Gubernia chełmska

Gubernia chełmska
Холмская губерния
	gubernia
	1912–1915
	Herb
Państwo	Imperium Rosyjskie
Siedziba	Chełm
Powierzchnia	10 460 km²
Populacja (1909); • liczba ludności	; 703 000
• gęstość	67,2 os./km²
	Szczegółowy podział administracyjny
Liczba powiatów	8
brak współrzędnych
	Multimedia w Wikimedia Commons

Gubernia chełmska (ukr. Холмська губернія, ros. Холмская губерния) – gubernia w Imperium Rosyjskim, utworzona z części guberni siedleckiej i lubelskiej ustawą z 23 czerwca / 6 lipca 1912 roku^[1], powstała przez odłączenie od generał-gubernatorstwa warszawskiego, a od 1915 Królestwa Polskiego (Kraju Przywiślańskiego) jako ziemie „rdzennie ruskie”.

Historia

Inicjatywę utworzenia guberni chełmskiej wysunął prawosławny biskup chełmski Eulogiusz, który poczuł się zagrożony skutkami ukazu, w wyniku którego unici siłą włączeni do prawosławia w 1875 roku przechodzili na katolicyzm. W maju 1911 roku pomimo protestów posłów polskich w Dumie Państwowej Rosji uchwalono wniosek o wyodrębnienie guberni chełmskiej z Królestwa Polskiego. Po roku ustawę zaaprobowała Rada Państwa Imperium Rosyjskiego, a cesarz Mikołaj II Romanow podpisał ją 10 lipca 1912 roku. Objęła obszar ok. 16 tys. km² z 896 316 mieszkańcami. Zgodnie z danymi zawartymi w tablicach statystycznych Dumy, w nowej guberni mieszkało 404 633 katolików, 327 322 prawosławnych, 29 123 protestantów i 135 238 żydów^[2], choć inne źródła twierdzą, że katolicy stanowili tu prawie 53% ludności^[3], a np. w powiecie zamojskim Polacy stanowili prawie 75% całkowitej ludności^{[potrzebny przypis]}.

Gubernia została wydzielona przez władze rosyjskie w obawie przed oderwaniem Kraju Przywiślańskiego od Rosji w razie europejskiego konfliktu zbrojnego i w celu zintensyfikowania rusyfikacji. W 1912 roku nową gubernię wyjęto spod władzy generał-gubernatora warszawskiego, ale nie Królestwa Polskiego, które od tego czasu dzieliło się na generał-gubernatorstwo warszawskie i gubernię chełmską podporządkowaną bezpośrednio ministerstwu spraw wewnętrznych Rosji^[4]. Instytucje oświatowe i sądowe podporządkowano władzom generał-guberialnym w Kijowie. Zachowano większość praw obowiązujących w Królestwie Polskim. Przeciw utworzeniu guberni chełmskiej wznoszono liczne protesty, także w dumie rosyjskiej. Ukazały się m.in. publikacje o polskości ziemi chełmskiej Lubomira Dymszy, Stefana Dziewulskiego i Henryka Wiercieńskiego^[5]. Delimitację zakończono w kwietniu 1913 roku. Gubernia została formalnie włączona do generał-gubernatorstwa kijowskiego dopiero dekretem Mikołaja II z 4 kwietnia 1915 roku, jednakże z powodu okupacji guberni przez państwa centralne decyzja o odłączeniu nie weszła faktycznie w życie.

Rozporządzeniem austriackiego Zarządu Wojskowego z 18 września 1915 r. utrzymano w poszczególnych obwodach dawnych rosyjskich guberni lubelskiej i chełmskiej granice, które istniały przed utworzeniem guberni chełmskiej w 1912 roku. Oznaczało to, że nowy podział obwodów tych guberni, którego i tak w praktyce dotychczas w życie nie wprowadzono, odtąd nie był uwzględniany^[6]. Podobnie, okupant niemiecki w myśl rozporządzenia z 12 sierpnia 1916 uznał gubernię chełmską za część Królestwa Polskiego^[7]. Mimo tego traktat brzeski podpisany w lutym 1918 roku przez mocarstwa centralne z Ukraińską Republiką Ludową przewidywał, że ziemie guberni staną się częścią państwa ukraińskiego.

