Stanisław Skarżyński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy pilota Stanisława Jakuba Skarżyńskiego (1899-1942). Zobacz też: Stanisław Jan Skarżyński (1897-1920).
Stanisław Jakub Skarżyński
Stanisław Jakub Skarżyński
pułkownik pilot pułkownik pilot
Data i miejsce urodzenia 1 maja 1899
Warta
Data i miejsce śmierci 26 czerwca 1942
Morze Północne
Przebieg służby
Lata służby 1918-1942
Siły zbrojne Orzełek II RP.svg Wojsko Polskie
Roundel of Poland (until 1993).svg Siły Powietrzne RP
Jednostki 29 Pułk Strzelców Kaniowskich,
1 Pulk Lotniczy,
4 Pułk Lotniczy,
RAF Hucknal,
RAF Newton,
Dowodca RAF Lindholme,305 Dywizjon Bombowy
Główne wojny i bitwy wojna polsko-bolszewicka,
II wojna światowa
Odznaczenia
Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Niepodległości Krzyż Walecznych (trzykrotnie) Złoty Krzyż Zasługi Srebrny Krzyż Zasługi Oficer Orderu Krzyża Południa (Brazylia) Kawaler Legii Honorowej (Francja) Order Korony Rumunii IV klasy Krzyż Komandorski Orderu Zasługi Republiki Węgierskiej (cywilny)
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Pomnik Stanisława Skarżyńskiego w Warcie, jego mieście rodzinnym

Stanisław Jakub Skarżyński (ur. 1 maja 1899 w Warcie, zginął 26 czerwca 1942 na Morzu Północnym)[1]pułkownik pilot Wojska Polskiego, pierwszy Polak, który przeleciał Atlantyk, ustanawiając przy tym światowy rekord odległości lotu.

Młodość i początek służby wojskowej[edytuj | edytuj kod]

Był synem Władysława i Wacławy z Kozłowskich. W latach 1908–1914 uczęszczał do Szkoły Handlowej w Kaliszu, interesował się lotnictwem i modelarstwem lotniczym oraz działał w szkolnych organizacjach niepodległościowych. W latach 1916–1917 był członkiem Polskiej Organizacji Wojskowej. W listopadzie 1918 wstąpił ochotniczo do Wojska Polskiego, dowodził akcją rozbrajania żołnierzy niemieckich i przejmowania od Niemców władzy w Warcie.

Walczył następnie w wojnie polsko-bolszewickiej w 29 Pułku Strzelców Kaniowskich, uzyskując w 1919 stopień podporucznika. Został postrzelony, lecz po wyleczeniu powrócił na front. 16 sierpnia 1920 został poważnie ranny w nogę w bitwie pod Radzyminem. Za udział w niej otrzymał Srebrny Krzyż Virtuti Militari. Zakażona rana wymagała długiej i uciążliwej rekonwalescencji. Choć Skarżyńskiemu udało się uniknąć trwałego inwalidztwa, lecz od tej pory utykał na nogę. Lotnicza kariera Skarżyńskiego zaczęła się w efekcie zbiegu okoliczności, gdyż na skutek niezdolności do dalszej służby w piechocie, jedyną szansę na pozostanie w wojsku znalazł w lotnictwie, chociaż i tam początkowo lekarze wojskowi stawiali mu przeszkody. Po usilnych zabiegach z jego strony, udało mu się jednak uzyskać zgodę na przeniesienie do lotnictwa.

Początek kariery lotniczej[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze kroki pilotażowe stawiał w Szkole Pilotów w Bydgoszczy. Podczas pierwszego lotu jego samolot zapalił się, udało mu się jednak wylądować. Szkołę lotniczą ukończył w 1925, po czym uzyskał przydział do 1 Pułku Lotniczego w Warszawie. 1 stycznia 1927 uzyskał awans na stopień kapitana pilota. Od czerwca 1928 do stycznia 1930 dowodził 12 Eskadrą Liniową (Lotniczą). W tym czasie odbył również staż w lotnictwie rumuńskim. Jego ideą stały się wkrótce dalekie przeloty sportowe.

Między 1 lutego a 5 maja 1931 wraz z por. Andrzejem Markiewiczem wykonał na polskim samolocie PZL Ł.2 (SP-AFA) rajd dookoła Afryki, pokonując dystans 25 770 km i stając się lotnikiem znanym w Polsce, a także na świecie. Trasa przelotu obejmowała m.in. Warszawę, Belgrad, Ateny, Kair, Chartum, Kisumu, Abercon, Elisabethville, Luebo, Léopoldville, Lagos, Abidżan, Bamako, Dakar, Port Etienne, Agadir, Villa Cisneros, Casablancę, Alicante i Paryż. Lot obfitował w wiele problemów z silnikiem, który dwa razy był demontowany z płatowca. W pobliżu miejscowości Ribérac we Francji, doszło np. do urwania tłoka w cylindrze i Skarżyński dokonał trudnego lądowania awaryjnego na zboczu polanki wśród zadrzewionych pagórków. Nie zdecydował się jednak na wymianę poważnie uszkodzonego silnika, chciał wrócić na tym samym, naprawionym.

