Zamek w Niemodlinie

Zamek w Niemodlinie

Schloss Falkenberg

nr rej. 20/50 (R/315) z 22 maja 1950
Zamek Niemodlin (2023)
Państwo	Polska
Województwo	opolskie
Miejscowość	Niemodlin
Rozpoczęcie budowy	XIV wiek
Plan budynku
Położenie na mapie Niemodlina Zamek w Niemodlinie
Położenie na mapie Polski Zamek w Niemodlinie
Położenie na mapie województwa opolskiego Zamek w Niemodlinie
Położenie na mapie powiatu opolskiego Zamek w Niemodlinie
Położenie na mapie gminy Niemodlin Zamek w Niemodlinie
50°38′30,8″N 17°37′23,3″E
Strona internetowa

Zamek w Niemodlinie (niem. Schloss Falkenberg) – zamek w Niemodlinie, w powiecie opolskim, wpisany do rejestru zabytków województwa opolskiego. Zabytkowa, późnorenesansowa budowla z elementami barokowymi oraz gotyckimi reliktami; rezydencja książąt opolskich, niemodlińskich i strzeleckich.

Powstał w 1313 roku z inicjatywy księcia Bolesława Pierworodnego na miejscu wcześniejszego kasztelu. Zamek wielokrotnie przebudowywano, co pozostawiło ślady różnych stylów architektonicznych i elementów wystroju. Po II wojnie światowej pełnił funkcje administracyjne i edukacyjne, a w XXI wieku przeszedł prace zabezpieczające i renowacyjne, które pozwoliły udostępnić go dla zwiedzających.

Zwiedzającym udostępnione są krużganki, neogotycka kaplica, średniowieczny system ogrzewania hypokaustum, sale ekspozycyjne, biblioteka, a także podziemia z izbą tortur, galerią ikon i symbolicznym Kamieniem Mocy. Wokół rozciąga się park krajobrazowy ze starodrzewem, pomnikami przyrody i Europejskim Parkiem Rzeźby, gdzie prezentowane są dzieła artystów z Polski i zagranicy. Spotkać tam można również żyjące na wolności daniele. W odrestaurowanej powozowni na dziedzińcu zamku działa Restauracja „1313".

Historia

W 1313 roku książę Bolesław Pierworodny, syn księcia opolskiego Bolka I, wzniósł nizinny, murowany zamek na miejscu XIII-wiecznego kasztelu, na wschodnim krańcu miasta, na lewym brzegu Ścinawy. Pierwotna, niewielka budowla średniowieczna wtopiła się całkowicie w późniejsze, nowożytne mury. Pozostałości gotyckiej zendrówki oraz fragmenty kamieniarki zauważalne są w południowo-zachodnim skrzydle zamku.
Następnie zamkiem władali synowie Bolesława Pierworodnego (Niemodlińskiego, 1293–1365): Bolesława II, Wacława i Henryka. Po śmierci Henryka (1345–1382) panami na zamku byli synowie Bolka III (1330–1382): Jan Kropidło, Bolko IV, Henryk II niemodliński oraz brat ojca Władysław Opolczyk, a od 1399 czwarty syn – Bernard niemodliński. W 1428 r. zamek został zniszczony przez najazd husytów. Po śmierci Jana Dobrego (1460–1532) dobra przeszły do Habsburgów. Następnie Ferdynand I Habsburg zostawił je Izabeli Jagiellonce (Zapolya). W imieniu władców dobrami zarządzali starostowie Valetnin Prószkowski z Prószkowa i Wenzel Pückler z Szydłowca. Po katastrofalnym pożarze z 1552 r., obiekt został przejęty w zastaw przez hrabiego Mateusza von Logau, który następnie sprzedał go wraz z całym Niemodlinem Kasparowi von Pücklerowi, synowi Baltazara. W 1643 zamek ucierpiał w efekcie wojny trzydziestoletniej. W tym czasie dziedzicem był małoletni Seyfried von Promnitz (zm. 1650), którego matką była Polixena Pückler, córka Baltazara. Po śmierci Seyfrieda dobra otrzymał jego cioteczny brat Bernard von Zierotin. Następnie w 1655 jego syn Siegfried Erdmann (zm. 1708); potem jego syn Franz Ludwig (zm. 1731), a w 1748 Michael Zierotin (zm. 1779) do swojej bezpotomnej śmierci. Pod koniec XVIII w. zamkiem władała rodzina Praschma, skoligacona ze Zierotinami: Jan Nepomucen II (1757–1822), z którego inicjatywy jako nowego właściciela, w zamku zmieniono wystrój wnętrz i dokonano licznych przeróbek na poszczególnych kondygnacjach. Kolejnym właścicielem był jego syn Fryderyk Wilhelm I (1786–1860), następnie kolejni potomkowie: Fryderyk Wilhelm II (1833–1909), jego syn Hans (1867–1935). Ostatnim przedstawicielem rodu Praschma, którego własnością był zamek w Niemodlinie, był do 1945 hrabia Fryderyk III Leopold, syn Hansa.