Zasięg terytorialny

Prace delimitacyjne przy tworzeniu guberni chełmskiej znacznie przekroczyły przewidywany czas realizacji. Na opóźnienia wpływało wiele czynników, w tym niekiedy nieudolność i błędy komisji, które działały w bardzo trudnych warunkach. Z jednej strony komisje znajdowały się pod presją władz centralnych, z drugiej zaś były zasypywane wnioskami, skargami i zażaleniami miejscowej ludności (wpłynęło ich ponad 80). Ponadto działania administracji były prowadzone na podstawie ustawy z 23 czerwca 1912, opartej na kontrowersyjnych kryteriach narodowościowo-religijnych, które w dużej mierze spotkały się z negatywnym odbiorem wśród mieszkańców terenów przygranicznych^[8].

Na podstawie ustawy stolicą nowej guberni został Chełm, w związku z czym zlikwidowano urząd gubernialny w Siedlcach. Granice guberni chełmskiej zostały szczegółowo określone w rozporządzeniu Ministra Spraw Wewnętrznych z dnia 6 / 19 sierpnia 1913, a w jej skład miały wejść następujące terytoria^[9]^[8]:

z dotychczasowej guberni siedleckiej: cały powiat bialski i znaczne części powiatów: konstantynowskiego, radzyńskiego (bez Radzynia) i włodawskiego;
z dotychczasowej guberni lubelskiej: całe powiaty hrubieszowski i tomaszowski, 5 wsi gminy Ludwin powiatu lubartowskiego, prawie cały powiat chełmski (z wyjątkiem gminy Brzeziny) oraz znaczne części powiatów: krasnostawskiego (bez Krasnegostawu), zamojskiego (z Zamościem) i biłogorajskiego (z Biłgorajem).

Granica guberni chełmskiej i lubelskiej była bardzo złożona i kręta, szczególnie w rejonie pociętych powiatów biłgorajskiego, zamojskiego i krasnostawskiego, z dwiema eksklawami (Radecznica i Dyle)^[8]. Wynikało to z rzekomej przewagi ludności ruskiej mieszkającej na tych terenach, uwzględnianej poprzez sfałszowane urzędowe dane statystyczne^[5].

Wykaz gmin

W poniższej tabeli uwzględniono szczegółowy podział powiatów wchodzących w całości bądź częściowo w skład guberni chełmskiej. Tabela przedstawia również liczbę oraz odsetek ludności prawosławnej w poszczególnych gminach, co stanowiło pretekst do ich odłączenia od Królestwa Polskiego. W przypadku częściowego włączenia gminy do guberni chełmskiej wyszczególniono, których miejscowości to dotyczy. W odniesieniu do tych gmin status w kolumnie „Gubernia po zmianie” określono w zależności od tego, gdzie znalazła się siedziba danej gminy^[10].

Legenda^[11]
Odcień / skrót	Znaczenie
[zieleń]	cała gmina włączona do guberni chełmskiej
[żółć]	gmina częściowo włączona do guberni chełmskiej (wyszczególniono miejscowości)
[biel]	cała gmina pozostaje przy Królestwie Polskim
CH	gubernia chełmska
LB	gubernia lubelska
SD	gubernia siedlecka

