Zamek Górny w Opolu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Wieża Zamek Górny w Opolu
Obiekt zabytkowy nr rej. 754/64 z 31.03.1964
Ilustracja
Współczesne zdjęcie wieży Zamku Górnego z fragmentem budynku Zespołu Szkół Mechanicznych w Opolu
Państwo  Polska
Województwo  opolskie
Miejscowość Opole
Typ budynku wieża
Styl architektoniczny gotyk
Rozpoczęcie budowy 1382
Ukończenie budowy 1387
Ważniejsze przebudowy 1844
Położenie na mapie Opola
Mapa lokalizacyjna Opola
Wieża Zamek Górny w Opolu
Wieża Zamek Górny w Opolu
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Wieża Zamek Górny w Opolu
Wieża Zamek Górny w Opolu
Położenie na mapie województwa opolskiego
Mapa lokalizacyjna województwa opolskiego
Wieża Zamek Górny w Opolu
Wieża Zamek Górny w Opolu
50°40′11,36″N 17°55′30,77″E/50,669824 17,925214

Zamek Górny w Opolu – obecnie nieistniejący zamek, jeden z dwóch zamków w Opolu[1], dawna siedziba opolskich Piastów. Zbudowany został w II poł. XIV w., natomiast rozebrany w XVII w. Jedyną pozostałością po nim jest wieża zamkowa.

Historia zamku[edytuj | edytuj kod]

Rysunek Ferdynanda Dienheima Chotomskiego przedstawiający zamek blisko Opola w XVI., błędnie uznawany jako ukazujący Zamek Górny w Opolu[2]. Widok ten był także mylony z zamkiem w Brzegu[3]
Wieża Zamku Górnego z neogotycką nadbudówką

Istnieje wiele sprzecznych opinii na temat początków Zamku Górnego w Opolu[2][3]. Z jednej strony niektórzy historycy w ogóle powątpiewali w jego istnienie, z drugiej niektórzy uważali, że Zamek Górny był starszy od zamku na Ostrówku[2]. Już za Bolesława Chrobrego w tym miejscu miało stać dworzyszcze opolskiego kasztelana[4]. Obecnie przyjmuje się, że zamek został wybudowany w latach 1382–1387 przez Władysława Opolczyka[4][5].

Zamek wzniesiono po drugiej stronie Odry niż pierwszy zamek, na odcinku Młynówki, która była wówczas głównym korytem rzeki[6]. Powstał w najwyższym punkcie w mieście na górze wapiennej (tzw. „Górce”), w bezpośrednim sąsiedztwie Bramy Gosławickiej i wchodził w skład obwarowań miejskich[7].

Przyczyny powstania drugiego zamku w Opolu i panowanie Piastów[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci Bolka II władzę w Opolu początkowo przejął jego młodszy syn Bolko III. Później Bolko III podzielił się wpływami ze starszym bratem Władysławem[8]. Władysław dostał pod władanie prawobrzeżną część miasta z ziemią oleska i gorzowską, a część lewobrzeżną miasta z pozostałymi ziemiami południowymi zatrzymał Bolko[8]. Władysław Opolczyk był zaangażowany w europejską politykę (palatyn Węgier w latach 1367–1372, namiestnik Rusi Halickiej w latach 1372–1379)[2], jednak w związku z fiaskiem planów objęcia tronu polskiego po śmierci Ludwika Węgierskiego w 1382 r. zdecydował się wrócić do Opola[8]. W tym samym roku zmarł jego brat Bolko III. Nad jego posiadłościami sprawowało pieczę czterech jego synów jako bracia niedzielni, w praktyce jednak byli podporządkowani swojemu stryjowi księciu Władysławowi[5].

Władysława było stać, aby nie dzielić rezydencji ze swoimi bratankami i wybudować sobie zamek odpowiadający jego pozycji majątkowej i politycznej[8]. Poza tym drugi zamek mógł umocnić system obronny we wschodniej części miasta[4]. Pierwsza wzmianka o zamku pochodzi z 1387 r. Władysław, z przerwą w latach 1397–1398, spędził na zamku resztę życia[8]. Książę z dwóch małżeństw miał tylko córki, dlatego jego spadkobiercami zostali po jego śmierci w 1401 r. bratankowie, synowie Bolka III – Jan Kropidło, Bolko IV i Bernard. Jan Kropidło wprowadził się najprawdopodobniej do Zamku Górnego w 1418 r. po śmierci wdowy po Władysławie[8].

Nie wiadomo kto faktycznie użytkował zamek po śmierci biskupa Jana Kropidły[2]. Po śmierci Bolka IV w 1437 r. posiadłości odziedziczyli jego synowie. Wkrótce jedynym władcą Opola stał się Mikołaj I opolski, co prawdopodobnie spowodowało, że Zamek Górny jako druga rezydencja przestał był potrzebny. Dodatkowo kilkadziesiąt lat później w związku z modernizacją systemu obronnego Opola zamek stracił znaczenie jako obiekt obronny. Prawdopodobnie przyczyniało się to wszystko do zaniedbania budowli[5].

Losy Zamku Górnego po panowaniu Piastów[edytuj | edytuj kod]

Bezpotomna śmierci ostatniego z opolskich Piastów księcia Jana Dobrego w 1532 r. spowodowała, że całe księstwo opolsko-raciborskie przeszło we władanie Habsburgów[2]. Od tego czasu Opole nie miało gospodarza na miarę rezydujących w mieście książąt piastowskich i ulegało powolnej degradacji[9]. W XVI w. Zamek Górny był już bardzo zniszczony. W 1615 r. w Opolu wybuch wielki pożar, który strawił pozostałości zamku. W 1619 r. Jakob Schickfuß twierdził, że poza czworoboczną wieżą używaną jako spichlerz i dużego murowanego chlewu zamek jest całkowicie zniszczony, a teren po nim wyrównany. Plac po zamku został przekazany garncarzom[2].