Po II wojnie światowej

Po II wojnie światowej zamek był siedzibą: Państwowego Urzędu Repatriacyjnego, liceum, szkoły podoficerskiej. W roku 1990 zrujnowany i bezustannie dewastowany i rozkradany obiekt kupił prywatny inwestor. We wnętrzach zamku Jan Jakub Kolski nakręcił film Jasminum, który miał premierę w 2006 roku, z czego zachowały się malowane na sklejkach obramowania filmowych cel mnichów na dziedzińcu, polichromia z ucieczką do Egiptu w pomieszczeniu nad bramą wjazdową i "witraże" z kolorowej folii w krużgankach. W tym samym roku właścicielem zabytku został łódzki Instytut Postępowania Twórczego.

W 2015 roku zamek w Niemodlinie trafił w ręce nowego właściciela, spółki Centrum z Łodzi. Powołana została Fundacja na Rzecz Zamku Książęcego Niemodlin 1313. Prace remontowe doprowadziły do zabezpieczenia bryły nowymi dachami, osuszenia fundamentów, udrożnienia piwnic, dzięki czemu możliwe było otworzenie obiektu dla zwiedzających. W 2016 roku przy finansowym wsparciu Ministerstwa Kultury i Dziedzictwa Narodowego wymieniono na prawie 4 tys. m² poszycie dachowe, układając „w łuskę” ok. 120 tys. dachówek..

Architektura

Zamek jest czteroskrzydłowy, wokół zasadniczo prostokątnego dziedzińca. W skrzydle zachodnim zznajduje się kwadratowa wieża bramna, przechodząca w górnej części w ośmioboczną. Skrzydło wschodnie jest niższe, dwukondygnacyjne, pozostałe skrzydła są trzykondygnacyjne. W narożnikach dziedzińca częściowo wtopione w bryłę znajdują cztery wieże z klatkami schodowymi. Skrzydła północne i południowe są zwieńczone dachami mansardowymi, zaś danych nad skrzydłami wschodnim i zachodni są dwuspadowe. Prześwitowy, późnobarokowe hełm wieńczący wieżę główną ma dwie kondygnacyjne. Elewacja wieży ozdobiona jest sgrafitto. Nad prostym w wyglądzie portalem znajduje się kartusz z her­bem von Pra­schma.

Nowożytna rezydencja budowana była w trzech etapach (1573–1577, 1589–1592, 1610). Fundatorami była rodzina Pücklerów, a od XVII w. kolejnych właścicieli zamku – Promnitzów. Czteroskrzydłowa budowla z prostokątnym dziedzińcem z arkadami, podobnie jak w nieodległych pałacach w Brzegu czy Prószkowie, inspirowana była renesansowymi założeniami krużgankowymi, w tym zamkiem na Wawelu. W tej fazie szczególnie efektowne było skrzydło kurtynowe od strony rzeki - z pomieszczeniami w przyziemiu i ażurowym krużgankiem na drugiej kondygnacji, otwierającym widok na dalsze otoczenie i rzekę poniżej zamku.

Kolejne prace, w XIX w., doprowadziły m.in. do zamurowania arkad krużganków i przebudowy kaplicy. Zachowały się elementy wyposażenia i dekoracji z różnych faz budowy: eklektyczne stiuki, klasycystyczny kominek w sali południowego skrzydła, ornamenty kolebkowego sklepienia, polichromowane kasetony stropów, neostylowe malowidła w kaplicy. Nad dawną fosą istnieje kamienny most ozdobiony rzeźbami świętych (Wendelina, Floriana, Antoniego Padewskiego, Jana Nepomucena).