Obszary, które weszły w skład guberni chełmskiej^[11]
Gmina / miasto		Ludność w 1909 r.			Powiat	Gubernia		Obszar gminy włączony do guberni chełmskiej
Nazwa rosyjska	Nazwa polska	Ogół	Praw.	%^[12]	Powiat	Przed	Po^[13]	Obszar gminy włączony do guberni chełmskiej
Бѣла (г)	Biała (m)	13451	1738	12,92	bialski	SD	CH	cała
Тересполь (г)	Terespol (m)	3495	104	2,98	bialski	SD	CH	cała
Добрынь	Dobryń	4566	1961	42,95	bialski	SD	CH	cała
Кобыляны	Kobylany	5747	3557	61,89	bialski	SD	CH	cała
Кодень	Kodeń	3940	835	21,19	bialski	SD	CH	cała
Костомлоты	Kostomłoty	5010	4592	91,66	bialski	SD	CH	cała
Костеневичи	Kościeniewicze	3971	3080	77,56	bialski	SD	CH	cała
Лубенка	Lubienka	7460	429	5,75	bialski	SD	CH	cała
Ломазы	Łomazy	5429	59	1,09	bialski	SD	CH	cała
Межилѣсъ	Międzyleś	6295	3643	57,87	bialski	SD	CH	cała
Пищацъ	Piszczac	5946	2759	46,40	bialski	SD	CH	cała
Россошъ	Rossosz	2911	1	0,03	bialski	SD	CH	cała
Сидорки	Sidorki	4862	2063	42,43	bialski	SD	CH	cała
Ситникъ	Sitnik	3836	1403	36,57	bialski	SD	CH	cała
Славатыче	Sławatycze	9547	3265	34,20	bialski	SD	CH	cała
Заболоть	Zabłocie	4991	3514	70,41	bialski	SD	CH	cała
Богукалы	Bohukały	5039	643	12,76	konstantynowski	SD	CH	cała
Хлѣбчинъ	Chlebczyn	8736	0	0,00	konstantynowski	SD	LB
Чухлебы	Czuchleby	5205	554	10,64	konstantynowski	SD	CH	cała
Головчице	Hołowczyce	4512	620	13,74	konstantynowski	SD	CH	cała
Гушлевъ	Huszlew	6389	283	4,43	konstantynowski	SD	CH	cała
Яновъ	Janów	2297	71	1,18	konstantynowski	SD	CH	cała
Корница	Kornica	3714	97	2,61	konstantynowski	SD	CH	cała
Лосицы	Łosice	5339	101	1,89	konstantynowski	SD	CH	cała
Лысовъ	Łysów	4556	0	0,00	konstantynowski	SD	LB
Олыпанка	Olszanka	3826	73	1,91	konstantynowski	SD	CH	cała
Павловъ	Pawłów	4297	1572	36,58	konstantynowski	SD	CH	cała
Пржесмыки	Przesmyki	3626	0	0,00	konstantynowski	SD	LB
Рокитно	Rokitno	4529	2130	47,03	konstantynowski	SD	CH	cała
Своры	Swory	3721	652	17,52	konstantynowski	SD	CH	cała
Витулинъ	Witulin	4708	1238	26,30	konstantynowski	SD	CH	cała
Заканале	Zakanale	6928	1955	28,22	konstantynowski	SD	CH	cała
Межиржецъ (г)	Międzyrzec (m)	12671	0	0,00	radzyński	SD	LB
Радзинь (г)	Radzyń (m)	7029	0	0,00	radzyński	SD	LB
Бѣла	Biała	12254	0	0,00	radzyński	SD	LB
Березовый-Кутъ	Brzozowy Kąt	4345	110	2,53	radzyński	SD	CH	cała
Яблонь	Jabłoń	6742	299	4,43	radzyński	SD	CH	cała
Конколевница	Kąkolewnica	7342	0	0,00	radzyński	SD	LB
Лисья-Вулька	Lisia Wólka	8322	0	0,00	radzyński	SD	LB
Миляновъ	Milanów	5061	0	0,00	radzyński	SD	LB
Мисе	Misie	2774	0	0,00	radzyński	SD	LB
Сѣмень	Siemień	5540	0	0,00	radzyński	SD	LB
Суховоля	Suchowola	5591	0	0,00	radzyński	SD	LB
Шостка	Szóstka	4275	815	19,06	radzyński	SD	CH	cała
Тлусцецъ	Tłuściec	5154	376	7,30	radzyński	SD	CH	cała
Загайки	Zahajki	5270	1655	31,40	radzyński	SD	CH	cała
Желизна	Żelizna	7014	77	1,10	radzyński	SD	CH	Kolembrody i Żelizna
Жероциъ	Żerocin	3891	1740	44,72	radzyński	SD	CH	cała
Парчевъ (г)	Parczew (m)	7473	0	0,00	włodawski	SD	LB
Влодава (г)	Włodawa (m)	10500	278	2,65	włodawski	SD	CH	cała
Дубова-Колода	Dębowa Kłoda	5191	2060	39,68	włodawski	SD	LB	Bednarzówka, Białka, Chmielów i Uhnin
Ганскъ	Hańsk	6671	3248	48,69	włodawski	SD	CH	cała
Городище	Horodyszcze	8497	249	2,93	włodawski	SD	CH	cała
Кривоверба	Krzywowierzba	5584	4631	82,93	włodawski	SD	CH	cała
Ополе	Opole	5438	2150	39,54	włodawski	SD	CH	cała
Островъ	Ostrów	7593	96	1,26	włodawski	SD	CH	cała
Романовъ	Romanów	7257	5513	75,97	włodawski	SD	CH	cała