W 1669 r. cesarz Leopold I Habsburg podarował resztki zamku jezuitom. W pomieszczeniach starego zamku urządzili oni mały kościół, a w roku 1673 rozpoczęli budowę nowego z materiału z rozbiórki zamku. Świątynię wielokrotnie trawiły pożary (1682, 1739, 1762). W 1773 r. nastąpiła kasata zakonu. W 1811 r. kościół zamknięto, a w roku 1828 rozebrano. Na jego miejscu w latach 1829–1830 zbudowano męskie gimnazjum[2].

W latach 1858–1859 wybudowano drugi budynek szkolny, który połączono z wieżą Zamku Górnego poprzez otwartą dwukondygnacyjną galerię. W 1898 r. w miejscu galerii utworzone nowe skrzydło[2].

W 2006 r. przeprowadzone zostały badania architektoniczne murów i wieży. W roku 2017 zrewitalizowano wieżę, a od 2018 r. jest ona dostępna do zwiedzania[2].

Architektura[edytuj | edytuj kod]

Pomnik Józefa Lompy z lat 60., który do 2007 r. stał przed wieżą; obecnie przed budynkiem szkoły
Zdjęcie wieży Zamku Górnego z 1934 r. z łącznikiem tworzącym połączenie z gimnazjum[2]

Nie wiadomo, jak wyglądał Zamek Górny ze względu na brak opisu zamku i wiarygodnego materiału ikonograficznego. Na panoramach Opola z XVI–XVIII w. przedstawiana jest jedynie wieża i do tego bez dbałości o jej wierne odwzorowanie. W XIX w. rozpowszechniono pogłoskę, że rysunek Ferdynanda Dienheima Chotomskiego przedstawia Zamek Górny w Opolu z XVI w. W rzeczywistości ukazuje on inny zamek, o czym także świadczy podpis: „Zamek ostatniego z Piastów blisko Opola na Szląsku. Według udzielonego rysunku Panny Józefy Chott”. Pierwszy wiarygodny obraz ukazujący pozostałości po Zamku Górnym to rysunki wieży wykonane przez inspektora budowlanego Krügera w 1844[2].

Wieża Zamku Górnego w Opolu to wieża ceglana o układzie gotyckim z zastosowaniem zendrówki w układzie rombowym. Budowla została zbudowana na planie prostokąta, pierwotnie była trzykondygnacyjna. We wschodniej elewacji w niszy osadzony jest portal dawnej bramy wjazdowej. W 1844 r. dobudowano czwartą kondygnację zwieńczoną neogotyckim krenelażem[5][10]. Ponadto renowacji w tym stylu poddano fragment fortyfikacji z bartyzaną[2].

W latach 60. XX w. na przedpolu wieży pośród zieleni postawiono pomnik Józefa Lompy autorstwa Joanny Domaszewskiej w oprawie przestrzenno-plastycznej architekta Jerzego Gurawskiego. W 2007 r. pomnik przeniesiono przed fronton szkoły po stronie ulicy Osmańczyka[7].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Patrz: Zamek Piastowski w Opolu
  2. a b c d e f g h i j k l m Urszula Zajączkowska, Zamek Górny w Opolu [w:] broszura wydana w ramach promocji projektu „Dawne Opole – rewaloryzacja obiektów dziedzictwa kulturowego na obszarze dawnego Zamku Górnego i jego okolic, Opole 2018.
  3. a b Andrzej Hamada, Wszystko przez pannę Czott, „Indeks – Pismo Uniwersytetu Opolskiego” (5–6 (89–90)), 2008, s. 77–78.
  4. a b c Urszula Zajączkowska, Opolska Górka w ikonografii, „Indeks – Pismo Uniwersytetu Opolskiego” (7–8 (29–30)), 2001–2002, s. 28–36.
  5. a b c d Zbigniew Bereszyński, Zamek Górny, Opole.pl, 2007 [dostęp 2019-03-31].
  6. Arleta Ciupińska, Zamki Opola w średniowieczu [w:] Tomasz Ciesielski (red.), Zamki, twierdze i garnizony Opola, Śląska i dawnej Rzeczypospolitej, Zabrze: Inforteditions, 2010, s. 44, ISBN 978-83-89943-56-9.
  7. a b Andrzej Hamada, Architektura Opola wpisana w dzieje miasta, Opole: Oficyna Piastowska, 2008, s. 16, ISBN 978-83-89357-33-5.
  8. a b c d e f Anna Pobóg-Lenartowicz, Pod panowaniem Piastów (ok. 985–1532) [w:] Bernard Linek, Krzysztof Tarka, Urszula Zajączkowska (red.), Opole. Dzieje i tradycja, Opole: Urząd Miasta Opole, 2011, s. 39–42, ISBN 978-83-87401-00-9.
  9. Anna Pobóg Lenartowicz, Opole – dzieje miasta, „Renowacje i zabytki” (3), 2010, s. 2–19.
  10. Sławomir Brzezicki i inni, Zabytki sztuki w Polsce. Śląsk, Lublin: Krajowy Ośrodek Badań i Dokumentacji Zabytków, 2006, s. 653, ISBN 83-922906-1-5.