Wirek

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Herb Rudy Śląskiej Wirek
Dzielnica Rudy Śląskiej
Ilustracja
Państwo  Polska
Województwo  śląskie
Miasto Ruda Śląska
W granicach Rudy Śląskiej od 1959 r.
Populacja (2006)
• liczba ludności

20 595
Nr kierunkowy 32
Kod pocztowy 41-710
Tablice rejestracyjne SL, SRS
Położenie na mapie Rudy Śląskiej
Położenie na mapie
Strona internetowa
Portal Portal Polska
Kościół św. Wawrzyńca i św. Antoniego
Kościół ewangelicki
Kolonia robotnicza "Ficinus"
Poczta w Wirku
Typowy familok, Wirek, Ruda Śląska, ul. Targowa 7

Wirek (niem. Antonienhütte; do 1948 Nowa Wieś [1]) – dzielnica Rudy Śląskiej, którą według danych z 2006 roku zamieszkiwało 20 595 osób[2].

Herb Nowej Wsi (Wirku) przedstawia osełkę, strug i kowadło.

Historia[edytuj]

Najstarsze dzieje (do końca XVII w.)[edytuj]

Pierwsza wzmianka, gdzie występuje nazwa Wirek to czeski dokument, w którym jest mowa o wzgórzu o tejże nazwie. Początkowo wieś, na której dzisiaj opiera się Wirek zwano Nową Wsią. Wieś powstała nad Kochłówką na obszarze wsi Kochłowice. Dopiero w 1828 wydzieliła się z Nowej Wsi gmina Wirek, która była niezależna, aż do 1870.

W epoce industrializacji (XIX w.)[edytuj]

Pierwsza kopalnia "Gottessegen" (Błogosławieństwo Boże) powstała w 1828. Z tej właśnie kopalni pochodzi zabytkowy szyb "Andrzej". Szyb powstał w latach 70. XIX w. i działał, aż do 1969 (istnieje do dziś jedynie budynek nadszybia). Kształtem przypomina on basztę obronną.

W 1805 powstała huta żelaza "Antonienhütte" (Antonia). Działała do lat 90. tego samego wieku. Zamknięto ją z powodu przestarzałych urządzeń, które przestały pracować efektywnie w stosunku do innych hut. Hutę cynku "Hugo" wybudowano w 1812, a działała, aż do 1932. Inna, o nazwie "Liebe-Hoffnung" (Miłość-Nadzieja) działała przez ok. 100 lat, aż do 1925.

Wieś zaczęła się w szybkim tempie rozrastać, powstawały kolonie przy obecnych ulicach Katowickiej, 1 Maja, Bytomskiego, Kubiny, Robotniczej. Przy ulicy Kubiny zachowały się domy robotnicze, które dzisiaj służą jako pasaż handlowy. Pierwsza szkoła powstała w Wirku w 1856, na jej potrzeby przekształcono więzienie przy obecnej ulicy Tuwima. Natomiast pierwsza szkoła w Nowej Wsi powstała w 1863. Kolejne powstały w latach 1896, 1902 oraz 1937.

Pierwsza kaplica pw. św. Wawrzyńca znajdowała się w więzieniu. Parafię św. Wawrzyńca erygowano 17 kwietnia 1869. Pierwszy kościół zbudowano w latach 1873-1874, znajdował się on przed wejściem do dzisiejszego kościoła. Dziszejszy kościół zbudowano w latach 1907-1909. W 1891 Żydzi zbudowali synagogę przy obecnej ulicy Kupieckiej. Została ona zniszczona w 1939 przez nazistów. W 1902 zbudowano kościół ewangelicki.

W 1861 Wirek otrzymał ekspedycje pocztową. Linie towarową pociągów z Chebzia utworzono w 1875. W latach 90. XIX w. powstały linie tramwajowe, które prowadziły od Bytomia, przez Wirek do Świętochłowic, a w 1902 powstała tu zajezdnia tramwajowa.

W wieku XX[edytuj]

W Plebiscycie w 1921 padło w Nowej Wsi 2 935 głosów za Polską i 1 438 za Niemcami, natomiast w Wirku oddano 2 634 głosy za Polską i 2 851 za Niemcami. W 1932 zaczęła w Wirku działać grupa miejscowa towarzystwa Schlesischer Wintersportverein, z której najprężniejsza była sekcja narciarska.

Obszar dworski Wirek połączono z gminą Nowa Wieś w 1924. Wybudowano nowy ratusz w latach 1929-30. Nazwę gminy Nowa Wieś zmieniono w 1948 na gmina Wirek. Wirek otrzymał prawa miejskie w 1949. Wirek przyłączono do Nowego Bytomia w 1951, a wraz z Nowym Bytomiem został włączony jako jedna z dzielnic do Rudy Śląskiej w 1959. Dzisiejsza powierzchnia Wirku to 5,9 km².

Zabytki[edytuj]