Собиборъ	Sobibór	12623	9467	75,00	włodawski	SD	CH	cała
Турна	Turno	9746	5184	53,19	włodawski	SD	CH	cała
Тысмѣница	Tyśmienica	4000	1264	31,60	włodawski	SD	CH	Babianka, Kolechowice i Tyśmienica
Усцимовъ	Uścimów	5787	3128	54,05	włodawski	SD	CH	cała
Влодава	Włodawa	6732	5312	78,91	włodawski	SD	CH	cała
Воля-Верещинская	Wola Wereszcz.	9207	4126	44,81	włodawski	SD	CH	cała
Вырыки	Wyryki	7634	5628	73,72	włodawski	SD	CH	cała
Бѣлгорай	Biłgoraj (m)	7300	403	5,52	biłgorajski	LB	CH	cała
Александровъ	Aleksandrów	7512	0	0,00	biłgorajski	LB	LB
Бабице	Babice	8478	5793	68,33	biłgorajski	LB	CH	cała
Бища	Biszcza	7911	4934	62,37	biłgorajski	LB	CH	cała
Гута-Кpжешовская	Huta Krzeszowska	8023	530	6,61	biłgorajski	LB	LB	Harasiuki i Ryczki
Коцудза	Kocudza	7873	0	0,00	biłgorajski	LB	LB
Кpжешовъ	Krzeszów	9157	2977	32,51	biłgorajski	LB	CH	cała
Княжполь	Księżpol	8968	6299	70,24	biłgorajski	LB	CH	cała
Лукова	Łukowa	8334	1978	23,73	biłgorajski	LB	CH	cała
Майдаиъ-Сопотскій	Majdan Sopocki	7326	2001	27,31	biłgorajski	LB	CH	cała
Горный-Потокь	Potok Górny	10187	3579	35,13	biłgorajski	LB	CH	cała
Пуща-Сольская	Puszcza Solska	5286	1040	19,67	biłgorajski	LB	CH	Bojary, Dyle, Puszcza Solska i Rożnówka
Соль	Sól	9989	2741	27,44	biłgorajski	LB	CH	Dereźnia Solska, Dereźnia-Zagrody, Łazory, Majdan Nowy, Majdan Stary, Rogale, Ruda Solska, Sól i Smólsko
Тарногродъ	Tarnogród	6236	1235	19,80	biłgorajski	LB	CH	cała
Воля-Рожанецкая	Wola Różaniecka	5637	1705	30,25	biłgorajski	LB	CH	cała
Холмъ (г)	Chełm (m)	17541	6180	35,23	chełmski	LB	CH	cała
Березины	Brzeziny	11434	222	1,94	chełmski	LB	LB
Букова	Bukowa	13992	3037	21,71	chełmski	LB	CH	cała
Цыцовъ	Cyców	16183	4253	26,28	chełmski	LB	CH	cała
Кривички	Krzywiczki	11301	5699	50,43	chełmski	LB	CH	cała
Ольховецъ	Olchowiec	10378	6243	60,16	chełmski	LB	CH	cała
Павловъ	Pawłów	8578	5378	62,70	chełmski	LB	CH	cała
Раколупы	Rakołupy	8100	4430	54,69	chełmski	LB	CH	cała
Рeіовецъ	Rejowiec	10772	2792	25,92	chełmski	LB	CH	cała
Сѣдлище	Siedliszcze	10425	1615	15,49	chełmski	LB	CH	cała
Ставъ	Staw	12568	5233	41,64	chełmski	LB	CH	cała
Свѣрже	Świerże	11778	5093	43,24	chełmski	LB	CH	cała
Турка	Turka	17907	9712	54,24	chełmski	LB	CH	cała
Войславице	Wojsławice	9806	3877	39,54	chełmski	LB	CH	cała
Жмудь	Żmudź	9119	5890	64,59	chełmski	LB	CH	cała
Дубѣнка (г)	Dubienka (m)	7291	1037	14,22	hrubieszowski	LB	CH	cała
Грубешовъ (г)	Hrubieszów (m)	15876	2868	18,07	hrubieszowski	LB	CH	cała
Бѣлополе	Białopole	9450	6262	66,26	hrubieszowski	LB	CH	cała
Долгобычевъ	Dołhobyczów	7477	5019	67,13	hrubieszowski	LB	CH	cała
Грабовецъ	Grabowiec	10627	2716	25,56	hrubieszowski	LB	CH	cała
Городло	Horodło	13150	6789	51,63	hrubieszowski	LB	CH	cała
Грубешовъ	Hrubieszów	6289	5379	85,53	hrubieszowski	LB	CH	cała
Ярославецъ	Jarosławiec	10413	4336	41,64	hrubieszowski	LB	CH	cała
Крыловъ	Kryłów	9743	5271	54,10	hrubieszowski	LB	CH	cała
Міончинъ	Miączyn	8268	6043	73,09	hrubieszowski	LB	CH	cała
Мѣняны	Mieniany	5987	5215	87,11	hrubieszowski	LB	CH	cała
Ментке	Miętkie	5848	3976	67,99	hrubieszowski	LB	CH	cała
Мирче	Mircze	6750	4341	64,31	hrubieszowski	LB	CH	cała
Молодятыче	Mołodiatycze	7155	4062	56,77	hrubieszowski	LB	CH	cała
Монятыче	Moniatycze	8668	5182	59,78	hrubieszowski	LB	CH	cała
Вербковице	Werbkowice	8072	6777	83,96	hrubieszowski	LB	CH	cała
Красноставъ (г)	Krasnystaw (m)	8279	0	0,00	krasnostawski	LB	LB
Чајки	Czajki	7476	3410	45,61	krasnostawski	LB	CH^[14]	Anielpol, Brzeziny, Bończa, Drewniki, Kraśniczyn, Kraśniczyn Aleksandrowski, Olszanka, Stara Wieś, Wólka Kraśniczyńska i Zalesie
