Stanisław Skarżyński

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Zobacz też: inne znaczenia.
Stanisław Jakub Skarżyński
Ilustracja
Stanisław Skarżyński (1934)
pułkownik pilot pułkownik pilot
Data i miejsce urodzenia 1 maja 1899
Warta
Data i miejsce śmierci 26 czerwca 1942
Morze Północne
Przebieg służby
Lata służby 1918–1942
Siły zbrojne Orzełek II RP.svg Wojsko Polskie
Poland badge.jpg Polskie Siły Zbrojne
Formacja Roundel of Poland (1921-1993).svg Lotnictwo Wojska Polskiego
Roundel of France.svg Armée de l’air
RAF roundel.svg RAF
Jednostki 29 pułk Strzelców Kaniowskich,
1 pułk lotniczy,
4 pułk lotniczy,
RAF Hucknal,
RAF Newton,
Dowódca RAF Lindholme, 305 dywizjon bombowy
Główne wojny i bitwy wojna polsko-bolszewicka,
II wojna światowa
Odznaczenia
ObserwatorPolowy,
Odznaka honorowa za Rany i Kontuzje - dwukrotnie ranny,
Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari Krzyż Komandorski z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Niepodległości Krzyż Oficerski Orderu Odrodzenia Polski Krzyż Walecznych (1920-1941, trzykrotnie) Złoty Krzyż Zasługi Srebrny Krzyż Zasługi Medal Pamiątkowy za Wojnę 1918–1921 Medal Dziesięciolecia Odzyskanej Niepodległości Odznaka Honorowa Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej Krzyż Komandorski Orderu Węgierskiego Zasługi (wojskowy) Oficer Orderu Korony Rumunii (1932-1947) Oficer Orderu Krzyża Południa (Brazylia) Kawaler Orderu Narodowego Legii Honorowej (Francja)
Pomnik Stanisława Skarżyńskiego w Warcie, jego mieście rodzinnym

Stanisław Jakub Skarżyński (ur. 1 maja 1899 w Warcie[1], zm. 26 czerwca 1942 na Morzu Północnym)[2]pułkownik pilot Wojska Polskiego, kawaler Orderu Virtuti Militari, pierwszy Polak, który przeleciał Atlantyk, ustanawiając przy tym światowy rekord odległości lotu.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Młodość i początek służby wojskowej[edytuj | edytuj kod]

Był synem Władysława i Wacławy z Kozłowskich. W latach 1908–1914 uczęszczał do Kaliskiej Szkoły Handlowej; po zburzeniu Kalisza (1914) na krótko powrócił do rodzinnej Warty, by następnie udać się do Włocławka, gdzie w latach 1915–1918 uczył się we Włocławskiej Szkole Handlowej (w 1916 przekształconej w gimnazjum realne), w której złożył egzamin dojrzałości. Interesował się lotnictwem i modelarstwem lotniczym oraz działał w szkolnych organizacjach niepodległościowych. W latach 1916–1917 był członkiem Polskiej Organizacji Wojskowej (wstąpił do POW 7.4.1916 r.). 26 sierpnia 1918 r. rozpoczął studia na Wydziale Chemii Politechniki Warszawskiej. W listopadzie 1918 wstąpił ochotniczo do Wojska Polskiego, dowodził akcją rozbrajania żołnierzy niemieckich i przejmowania od Niemców władzy w Warcie.

Walczył następnie w wojnie polsko-bolszewickiej w 29 pułku Strzelców Kaniowskich, uzyskując w 1919 stopień podporucznika. Został postrzelony, lecz po wyleczeniu powrócił na front. 16 sierpnia 1920 został poważnie ranny w nogę w bitwie pod Radzyminem. Za udział w niej otrzymał Krzyż Srebrny Orderu Virtuti Militari. Zakażona rana wymagała długiej i uciążliwej rekonwalescencji. Choć Skarżyńskiemu udało się uniknąć trwałego inwalidztwa, to od tej pory utykał na nogę. Lotnicza kariera Skarżyńskiego zaczęła się w efekcie zbiegu okoliczności, gdyż na skutek niezdolności do dalszej służby w piechocie, jedyną szansę na pozostanie w wojsku znalazł w lotnictwie, chociaż i tam początkowo lekarze wojskowi stawiali mu przeszkody. Po usilnych zabiegach z jego strony, udało mu się jednak uzyskać zgodę na przeniesienie do lotnictwa. 3 maja 1922 został zweryfikowany w stopniu porucznika ze starszeństwem z 1 czerwca 1919 i 2772. lokatą w korpusie oficerów piechoty[3].