  • Kościół pw. św. Wawrzyńca i Antoniego (1907-1909) ul. Nowary. Trójnawowa świątynia wzniesiona w latach 1907-1908 w stylu neogotyckim z elementami neoromanizmu przez Ludwiga Schneidera w miejscu wcześniejszego kościoła z 1874 r. Prace murarskie i kamieniarskie wykonał mistrz murarski Neumann z Bytomia. Uwagę zwraca masywna wieża wzorowana na ottoński westwerk, nakryta dachem dwuspadowym z sygnaturką.
  • Kolonia robotnicza Ficinus (ok. 1867 r.) ul. Kubiny. Zespół 16-piętrowych domów robotniczych z 1867 r. zbudowanych dla pracowników kopalni węgla kamiennego "Gottessegen" ("Błogosławieństwo Boże"). Jest to jedno z najstarszych osiedli tego typu na Górnym Śląsku. Domki są murowane, wybudowane z piaskowca. Wewnątrz każdego znajdowały się 4 mieszkania. Za domami znajdowały się budynki gospodarcze, a dalej pola uprawne. Kolonia w 2006 r. znalazła się na Szlaku Zabytków Techniki wiodącym po najciekawszych obiektach zabytkowych związanych z przemysłem województwa śląskiego.
  • Kościół ewangelicko-augsburski pw. Odkupiciela (1902) ul. Kubiny i 1 Maja. Kościół został wybudowany z cegły w stylu neogotyckim w 1902 roku. Nad jego bryłą wznosi się ustawiona asymetrycznie wieża nakryta ostrosłupowym hełmem. Autorem projektu był niemiecki architekt Felix Henry (1857-1920). W elewacji wschodniej znajduje się niemiecka inskrypcja wykonana pismem gotyckim: "Ein feste Burg ist unser Gott 1901-1902" (tłum: Warownym grodem jest nasz Bóg).
  • Wieża wyciągowa szybu "Andrzej" (lata 70. XIX w.) między ulicami Obrońców Westerplatte i Odrodzenia. Budynek nadszybia szybu "Andrzej" należał do kopalni "Gottessegen" ("Błogosławieństwo Boże"), która funkcjonowała do 1926 r. Obiekt jest murowany z cegły w formie obronnej wieży typu Małachow, o podstawie kwadratu o boku 14 m. Wysokość wieży wynosi 23,4 m (łącznie z konstrukcją dachową 28 m). Grubość murów do wysokości 5,5 m wynosi 1300 mm, następnie do wysokości 17,8 m (do poziomu pomostu kół linowych) 1030 mm, a powyżej - 510 mm.

Turystyka[edytuj]

Ciekawostki[edytuj]

  • Przed II wojną światową na Wirku przy obecnej ulicy Kupieckiej znajdowała się synagoga. Została wysadzona przez hitlerowców w 1939 r.
  • Tzw. Ptasie Osiedle dzieli droga, a konkretniej pas ulicy Górnośląskiej na dwie części. Jedna należy do Wirku, druga do Bykowiny.
  • Położone wzdłuż ulicy Ignacego Paderewskiego tzw. Osiedle Konty leży na granicy dzielnic Wirek i Bielszowice. Takie położenie jest wynikiem celowego działania władz w latach 80. i 70., które miało na celu scalenie dzielnic Rudy Śląskiej w jednolity organizm miejski.

Oświata[edytuj]

  • Żłobek Miejski (ul. 1 Maja 286),
  • Miejskie Przedszkole Nr 19 (ul. Kubiny 15),
  • Miejskie Przedszkole Nr 20 (ul. 1 Maja 286),
  • Miejskie Przedszkole Nr 21 (ul. Licealna 7),
  • Miejskie Przedszkole Nr 37 (ul. Obrońców Westerplatte 8),
  • Miejskie Przedszkole Nr 40 (ul. Norwida 12),
  • Szkoła Podstawowa nr 7 im. Adama Mickiewicza (ul. 1 Maja 173),
  • Szkoła Podstawowa nr 8 im. Jana Kawalca (ul. Główna 1),
  • Szkoła Podstawowa nr 16 im. Janusza Korczaka (ul. Kukułcza 4),
  • Gimnazjum nr 7 im. Noblistów Polskich (u. Obr. Westerplatte 2a),
  • Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 2 im. Gustawa Morcinka (ul. Jankowskiego 22):
    • Gimnazjum nr 12,
    • II Liceum ogólnokształcące,
  • Zespół Szkół Ponadgimnazjalnych nr 6 im. Mikołaja Kopernika (ul. Kałusa 3):
    • Technikum nr 6,
    • Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 5,
  • Zespół Szkół Specjalnych nr 3 im Św Łukasza (ul. Sygietyńskiego 6):
    • Szkoła Podstawowa,
    • Gimnazjum nr 17 Specjalne,
    • Szkoła Średnia,

Parafie[edytuj]

Bibliografia[edytuj]

  • Brzoza F., Parafia świętego Wawrzyńca we Wirku, b.m., 1950, mps.
  • Koziołek Alojzy, Kochłowice i Kłodnica, Nowa Wieś, Bykowina, Halemba oraz Stara Kuźnica, mps., Kochłowice 1945.
  • Łata Paweł, Architektura i przestrzeń sakralna świątyni chrześcijańskiej na przykładzie kościoła świętych Wawrzyńca i Antoniego w Rudzie Śląskiej – Wirku, Ruda Śląska 2009.
  • Musioł Ludwik, Kochłowice. Z dziejów gminy i parafii, mps., 1964, s.189.
  • Ratka Antoni, Od osady Villa Nova do Wirku, [w:] Jesteśmy z wireckiego liceum. 1933/34-2003/2004. 70-lecie II Liceum Ogólnokształcącego im. Gustawa Morcinka, Ruda Śląska 2004.
  • Zając Franciszek, Kościół pod wezwaniem świętego Wawrzyńca w Rudzie Śląskiej Wirku, [w:] Przezacny żywot świętego Wawrzyńca patrona bibliotekarzy, biedaków i innych także, z okazji roczni nadobnych wydany A.D. MMIX w mieście Ruda Śląska na Górnym Śląsku, red. Krystian Gałuszka, Ruda Śląska 2009.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. M.P. z 1948 r. Nr 2, poz. 7
  2. Tab. 47 Rozkład dysfunkcji w mieście w latach 2003-2006. W: Lokalny Program Rewitalizacji Miasta Ruda Śląska na lata 2007-2015. Ruda Śląska: Urząd Miasta Ruda Śląska, 2007-09, s. 52.

Linki zewnętrzne[edytuj]