Файславице	Fajsławice	7538	0	0,00	krasnostawski	LB	LB
Горжковъ	Gorzków	10285	0	0,00	krasnostawski	LB	LB
Избица	Izbica	11573	0	0,00	krasnostawski	LB	LB
Красноставъ	Krasnystaw	6286	0	0,00	krasnostawski	LB	LB
Лопенникъ	Łopiennik	7359	1702	23,13	krasnostawski	LB	LB	Dobryniów, Łopiennik Ruski i Stężyca
Рудка	Rudka	9480	3466	36,56	krasnostawski	LB	LB	Bzite, Krupe, Krupiec, Kostunin, Wierzchowiny, Wincentów, Zagroda i Żdżanne
Рудникъ	Rudnik	7556	0	0,00	krasnostawski	LB	LB
Рыбчевице	Rybczewice	9183	0	0,00	krasnostawski	LB	LB
Туробинъ	Turobin	14746	245	1,66	krasnostawski	LB	LB
Высокое	Wysokie	6667	0	0,00	krasnostawski	LB	LB
Закшевъ	Zakrzew	7443	115	1,55	krasnostawski	LB	LB
Жолкевка	Żółkiewka	12405	0	0,00	krasnostawski	LB	LB
Любартовъ (г)	Lubartów (m)		0	0,00	lubartowski	LB	LB
Ленчна (г)	Łęczna (m)		0	0,00	lubartowski	LB	LB
Худоволя	Chudowola	6776	0	0,00	lubartowski	LB	LB
Чемерники	Czemierniki	7186	0	0,00	lubartowski	LB	LB
Фирлей	Firlej	11070	0	0,00	lubartowski	LB	LB
Каменка	Kamionka	7767	0	0,00	lubartowski	LB	LB
Людвинъ	Ludwin	9991	1733	17,35	lubartowski	LB	CH	Dratów, Kaniwola, Kobyłki, Ludwin i Szczecin
Люшања	Luszawa	4960	0	0,00	lubartowski	LB	LB
Луцкая	Łucka	7872	0	0,00	lubartowski	LB	LB
Нѣмце	Niemce	7474	0	0,00	lubartowski	LB	LB
Рудно	Rudno	6482	0	0,00	lubartowski	LB	LB
Самокленски	Samoklęski	6589	0	0,00	lubartowski	LB	LB
Спичинъ	Spiczyn	6282	0	0,00	lubartowski	LB	LB
Сырники	Syrniki	6830	0	0,00	lubartowski	LB	LB
Тарло	Tarło	6001	0	0,00	lubartowski	LB	LB
Бельке	Wielkie	6335	0	0,00	lubartowski	LB	LB
Томашовъ (г)	Tomaszów (m)	9484	2066	21,78	tomaszowski	LB	CH	cała
Черкасы	Czerkasy	9248	5203	56,26	tomaszowski	LB	CH	cała
Ярчовъ	Jarczów	6160	3281	53,26	tomaszowski	LB	CH	cała
Комаровъ	Komarów	13522	3241	23,97	tomaszowski	LB	CH	cała
Котлицы	Kotlice	7593	4439	58,46	tomaszowski	LB	CH	cała
Криницы	Krynice	7674	773	10,07	tomaszowski	LB	CH	cała
Майданъ-Горный	Majdan Górny	8164	2783	34,09	tomaszowski	LB	CH	cała
Потуржинъ	Poturzyn	7389	6121	82,84	tomaszowski	LB	CH	cała
Рахане	Rachanie	8507	4137	48,63	tomaszowski	LB	CH	cała
Тарноватка	Tarnawatka	8980	3675	40,92	tomaszowski	LB	CH	cała
Телятинъ	Telatyn	7933	5465	68,89	tomaszowski	LB	CH	cała
Томашовъ	Tomaszów	8824	4015	45,50	tomaszowski	LB	CH	cała
Тышовцы	Tyszowce	13219	5736	43,39	tomaszowski	LB	CH	cała
Щебржешинъ (г)	Szczebrzeszyn (m)	8127	337	4,15	zamojski	LB	CH	cała
Замостье (г)	Zamość (m)	14213	110	0,77	zamojski	LB	CH	cała
Фрамполь	Frampol	8173	0	0,00	zamojski	LB	LB
Горай	Goraj	6968	0	0,00	zamojski	LB	LB
Краснобродъ	Krasnobród	10392	95	0,91	zamojski	LB	CH	cała
Лабунь	Łabunie	6376	114	1,79	zamojski	LB	CH	cała
Мокрое	Mokre	9938	232	2,33	zamojski	LB	LB	Białowola, Wólka Wieprzecka i Lipsko
Нѣлишъ	Nielisz	9105	0	0,00	zamojski	LB	LB
Радечница	Radecznica	7474	287	3,84	zamojski	LB	CH	Czarnystok, Dzielce, Radecznica, Radecznica-Klasztor, Trzęsiny i Wólka Czarnostocka
Скербешево	Skierbieszów	6480	1588	24,51	zamojski	LB	CH	cała
Старое-Замостье	Stary Zamość	9529	357	3,75	zamojski	LB	LB	Sulmice, Monastyrek, Wiszenki i Zabytów
Суховоля	Suchowola	7857	2064	26,27	zamojski	LB	CH	cała
Суловь	Sułów	9687	656	6,77	zamojski	LB	LB	Rozłopy
Терешполь	Tereszpol	5967	321	5,38	zamojski	LB	CH	Lipowiec, Sochy, Tereszpol i Szozdy
Высокое	Wysokie	7745	3682	47,54	zamojski	LB	CH	cała
Замостье	Zamość	9543	3846	40,30	zamojski	LB	CH	cała – oprócz wsi Żdanów

