. Jedynym warunkiem dla osadników było (zgodnie z nakazem króla, Augusta II Mocnego z 1710 dotyczącego wszystkich cudzoziemców osiedlających się w Polsce) wyznanie rzymskokatolickie.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W rzeczywistości strój „Bamberki” to suknia z okolic Czarnkowa
Bamberki podczas procesji Bożego Ciała na Jeżycach
Bamberka w stroju odświętnym

Osadnicy przybywali w kilku falach osiedlając się:

Osadnicy przybyli nie tylko z okolic samego Bambergu, ale także z innych regionów Starej Rzeszy. W początkowym okresie, ze względu na język i warunki zasiedlenia, wszystkich osadników zwano bambrami. W wieku XIX mianem tym określano wszystkich, niezależnie od pochodzenia, mieszkańców wsi, w okresie międzywojennym „bamber” oznaczał dobrego, bogatego gospodarza. Po II wojnie światowej słowo to zmieniło swój wydźwięk na pejoratywny.

Ogółem liczba osadników wynosiła ok. 450-500 osób – na podstawie zachowanych kontraktów, natomiast późniejsze dokumenty sugerują przybycie osadników niemieckich między czterema falami, stąd dokładniejsza liczba przybyłych szacowana jest na 900 osób.

Oskar Kolberg tak pisał o bambrach:

"Wsie zatem Winiary, Wilda, Dębiec, rataje, Zegrze, zamieszkuje lud zwany Bambrami; lud w większości niemiecki, w mniejszej (np. na Żegrzu) polski lub wpół-polski, w Poznaniu dobrze znany, bo zaopatrujący miasto to (podobnie jak w Krakowie Ogrodnicy) w potrzebne mu wiktuały w dzień targowy (na wiosnę nawet codziennie), jakkolwiek na targach tych i czysto-polska, z dalszych wsi przybyła, ukazuje się ludność. [...] Nastrzępiony ów ubiór, zwłaszcza kobiet (Bamberek) na pierwszy rzut oka wyróżnia Bambrów od innej ludności. Bambry [...] przybyli tutaj sprowadzeni jako osadnicy w różnych epokach, w części po spustoszeniu kraju przez Szwedów (1656) i grassującem w r. 1710 powietrzu, a głównie (bo całemi rodzinami) około roku 1740-90. Przynieśli ze sobą obyczaj i język południowo-niemiecki"[2].

Nowi przybysze uzyskali od miasta bardzo korzystne warunki: gospodarkę czynszową (polskich chłopów obowiązywała w tym czasie pańszczyzna), drewno na budowę domów, ziarno na zasiew i kilkuletnie zwolnienie z czynszu. Te same warunki, kilkanaście lat później, rozszerzono na nielicznych polskich rolników.

Stosunkowo szybkiej polonizacji sprzyjała wspólna z rdzennymi mieszkańcami wiara i małżeństwa mieszane. O tym zjawisku najlepiej świadczy fakt, że w końcu XIX wieku wśród katolickich mieszkańców wsi należących do miasta Poznania nie było ani jednej osoby deklarującej narodowość niemiecką.

Decyzją Rady Miasta Poznania ustanowiono Rok Bambrów Poznańskich w 2019 roku[3].

Strój bamberski[edytuj | edytuj kod]

Kobiecy strój bamberski ukształtował się w okresie XIX wieku w Poznaniu ze skrzyżowania cech strojów frankońskich, łużyckich, lubuskich, wielkopolskich, a także biedermeieru.

Towarzystwo Bambrów Poznańskich[edytuj | edytuj kod]

W 1993 roku powstało Koło Bambrów Poznańskich przy Towarzystwie Miłośników Miasta Poznania. W 1996 roku powołano osobne Towarzystwo[4].

Muzeum Bambrów Poznańskich[edytuj | edytuj kod]

Otwarto je w listopadzie dzięki staraniom prof. dr hab. Marii Paradowskiej i Towarzystwa Bambrów Poznańskich[5].

Badaczki tematyki bamberskiej[edytuj | edytuj kod]

dr hab. prof. UAM Anna Weronika Brzezińska

prof. dr hab. Maria Paradowska

dr Magdalena Mrugalska-Banaszak

dr hab. Joanna Minksztym

dr Agnieszka Szczepaniak-Kroll

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  • Bambrzy, "Kronika Miasta Poznania", nr 2/2019.
  • Florian Jan Zygmunt Jernas, Przygody koziołka i bamberki. Ucieszna opowieść o koziołku z Ratusza poznańskiego do czytania i kolorowania, il. Urszula Taraszka, Poznań: Muzeum Narodowe w Poznaniu, 2019.
  • Joanna Minksztym, Strój bamberski, red. nauk. zesz. A. W. Brzezińska, seria: „Atlas Polskich Strojów Ludowych”, t. 47, cz. II Wielkopolska, z. 6, Wrocław: Polskie Towarzystwo Ludoznawcze 2015
  • Magdalena Mrugalska-Banaszak, 300 lat razem. Poznańscy Bambrzy, Poznań: Wydawnictwo Miejskie Posnania, 2019.
  • Maria Paradowska, Poznań. Zabytki bamberskie, Poznań: Wydawnictwo Miejskie, 2002.
  • Maria Paradowska, O historii Bambrów inaczej, Wydawnictwo Miejskie, Poznań: staraniem Towarzystwa Bambrów Poznańskich, 2003, ​ISBN 83-89525-00-3​.
  • Maria Paradowska, Poznań. Bamberger Spuren. Stadtführer, Poznań: Wydawnictwo Miejskie, 2002, ​ISBN 83-87847-77-1​.
  • Maja Rausch, Przez zmierzchy i świty. Saga bamberska, Poznań: Muzeum Narodowe w Poznaniu, 2019.
  • Aneta Skibińska (red.), Ty Bambrze!, Poznań: Muzeum Narodowe w Poznaniu, 2019.
  • Agnieszka Szczepaniak-Kroll, Tożsamość poznańskich rodzin pochodzenia niemieckiego. Losy Bajerleinów i Dittrichów (XVIII-XX w.), Poznań: Wydawnictwo Poznańskie, 2010.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Albert Koerth 1904. „Sprachliche Eigenarten des Posener Plattdeutsch”, Historische Monatsblätter für die Provinz Posen V: 65-73.
  2. Oskar Kolberg, Wielkie Księstwo Poznańskie, t. 9, seria Dzieła Wszystkie Oskara Kolberga, Wrocław-Poznań: Polskie Wydawnictwo Muzyczne, Ludowa Spółdzielnia Wydawnicza, 1963, s. 45.
  3. Uchwała nr V/44/VIII/2/2019 Rady Miasta Poznania z dnia 08-01-2019.
  4. Marcin Starzyński, Spis dochodów i wydatków miasta Poznania z 1462 roku, „Roczniki Historyczne”, 80, 2014, s. 185, DOI10.12775/rh.2014.10, ISSN 0324-8585 [dostęp 2019-10-08].
  5. O Muzeum, www.bambrzy.poznan.pl [dostęp 2019-10-08] (pol.).

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]