Początek kariery lotniczej[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze kroki pilotażowe stawiał w Szkole Pilotów w Bydgoszczy. Podczas pierwszego lotu jego samolot zapalił się, udało mu się jednak wylądować. Szkołę lotniczą ukończył w 1925, po czym uzyskał przydział do 1 pułku lotniczego w Warszawie. 12 kwietnia 1927 został mianowany kapitanem ze starszeństwem z 1 stycznia 1927 i 15. lokatą w korpusie oficerów lotnictwa[4]. Od czerwca 1928 do stycznia 1930 dowodził 12 eskadrą liniową. W tym czasie odbył również staż w lotnictwie rumuńskim. Jego ideą stały się wkrótce dalekie przeloty sportowe.

Między 1 lutego a 5 maja 1931 wraz z por. Andrzejem Markiewiczem wykonał na polskim samolocie PZL Ł.2 (SP-AFA) rajd dookoła Afryki, pokonując dystans 25 770 km i stając się lotnikiem znanym w Polsce, a także na świecie. Trasa przelotu obejmowała m.in. Warszawę, Belgrad, Ateny, Kair, Chartum, Kisumu, Abercon, Elisabethville, Luebo, Léopoldville, Lagos, Abidżan, Bamako, Dakar, Port Etienne, Agadir, Villa Cisneros, Casablancę, Alicante i Paryż. Lot obfitował w wiele problemów z silnikiem, który dwa razy był demontowany z płatowca. W pobliżu miejscowości Ribérac we Francji, doszło np. do urwania tłoka w cylindrze i Skarżyński dokonał trudnego lądowania awaryjnego na zboczu polanki wśród zadrzewionych pagórków. Nie zdecydował się jednak na wymianę poważnie uszkodzonego silnika, chciał wrócić na tym samym, naprawionym[5].

Lot przez Atlantyk[edytuj | edytuj kod]

RWD-5bis Stanisława Skarżyńskiego

8 maja 1933 na jednomiejscowym samolocie polskiej konstrukcji, RWD-5bis (znaki SP-AJU), przebudowanym z samolotu turystycznego, jako pierwszy Polak przeleciał przez Ocean Atlantycki – z zachodniego wybrzeża Afryki (Saint Louis w Senegalu) do Maceió w Brazylii[6]. Wystartował do lotu 7 maja o godz. 23:00. Przelot trwał 20 godz. 30 min., z czego 17 godz. 15 min. nad oceanem. W ten sposób – wynikiem 3582 km – ustanowił międzynarodowy rekord odległości w klasie II samolotów turystycznych, o masie własnej do 450 kg. Do legendy przeszedł m.in. fakt, iż Skarżyński odbył lot w garniturze, a nie kombinezonie pilota[7]. Za swój wyczyn otrzymał w 1936 od Międzynarodowej Federacji Lotniczej (FAI) Medal Louisa Blériota za rekord na odległość w pierwszej edycji, przyznawany za rekordy (prędkości, pułapu, odległości lotu) w lotnictwie lekkim[8].

Przelot nad południowym Atlantykiem był etapem na trasie Warszawa–Rio de Janeiro, pokonanej między 27 kwietnia a 24 czerwca 1933. Jej długość wynosiła 17 885 km. W Brazylii odwiedził też inne miasta, entuzjastycznie witany przez mieszkańców, zwłaszcza skupiska Polonii. Następnie poleciał do rodaków w Buenos Aires. Do Europy powrócił statkiem wraz ze swoim „rekordowym” samolotem i nim – z francuskiego Boulogne – odleciał do Warszawy (z międzylądowaniem na podłódzkim lotnisku „Lublinek”, gdzie powitała go m.in. żona), kończąc 2 sierpnia 1933 rajd o łącznej długości 18 305 km[9].

