Gubernia wołyńska

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Волынская губерния
gubernia wołyńska
Rzeczpospolita Obojga Narodów 1792 - 1921 II Rzeczpospolita
Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich
Herb guberni wołyńskiej
Herb guberni wołyńskiej
Stolica Żytomierz
Powierzchnia
 • całkowita

71 736 km²
Liczba ludności (1905)
 • całkowita 
 • gęstość zaludnienia

3 920 400
54,7 osób/km²
II rozbiór Polski 1792
Traktat ryski 1921
Mapa guberni wołyńskiej
Pieczęć zgromadzenia szlacheckiego guberni wołyńskiej z 1803 roku
Mapa guberni wołyńskiej 1820

Gubernia wołyńska (1792—1925, do 1795 Izjasławska) – południowo-zachodnia gubernia Imperium Rosyjskiego, utworzona po II rozbiorze z terytorium województwa wołyńskiego i zachodniego skrawka (z Żytomierzem) województwa kijowskiego Rzeczypospolitej.

Centrum administracyjnym był do 1795 Zasław, później do 1804 Nowogród Wołyński. Od 1804 Żytomierz.

Obszar: 71 736 km2
Ludność: 3 501 600 osób (początek XX wieku).

W latach 1819-1830 roku gubernia wołyńska pozostawała pod naczelnym zarządem administracyjnym wielkiego księcia Konstantego[1]. Od 1832 weszła w skład Kraju Południowo-Zachodniego (generał-gubernatorstwo kijowskie).

Po traktacie ryskim zachodnia część guberni znalazła się w Polsce i utworzono z jej terenów województwo wołyńskie. Z pozostałej przy ZSRR części w 1923 utworzono 4 okręgi: korosteński, nowogrodzki, szepetowski i żytomierski.

Ujezdy (powiaty)[edytuj | edytuj kod]

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Gubernia wołyńska znajdowała się na granicy z Galicją. Część południowa poprzecinana była wyniesieniami, których kulminacją była Góra Awratyńska w pobliżu Krzemieńca 1328 stóp (405 m) (najwyższy ówczesny punkt Rosji Europejskiej za wyłączeniem Uralu, Krymu i wschodnich Gór Archangielskich). Część północna guberni była terytorium płaskim, bagnisto-nizinnym, pokrytym torfowiskami i lasami, należała do Polesia Pińskiego.

Warunki naturalne[edytuj | edytuj kod]

Na północy znajdowały się gleby błotniste i piaszczyste, w części środkowej - gliniaste i kurzowe, miejscami kamieniste, na południu dobry czarnoziem.

Lasy zajmowały 2136 tys. dziesięcin (23337 км²) (32% obszaru), położone na północy, część południowa bezleśna.

Rzek stosunkowo dużo, wszystkie, za wyłączeniem Bugu i Teterewa wpadały do Prypeci, wiele z nich było spławnych. Statki poruszały się po Bugu, Styrze, Horyni.

Bogactwa mineralne: Granit, kryształ górski, gliny ceramiczne, torf, rudy żelaza. Znaleziono ale nie wydobywano: grafit, węgiel kamienny, bursztyn.

Klimat umiarkowany, średnioroczna temperatura dla Żytomierza +7,6.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Główny produkt rolny: żyto ozime: (średnio w latach 1900 — 1904: 32,7 mln pudów), pszenica ozima (średnio 16,8 mln pudów), jęczmień (średnio 7,2 mln pudów), owies (śr. 19,4 mln pudów), gryka (śr. 3,6 mln pudów), proso (śr. 2,3 mln pudów), groch (śr. 2 mln pudów), ziemniaki (śr. 53 mln pudów), buraki cukrowe (około 2 mln berkowców), tytoń i chmiel.

Sadownictwo rozwinęło się głównie na południu: brzoskwinie, morele i winogrona.

W okolicach lesistych chłopi zajmowali się pszczelnictwem (182 tys. pni, 35 tys pudów miodu, wosku 4 tys pudów). Hodowla rozwinęła się dzięki licznym pastwiskom i pokosom. W roku 1903 było 693 tys koni (45 stadnin), bydła rogatego 4096 tys., owiec 829 tys., świń 680 tys. Wełna wykorzystywana częściowo na potrzeby Rosji, częściowo do Austrii.