Prace delimitacyjne przy tworzeniu guberni chełmskiej napotkały liczne trudności spowodowane zarówno błędami redakcyjnymi ustawy z 23 czerwca 1912 r., jak i uproszczonym sposobem wyznaczania granic. W ustawie wymieniono jedynie wsie, osady i miasta, pomijając majątki szlacheckie i państwowe, co prowadziło do nieregularnego przebiegu granicy i powstawania potencjalnych enklaw. Przykładem była wieś Kozły, która formalnie nie została uwzględniona w ustawie, ale jej pozostawienie w guberni lubelskiej było niemożliwe ze względu na otaczające ją ziemie guberni chełmskiej. Delimatacja nie wymienia też gminy Tarnogród, choć na mapach wchodzi ona w skład guberni chełmskiej^[15]. W niektórych przypadkach, jak przyłączenie Radecznicy, decyzje administracyjne uwzględniały naciski ludności prawosławnej, pokazując, że przepisy ustawy były elastycznie interpretowane w praktyce. Oryginalny plan przewidywał włączenie do guberni chełmskiej zarówno wsi Radecznica wraz z klasztorem na jej terenie, jak i wsi Zaburze, której obszary łączyły Radecznicę z resztą ziem guberni chełmskiej. Ostatecznie jednak podjęto inne decyzje: wieś Zaburze pozostała w granicach guberni lubelskiej, natomiast ziemie Radecznicy stały się enklawą chełmską otoczoną przez terytorium guberni lubelskiej. Drugą, nieco mniejszą enklawę stanowiła wieś Dyle, wchodząca w skład powiatu biłgorajskiego guberni chełmskiej^[8].