Dalsza służba wojskowa i II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

5 marca 1934 został awansowany na stopień majora ze starszeństwem z 1 stycznia 1934 i 9. lokatą w korpusie oficerów aeronautyki[10]. Ukończył następnie Wyższą Szkołę Lotniczą w Warszawie i dowodził dywizjonem liniowym. W 1938 został zastępcą dowódcy 4 pułku lotniczego w Toruniu[11]. Zajmował się także organizacją lotnictwa sportowego. Na stopień podpułkownika został mianowany ze starszeństwem z 19 marca 1939 i 10. lokatą w korpusie oficerów lotnictwa, grupa liniowa[12]. W tym samym miesiącu został przydzielony do Inspektoratu Armii w Toruniu, w charakterze oficera odcinkowego z zadaniem opracowania planu użycia lotnictwa i obrony przeciwlotniczej Armii „Pomorze”. 26 kwietnia 1939 został prezesem Aeroklubu Rzeczypospolitej Polskiej. W sierpniu 1939, w czasie mobilizacji alarmowej objął stanowisko szefa sztabu w Dowództwie Lotnictwa i OPL Armii „Pomorze” i pełnił je w czasie kampanii wrześniowej[13].

W sierpniu 1939 został skierowany do Rumunii jako zastępca attaché lotniczego, gdzie organizował przerzuty polskich lotników do Francji. Następnie w 1940 sam się tam przedostał i brał udział w organizacji lotnictwa polskiego. Po upadku Francji kierował ewakuacją polskich pilotów z Saint-Jean-de-Luz do Wielkiej Brytanii, gdzie został mianowany komendantem Polskich Szkół Pilotów w Hucknall i następnie w Newton. Otrzymał numer służbowy RAF P-1252. Na jego prośbę, skierowano go do odbycia tury lotów bojowych jako Dowódcę Bazy Lotniczej RAF Lindholme i pilota w polskim 305 Dywizjonie Bombowym[14].

Zginął po północy 26 czerwca 1942 w czasie powrotu z wielkiego nalotu na Bremę, lecąc jako pilot w składzie załogi bombowca Vickers Wellington Mk II. Maszyna trafiona w silnik, na skutek uszkodzeń przymusowo wodowała na Morzu Północnym u wybrzeży Anglii. Podczas ewakuacji załogi do tratwy ratunkowej, Skarżyński wyszedł jako ostatni na inną niż wszyscy część skrzydła tonącego samolotu, został zmyty przez falę i utonął jako jedyny członek załogi (pozostali się uratowali). Po odnalezieniu ciała, został pochowany z honorami na cmentarzu żołnierzy alianckich w miejscowości West-Terschelling na wyspie Terschelling w Holandii (Wyspy Fryzyjskie)[14].

Naczelny Wódz mianował go pośmiertnie (1 września 1942) pułkownikiem, a Prezydent RP odznaczył go Krzyżem Komandorskim z Gwiazdą Orderu Odrodzenia Polski[2].

Miał siostrę Zofię, jego żoną została Julia[15].

Ordery i odznaczenia[edytuj | edytuj kod]

Książki[edytuj | edytuj kod]

  • Stanisław Skarżyński opisał swój afrykański rajd lotniczy w książce pt. 25.770 kilometrów ponad Afryką, opublikowanej w 1931. Książka miała kilka wznowień, m.in. została wydana w 2001 przez Aeroklub Polski (​ISBN 978-83-88484-47-6​).
  • Natomiast swój lot transatlantycki opisał w tomie Na RWD-5 przez Atlantyk, opublikowanym w 1934 przez Aeroklub RP. Książka została ponownie wydana w 2008 przez łódzką oficynę ASTRA, która w 2010 opublikowała także jej wersję angielską – Transatlantic Flight on RWD-5bis – w tłumaczeniu Macieja Skarżyńskiego.