Fabryki i zakłady oraz przemysł drobny produkowały towary wartości 33,5 mln rubli i zatrudniały 20 tys. robotników.

Oświata[edytuj | edytuj kod]

Szkół (1903): 3003 z 129 454 uczniami.

  • 727 szkół początkowych
  • 956 szkół parafialnych
  • 523 szkół elementarnych (z liczbą uczniów — 106 634)
  • 10 średnich uczelni (z 3 649 uczniami)
  • 7 seminariów duchownych
  • 1 seminarium nauczycielskie
  • 5 szkół wiejskich
  • 1 szkoła felczerska
  • 770 szkół żydowskich (z 17 265 uczniów)

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Mapa etnograficzna guberni wołyńskiej według spisu 1897

Według pierwszego spisu powszechnego Imperium Rosyjskiego z 1897 gubernię zamieszkiwało 2 989 482 osób,

Podział etniczny populacji przedstawiał się następująco[2]:

Ludność w powiatach według deklarowanego języka ojczystego 1897[edytuj | edytuj kod]

Powiaty Ukraińcy Żydzi Polacy Niemcy Rosjanie Czesi
Gubernia ogółem 70,1% 13,2% 6,2% 5,7% 3,5%
Włodzimierski 72,1% 10,4% 8,4% 5,7% 2,8%
Dubieński 68,2% 11,5% 6,5% 3,6% 4,2% 5,3%
Żytomierski 62,4% 14,3% 5,7% 10,8% 5,9%
Zasławski 76,9% 13,3% 7,0% 1,8%
Kowelski 78,5% 11,9% 4,6% 3,5%
Krzemieniecki 80,7% 12,2% 3,0% 3,4%
Łucki 57,0% 14,1% 9,7% 12,0% 5,1% 1,5%
Zwiahelski 65,5% 15,6% 5,2% 10,9% 2,4%
Owrucki 83,4% 10,6% 1,3% 1,2% 2,6%
Ostrogski 76,7% 10,8% 6,6% 1,5% 2,5% 1,6%
Rówieński 60,5% 16,0% 9,2% 8,9% 3,2% 1,7%
Starokonstantynowski 76,9% 14,3% 5,5% 2,8%

Podział wyznaniowy guberni 1897[3][edytuj | edytuj kod]

Gubernia wołyńska na tle granic współczesnej Ukrainy

Generał-gubernatorowie[edytuj | edytuj kod]

1794—1796 — Timofiej Tutołmin

Miasta[edytuj | edytuj kod]

Żytomierz, początek XX wieku

Największe miasta guberni w 1897 roku na podstawie danych z carskiego spisu powszechnego oraz porównanie przynależności administracyjnej przed rozbiorami Polski oraz przynależności państwowej w międzywojniu i współcześnie:

miasto populacja województwo
(1771)
1930 2016
1. Żytomierz 65 895 POL województwo kijowskie IRP COA.svg kijowskie Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Ukraina
2. Równe 24 573 POL województwo wołyńskie IRP COA.svg wołyńskie Polska Ukraina
3. Krzemieniec 17 704 POL województwo wołyńskie IRP COA.svg wołyńskie Polska Ukraina
4. Kowel 17 697 POL województwo wołyńskie IRP COA.svg wołyńskie Polska Ukraina
5. Nowogród Wołyński 16 904 POL województwo wołyńskie IRP COA.svg wołyńskie Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Ukraina
6. Starokonstantynów 16 377 POL województwo wołyńskie IRP COA.svg wołyńskie Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Ukraina
7. Łuck 15 804 POL województwo wołyńskie IRP COA.svg wołyńskie Polska Ukraina
8. Ostróg 14 749 POL województwo wołyńskie IRP COA.svg wołyńskie Polska Ukraina
9. Dubno 14 257 POL województwo wołyńskie IRP COA.svg wołyńskie Polska Ukraina
10. Zasław 12 611 POL województwo wołyńskie IRP COA.svg wołyńskie Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich Ukraina

Literatura[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Przypisy