Po utworzeniu gubernia chełmska dzieliła się na 8 powiatów^[16]^[8]:

powiat bialski
powiat biłgorajski
powiat chełmski
powiat hrubieszowski
powiat konstantynowski
powiat włodawski
powiat tomaszowski
powiat zamojski

Jednak władze rosyjskie nie zdołały jednak zakończyć pełnej reorganizacji terytorialnej powiatów, których granice uległy zmianom^[17].

Przypisy

↑ Собрание постановлений и распоряжений” (Zbiór przepisów i rozporządzeń) z 1912 r., Nr 128, s. 2377.
↑ Nałkowski i inni, W obronie ziemi, 1918 [dostęp 2022-10-05] (pol.).
↑ Roman Dmowski, Polityka polska i odbudowanie państwa. Przedmową do obecnego wydania i komentarzem opatrzył Tomasz Wituch, t. I, Warszawa 1988, s. 72.
↑ https://rcin.org.pl/igipz/Content/41838/WA51_50581_r1956-z4_Dokumentacja-Geogr.pdf
↑ ^a ^b Zamojszczyzna w guberni chełmskiej (1912-1915). roztocze.net. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-10-09)]. (kopia z Internet Archive)
↑ Rozporządzenie c. i k. Naczelnej Komendy Armii (Naczelnej Komendy Etapowej) z 18 września 1915 r. M. No. 83974 (Dziennik rozporządzeń c i k. Jenerealnego Gubernatorstwa wojskowego dla austryacko-węgierskiego obszaru okupowanego w Polsce, Lublin, No. 1 z 9 października 1915 r.)
↑ Dziennik Rozporządzeń dla Jenerał Gubernatorstwa Warszawskiego z 3 listopada 1916, nr 51 poz. 175, cz. A
↑ ^a ^b ^c ^d ^e Andrzej (1962-)A.(1. ) Wrzyszcz Andrzej (1962-)A.(1. ), Andrzej (1962-)A.(1. ) Wrzyszcz Andrzej (1962-)A.(1. ), Delimitacja guberni chełmskiej (1912-1914), „Zasoby Biblioteki Głównej UMCS”, 1991, ISSN 0458-4317 [dostęp 2025-12-27] .
↑ Dz. U. 1913, poz. 1775.
↑ Nazwę siedziby wytłuszczono, jeżeli różniła się od nazwy gminy.
↑ ^a ^b Rocznik Statystyczny Królestwa Polskiego. Rok 1913. W opracowaniu Biura Pracy Społecznej pod kierunkiem W. Grabskiego. Warszawa 1914 (str. 42-46).
↑ Odsetki w publikacji często są niedokładnie obliczone. W tabeli przedstawiono odsetki wyliczone na podstawie danych zawartych w publikacji dotyczących ogólnej liczby ludności oraz liczby ludności prawosławnej w poszczególnych gminach.
↑ Wytłuszczono przypadki zmiany przynależności gubernialnej w 1912 roku. W przypadku częściowego włączenia gminy do guberni chełmskiej przynależność gubernialną gminy po 1912 roku określono w zależności od tego, gdzie znalazła się jej siedziba.
↑ Siedziba gminy Czajki w 1913 roku znajdowała się w Kraśniczynie Aleksandrowskim (Волостныя, станичныя, сельския, гминныя правления и управления, а также полицейские станы всей России с обозначением места их нахождения)
↑ APL, LGUSWł nr 301, k. 562
↑ W. Ćwik, J. Reder, Lubelszczyzna. Dzieje rozwoju terytorialnego, podziałów administracyjnych i ustroju władz, Lublin 1977, s. 107.
↑ Podziały administracyjne Królestwa Polskiego w okresie 1815-1918 r. : (zarys historyczny)