Ciekawostki[edytuj | edytuj kod]

Pamięć[edytuj | edytuj kod]

  • Od 19 września 2009 „dla zachowania i kultywowania tradycji oręża polskiego oraz dla upamiętnienia zasług w służbie dla Ojczyzny płk pil. Stanisława Jakuba Skarżyńskiego” 8 Baza Lotnicza w Krakowie-Balicach przyjęła imię patrona – płk pil. Stanisława Jakuba Skarżyńskiego[27]. 18 września 2009 odsłonięto pomnik z popiersiem płk. Skarżyńskiego, dłuta prof. Czesława Dźwigaja[28].
  • W rodzinnym mieście pułkownika – Warcie k. Sieradza – wzniesiono jego pomnik z popiersiem, zaś w tamtejszym Muzeum Okręgowym znajduje się duża, stała ekspozycja poświęcona jego pamięci.
  • Imię płk. pil. Stanisława Skarżyńskiego nosi XXIII LO[29] i Gimnazjum z Oddziałami Integracyjnymi nr 11[30] w Krakowie, tworzące Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 9, leżące przy historycznym lotnisku Kraków-Rakowice-Czyżyny (Od roku 1970 w budynku ZSO nr 9 mieściła się Szkoła Podstawowa nr 128, która od 1973 miała tego samego patrona. W 1999 przekształcona w Gimnazjum nr 11, przekształcone w 2017 z powrotem w Szkołę Podstawową nr 128[31]).
  • Imię płk. pil. Stanisława Skarżyńskiego nosi Publiczne Gimnazjum w Warcie[32]
  • Imię kapitana pilota Stanisława Skarżyńskiego nosi Szkoła Podstawowa w Warcie[33]
  • Imię jego noszą szkoły w Olkuszu i w Skarżynie
  • Imię Stanisława Skarżyńskiego nosi Aeroklub Włocławski w Kruszynie
  • Jego imię nosi również, mający lotnicze tradycje, krakowski szczep Kolorowy, powstały w 1964.
  • Jest patronem ulic w wielu miastach m.in. w Warcie, Świdniku, Krakowie, Wrocławiu (ulica), Gdańsku, Gorzowie Wielkopolskim, Poznaniu, Radomiu, Sokółce, Wałbrzychu (plac), Bydgoszczy, Lęborku, Łodzi, Grudziądzu, Włocławku, Białymstoku, Jeleniej Górze, Starogardzie Gdańskim, Stargardzie, Mielcu, Bielsku-Białej i na warszawskiej Ochocie.
  • Od 2008 Sieradzkie Bractwo Kurkowe organizuje coroczne zawody strzeleckie dla uczczenia zasług w służbie dla ojczyzny płk Skarzyńskiego. W tym też roku odsłonięto tablicę pamiątkową (Kościół Garnizonowy w Sieradzu, ul. Kościuszki 19) w 75-tą rocznicę przelotu przez Atlantyk na RWD-5
  • W 2012 w 70. rocznicę śmierci płk. pil. Stanisława Skarżyńskiego odsłonięto w Katedrze Polowej Wojska Polskiego w Warszawie tablicę upamiętniającą jego postać.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

W Wojsku Polskim służył także inny lotnik o nazwisku Stanisław Skarżyński (zginął 15 lipca 1920, zestrzelony podczas wojny polsko-bolszewickiej).