Zwiedzanie

W zamku można zobaczyć: izbę tortur, galerię ikon i rzeźb, kopię Bursztynowej Komnaty a na zewnątrz stado danieli zamieszkujących park. W listopadzie 2017 roku zamek zdobył Certyfikat Internautów – Najlepszy Produkt Turystyczny 2017 Polskiej Organizacji Turystycznej., a wcześniej – we wrześniu – zajął I miejsce w głosowaniu Top Zamki i Pałace w Polsce. W 2025 istniiały dwie trasy turystyczne, z przewodnikiem i bez. Trasa turystyczna z przewodnikiem obemuje:

• wejście na tereny parkowe z Europejskim Parkiem Rzeźby, Pomnikami Przyrody i możliwością spaceru z danielami
• most z figurami czterech świętych
• renesansowy dziedziniec wewnętrzny zamku
• neogotycką kaplicę
• piwnice zamkowe: krypty, galerię ikon, zbrojownię, wystawę alchemiczną, salę tortur, wystawę ceramiczną, winiarnię
• Tunel z Kamieniem Mocy (możliwość pobrania energetycznej ziemi)
• ekspozycję artystów współczesnych
• hypokaustum (średniowieczny system grzewczy)
• salę muzyczną
• bibliotekę (z oryginalnymi zamkowymi meblami)
• sypialnię

Przy wejściu do lochów zamkowych znajduje się kamień, który według legendy opublikowanej w książce Ewy Kassali miał być świadkiem rzekomego spotkania wiedźmy Ragany z Mieszkiem I, który po tym spotkaniu miał podjąć decyzję o przyjęciu chrztu. Ponadto, wg Anny Majsterek kamień ma moc czakramu.

W odrestaurowanej powozowni na dziedzińcu zamku mieści się Restauracja 1313, gdzie można zjeść posiłek w jednym z czterech oryginalnych boksów stajennych.

Działalność w ramach Europejskiego Parku Rzeźby

Europejski Park Rzeźby A&A to inicjatywa artystyczna, która narodziła się w 2011 roku w Pabianicach. W maju 2011 roku odbył się inauguracyjny plener rzeźbiarski z udziałem artystów z Mołdawii, Szwecji, Meksyku, Włoch i Polski. Na przestrzeni lat kolejne rzeźby wzbogacały park. Pod koniec 2022 roku narodziła się koncepcja rozszerzenia idei Europejskiego Parku Rzeźby o nową lokalizację – Zamek Książęcy Niemodlin. Otaczający go park, zaaranżowany w stylu angielskim w XVIII wieku, zawiera wiele pomnikowych drzew – niektóre liczą sobie ponad 100 lat. Wraz z pobliskim arboretum w Lipnie, tworzy spójną przestrzeń przyrodniczo-historyczną.

W dniach 31 lipca – 15 sierpnia odbywa się wydarzenie plenerowe Międzynarodowy Plener Rzeźbiarski na Zamku Książęcym Niemodlin, gromadzące wybranych twórców z Polski i zagranicy, którzy na miejscu realizują swoje autorskie projekty. W pierwszej edycji pleneru w 2023 roku wzięli udział artyści z Polski, Korei Południowej i Wielkiej Brytanii, a ich prace pozostały jako stała wystawa tworząc Europejski Parku Rzeźby A&A w Niemodlinie. W drugiej edycji do rzeźb dołączyły takie dzieła jak „One who cannot live in the present", "Przepływ", "Szyszka" czy "Marzyciel". W 2025 r odbyła się trzecia edycja tego wydarzenia.

Galeria zdjęć

• 
  Herb Praschma na wieży bramnej
• 
  Dziedziniec od bramy wjazdowej
• 
  Krużganek skrzydła zachodniego
• 
  Widok na zamek z lotu ptaka
• 
  Flagi: Logau, Zápolya, Prószkowski, Pückler, ks. opolskiego
• 
  Kopia Bursztynowej Komnaty
• 
  Zamek w II połowie XIX w.
• 
  Izba tortur

Bibliografia

• Tomasz Jurasz: Zamki i ich tajemnice. Warszawa: Wydawnictwo Iskry, 1972. Brak numerów stron w książce
• Teresa Kudyba: O panach na Niemodlinie. [dostęp 2008-03-12]. [zarchiwizowane z tego adresu (2007-10-22)].