Bibliografia

A. Wrzyszcz, Gubernia chełmska. Zarys ustrojowy, Lublin 1997.
A. Wrzyszcz, Delimitacja guberni chełmskiej (1912-1914), Annales UMCS. 1991.

Linki zewnętrzne

Ustawa o utworzeniu guberni chełmskiej

[1] Собрание постановлений и распоряжений” (Zbiór przepisów i rozporządzeń) z 1912 r., Nr 128, s. 2377.

[2] Nałkowski i inni, W obronie ziemi, 1918 [dostęp 2022-10-05] (pol.).

[3] Roman Dmowski, Polityka polska i odbudowanie państwa. Przedmową do obecnego wydania i komentarzem opatrzył Tomasz Wituch, t. I, Warszawa 1988, s. 72.

[4] ttps://rcin.org.pl/igipz/Content/41838/WA51_50581_r1956-z4_Dokumentacja-Geogr.pdf

[roztocze-5] Zamojszczyzna w guberni chełmskiej (1912-1915). roztocze.net. [zarchiwizowane z tego adresu (2010-10-09)]. (kopia z Internet Archive)

[6] Rozporządzenie c. i k. Naczelnej Komendy Armii (Naczelnej Komendy Etapowej) z 18 września 1915 r. M. No. 83974 (Dziennik rozporządzeń c i k. Jenerealnego Gubernatorstwa wojskowego dla austryacko-węgierskiego obszaru okupowanego w Polsce, Lublin, No. 1 z 9 października 1915 r.)

[7] Dziennik Rozporządzeń dla Jenerał Gubernatorstwa Warszawskiego z 3 listopada 1916, nr 51 poz. 175, cz. A

[:0-8] Andrzej (1962-)A.(1. ) Wrzyszcz Andrzej (1962-)A.(1. ), Andrzej (1962-)A.(1. ) Wrzyszcz Andrzej (1962-)A.(1. ), Delimitacja guberni chełmskiej (1912-1914), „Zasoby Biblioteki Głównej UMCS”, 1991, ISSN 0458-4317 [dostęp 2025-12-27] .

[9] Dz. U. 1913, poz. 1775.

[10] Nazwę siedziby wytłuszczono, jeżeli różniła się od nazwy gminy.

[:1-11] Rocznik Statystyczny Królestwa Polskiego. Rok 1913. W opracowaniu Biura Pracy Społecznej pod kierunkiem W. Grabskiego. Warszawa 1914 (str. 42-46).

[12] Odsetki w publikacji często są niedokładnie obliczone. W tabeli przedstawiono odsetki wyliczone na podstawie danych zawartych w publikacji dotyczących ogólnej liczby ludności oraz liczby ludności prawosławnej w poszczególnych gminach.

[13] Wytłuszczono przypadki zmiany przynależności gubernialnej w 1912 roku. W przypadku częściowego włączenia gminy do guberni chełmskiej przynależność gubernialną gminy po 1912 roku określono w zależności od tego, gdzie znalazła się jej siedziba.

[14] Siedziba gminy Czajki w 1913 roku znajdowała się w Kraśniczynie Aleksandrowskim (Волостныя, станичныя, сельския, гминныя правления и управления, а также полицейские станы всей России с обозначением места их нахождения)

[15] APL, LGUSWł nr 301, k. 562

[16] W. Ćwik, J. Reder, Lubelszczyzna. Dzieje rozwoju terytorialnego, podziałów administracyjnych i ustroju władz, Lublin 1977, s. 107.

[17] Podziały administracyjne Królestwa Polskiego w okresie 1815-1918 r. : (zarys historyczny)

[1]

[2]

[3]

[4]

[5]

[6]

[7]

[8]

[9]

[10]

[11]

[12]

[13]

[14]

[15]

[16]

[17]