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Stanisław Zieliński, Mały słownik pionierów polskich kolonialnych i morskich : podróżnicy, odkrywcy, zdobywcy, badacze, eksploratorzy, emigranci - pamiętnikarze, działacze i pisarze migracyjni, Warszawa: Inst. Wyd. Ligi Morskiej i Kolonialnej, 1933, s. 479.
  2. a b 8. Baza Lotnictwa Transportowego – Płk pil. Stanisław Jakub Skarżyński (pol.) [dostęp 2011-05-25]
  3. Lista starszeństwa 1922 ↓, s. 119.
  4. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 13 z 20 kwietnia 1927 roku, s. 124.
  5. Skrzydlata Polska 1931 ↓, s. 99-102.
  6. Skrzydlata Polska 6'1933 ↓, s. 187-188.
  7. Jerzy Gotowała, Andrzej Przedpełski, 100 lotników stulecia, Warszawa 2003, s.169
  8. Zaszczytne wyróżnienie polskiego pilota. „Gazeta Lwowska”, s. 2, Nr 57 z 12 marca 1937. 
  9. Skrzydlata Polska 8'1933 ↓, s. 282.
  10. Dz. Pers. MSWojsk. ↓, Nr 6 z 5 marca 1934 roku, s. 81.
  11. Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 781.
  12. Rybka i Stepan 2006 ↓, s. 206.
  13. Jerzy Konieczny, Tadeusz Malinowski (Mała encyklopedia ..., s. 163) "w sierpniu 1939 wyjechał do Rumunii jako zastępca attaché lotniczego". Przeczą temu inni autorzy. Tadeusz Rolski (Uwaga, wszystkie samoloty!, s. 52-54) opisuje przebieg odprawy z ppłk Skarżyńskim w dniu 6 września 1939 na lotnisku polowym Folbórz.
  14. a b Krzystek 2012 ↓, s. 517.
  15. Olbrzymie tłumów mieszkańców stolicy witają gorąco kpt. Skarżyńskiego. „Gazeta Lwowska”, s. 1, Nr 212 z 4 sierpnia 1993. 
  16. a b c d e f Stanisław Łoza (red.): Czy wiesz kto to jest?. Warszawa: Wydawnictwo Głównej Księgarni Wojskowej, 1938, s. 669.
  17. Dekret Naczelnika Państwa L. 11268 V.M. Adj. Gen. z 1922 r. (Dziennik Personalny z 1922 r. Nr 6, s. 226)
  18. M.P. z 1997 r. nr 86, poz. 869 „w uznaniu wybitnych zasług w rozsławianiu polskiego lotnictwa, za udział w walkach o niepodległość Rzeczypospolitej Polskiej”.
  19. M.P. z 1933 r. nr 258, poz. 276 „za pracę w dziele odzyskania niepodległości”.
  20. M.P. z 1933 r. nr 128, poz. 166 „za zasługi na polu lotnictwa”.
  21. Polskie Siły Powietrzne w II wojnie światowej – Stanisław Skarżyński (pol.) [dostęp 2011-05-25]
  22. Rozkaz Ministra Spraw Wojskowych L. 2142 z 1921 r. (Dziennik Personalny z 1922 r. Nr 1, s. 84)
  23. M.P. z 1931 r. nr 116, poz. 171 „za zasługi na polu propagandy i sportu lotniczego”.
  24. a b Odznaczenie majora Skarżyńskiego złotą odznaką L.O.P.P.. „Świat Zasłużonych”. Nr 2, s. 8, 1934. Warszawa. [dostęp 2020-12-08]. 
  25. Piętnastolecie L. O. P. P.. Warszawa: Wydawnictwo Zarządu Głównego Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, 1938, s. 288.
  26. Piętnastolecie L. O. P. P.. Warszawa: Wydawnictwo Zarządu Głównego Ligi Obrony Powietrznej i Przeciwgazowej, 1938, s. 315.
  27. Decyzja Nr 272 Ministra Obrony Narodowej z dnia 10 sierpnia 2009 roku w sprawie nadania imienia oraz ustanowienia dorocznego Święta 8 Bazy Lotniczej (Dziennik Urzędowy MON z 4 września 2009 roku, Nr 15, poz. 176)
  28. 8 BLot: pomnik w dniu święta
  29. Edyta Kaletka, Aneta Koprowska: Nasz patron. XXIII LO w Krakowie. [dostęp 2013-07-01].
  30. Edyta Kaletka, Aneta Koprowska: Nasz patron. Gimnazjum nr 11 w Krakowie. [dostęp 2013-07-01].
  31. Historia szkoły – Szkoła Podstawowa z Oddziałami Integracyjnymi nr 128 w Krakowie – SP 128 "Skarżyński", „Szkoła Podstawowa z Oddziałami Integracyjnymi nr 128 w Krakowie – SP 128 "Skarżyński"” [dostęp 2017-03-08] (pol.).
  32. uchwała nr VI/39/03 Rady Gminy i Miasta Warty z 26 marca 2003 roku
  33. uchwała nr XXIV/31/67Miejskiej Rady Narodowej w Warcie z 26.04.1967r

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]