Lot przez Atlantyk[edytuj | edytuj kod]

RWD-5bis Stanisława Skarżyńskiego

8 maja 1933 na jednomiejscowym samolocie polskiej konstrukcji, RWD-5bis (znaki SP-AJU), przebudowanym z samolotu turystycznego, jako pierwszy Polak przeleciał przez Ocean Atlantycki – z zachodniego wybrzeża Afryki (Saint Louis w Senegalu) do Maceió w Brazylii. Wystartował do lotu 7 maja o godz. 23:00. Przelot trwał 20 godz. 30 min., z czego 17 godz. 15 min. nad oceanem. W ten sposób – wynikiem 3 582 km – ustanowił międzynarodowy rekord odległości w klasie II samolotów turystycznych, o masie własnej do 450 kg. Do legendy przeszedł m.in. fakt, iż Skarżyński odbył lot w garniturze, a nie kombinezonie pilota[2]. Za swój wyczyn otrzymał w 1936 od Międzynarodowej Federacji Lotniczej (FAI) Medal Louisa Blériota, przyznawany za rekordy (prędkości, pułapu, odległości lotu) w lotnictwie lekkim.

Przelot nad południowym Atlantykiem był etapem na trasie Warszawa-Rio de Janeiro, pokonanej między 27 kwietnia a 24 czerwca 1933. Jej długość wynosiła 17 885 km. W Brazylii odwiedził też inne miasta, entuzjastycznie witany przez mieszkańców, zwłaszcza skupiska Polonii. Następnie poleciał do rodaków w Buenos Aires. Do Europy powrócił statkiem wraz ze swoim "rekordowym" samolotem i nim – z francuskiego Boulogne – odleciał do Warszawy (z międzylądowaniem na podłódzkim lotnisku "Lublinek", gdzie powitała go m.in. żona), kończąc 2 sierpnia 1933 rajd o łącznej długości 18 305 km.

Dalsza służba wojskowa i II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

1 stycznia 1934 awansował do stopnia majora. Ukończył następnie Wyższą Szkołę Lotniczą i dowodził dywizjonem liniowym, a w 1938, w stopniu podpułkownika pilota, został zastępcą dowódcy 4 Pułku Lotniczego w Toruniu. Zajmował się także organizacją lotnictwa sportowego. W marcu 1939 został przydzielony do Inspektoratu Armii w Toruniu, w charakterze oficera odcinkowego z zadaniem opracowania planu użycia lotnictwa i obrony przeciwlotniczej Armii "Pomorze". 26 kwietnia 1939 został prezesem Aeroklubu Rzeczypospolitej Polskiej. W sierpniu 1939, w czasie mobilizacji alarmowej objął stanowisko szefa sztabu w Dowództwie Lotnictwa i OPL Armii "Pomorze" i pełnił je w czasie kampanii wrześniowej[3].

W sierpniu 1939 został skierowany do Rumunii jako zastępca attaché lotniczego, gdzie organizował przerzuty polskich lotników do Francji. Następnie w 1940 sam się tam przedostał i brał udział w organizacji lotnictwa polskiego. Po upadku Francji kierował ewakuacją polskich pilotów z St Jean de Luz do Wielkiej Brytanii, gdzie został mianowany komendantem Polskich Szkół Pilotów w Hucknall i nastêpnie w Newton. Na jego prośbę, skierowano go do odbycia tury lotów bojowych jako Dowodca Bazy Lotniczej RAF Lindholme i pilota w polskim 305 Dywizjonie Bombowym.

Zginął po północy 26 czerwca 1942 w czasie powrotu z wielkiego nalotu na Bremę, lecąc jako pilot w składzie załogi bombowca Vickers Wellington Mk II. Maszyna trafiona w silnik, na skutek uszkodzeń przymusowo wodowała na Morzu Północnym u wybrzeży Anglii. Podczas ewakuacji załogi do tratwy ratunkowej, Skarżyński wyszedł jako ostatni na inną niż wszyscy część skrzydła tonącego samolotu, został zmyty przez falę i utonął jako jedyny członek załogi (pozostali się uratowali). Po odnalezieniu ciała, został pochowany z honorami na cmentarzu żołnierzy alianckich w miejscowości West-Terschelling na wyspie Terschelling w Holandii (Wyspy Fryzyjskie).

Naczelny Wódz mianował go pośmiertnie (z dn. 1 września 1942) pułkownikiem, a Prezydent RP odznaczył go Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski[1].

Odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Książki[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław Skarżyński opisał swój afrykański rajd lotniczy w książce pt. 25.770 kilometrów ponad Afryką, opublikowanej w 1931. Książka miała kilka wznowień, m.in. została wydana w 2001 przez Aeroklub Polski (ISBN 978-83-88484-47-6).
  • Natomiast swój lot transatlantycki opisał w tomie Na RWD-5 przez Atlantyk, opublikowanym w 1934 przez Aeroklub RP. Książka została ponownie wydana w 2008 przez łódzką oficynę ASTRA, która w 2010 opublikowała także jej wersję angielską – Transatlantic Flight on RWD-5bis – w tłumaczeniu Macieja Skarżyńskiego.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Pamięć[edytuj | edytuj kod]

  • Od 19 września 2009 „dla zachowania i kultywowania tradycji oręża polskiego oraz dla upamiętnienia zasług w służbie dla Ojczyzny płk pil. Stanisława Jakuba Skarżyńskiego” 8 Baza Lotnicza w Krakowie-Balicach przyjęła imię patrona – płk pil. Stanisława Jakuba Skarżyńskiego[5]. 18 września 2009 odsłonięto pomnik z popiersiem płk. Skarżyńskiego, dłuta prof. Czesława Dźwigaja[6].
  • W rodzinnym mieście pułkownika – Warcie k. Sieradza – wzniesiono jego pomnik z popiersiem, zaś w tamtejszym Muzeum Okręgowym znajduje się duża, stała ekspozycja poświęcona jego pamięci.
  • Imię Stanisława Skarżyńskiego nosi XXIII LO[7] i Gimnazjum nr 11[8] w Krakowie, tworzące Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 9, leżące przy historycznym lotnisku Kraków-Rakowice-Czyżyny (uprzednio w budynku ZSO nr 9 mieściła się Szkoła Podstawowa nr 128, która miała tego samego patrona[7]).
  • Imię płk. pil. Stanisława Skarżyńskiego nosi Publiczne Gimnazjum w Warcie[9]
  • Imię kapitana pilota Stanisława Skarżyńskiego nosi Szkoła Podstawowa w Warcie[10]
  • Imię jego noszą szkoły w Olkuszu i w Skarżynie
  • Jego imię nosi również, mający lotnicze tradycje, krakowski szczep Kolorowy, powstały w 1964.
  • Jest patronem ulic w wielu miastach m.in. w Warcie, Świdniku, Krakowie, Wrocławiu (plac), Gdańsku, Gorzowie Wielkopolskim, Poznaniu, Radomiu, Sokółce, Wałbrzychu, Bydgoszczy, Lęborku, Łodzi, Grudziądzu, Włocławku, Białymstoku, Jeleniej Górze, Starogardzie Gdańskim, Stargardzie Szczecińskim, Mielcu, Bielsku-Białej i na warszawskiej Ochocie.
  • Od 2008 Sieradzkie Bractwo Kurkowe organizuje coroczne zawody strzeleckie dla uczczenia zasług w służbie dla ojczyzny płk Skarzyńskiego. W tym też roku odsłonięto tablicę pamiątkową (Kościół Garnizonowy w Sieradzu, ul. Kościuszki 19) w 75-tą rocznicę przelotu przez Atlantyk na RWD-5
  • W 2012 w 70. rocznicę śmierci płk. pil. Stanisława Skarżyńskiego odsłonięto w Katedrze Polowej Wojska Polskiego w Warszawie tablicę upamiętniającą jego postać.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

W Wojsku Polskim służył także inny lotnik o nazwisku Stanisław Skarżyński (zginął 15 lipca 1920, zestrzelony podczas wojny polsko-bolszewickiej).

Przypisy

  1. 1,0 1,1 8. Baza Lotnictwa Transportowego - Płk pil. Stanisław Jakub Skarżyński (pol.) [dostęp 2011-05-25]
  2. "Ciekawostki historyczne" - Rafał Kuzak, W garniturze przez Atlantyk? Tak, to musiał być Polak (pol.) [dostęp 2011-05-25]
  3. Jerzy Konieczny, Tadeusz Malinowski (Mała encyklopedia ..., s. 163) "w sierpniu 1939 wyjechał do Rumunii jako zastępca attaché lotniczego". Przeczą temu inni autorzy. Tadeusz Rolski (Uwaga, wszystkie samoloty!, s. 52-54) opisuje przebieg odprawy z ppłk Skarżyńskim w dniu 6 września 1939 na lotnisku polowym Folbórz.
  4. Polskie Siły Powietrzne w II wojnie światowej - Stanisław Skarżyński (pol.) [dostęp 2011-05-25]
  5. Decyzja Nr 272 Ministra Obrony Narodowej z dnia 10 sierpnia 2009 roku w sprawie nadania imienia oraz ustanowienia dorocznego Święta 8 Bazy Lotniczej (Dziennik Urzędowy MON z 4 września 2009 roku, Nr 15, poz. 176)
  6. 8 BLot: pomnik w dniu święta
  7. 7,0 7,1 Edyta Kaletka, Aneta Koprowska: Nasz patron. XXIII LO w Krakowie. [dostęp 2013-07-01].
  8. Edyta Kaletka, Aneta Koprowska: Nasz patron. Gimnazjum nr 11 w Krakowie. [dostęp 2013-07-01].
  9. uchwała nr VI/39/03 Rady Gminy i Miasta Warty z 26 marca 2003 roku
  10. uchwała nr XXIV/31/67Miejskiej Rady Narodowej w Warcie z 26.04.1967r

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]