Alawizm

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Alawita w tradycyjnym stroju, XIX w.
Wikimedia Commons

Alawizm, także: alawijja, nusajryzm, nusajrijja, nasirijja, ansarijja, namirijja[1] - synkretyczny szyicki prąd religijny, ostatni żywy odłam wczesnego radykalnego szyizmu. Jego wyznawcy zamieszkują głównie Syrię (wybrzeże w regionie Latakii, okolice Hims i Hamy, region Tartusu), w której są największą mniejszością wyznaniową (700 tys. osób - ok. 11% społeczeństwa), są obecni także w Turcji (prowincje południowe), Libanie oraz w Izraelu na Wzgórzach Golan. Łączną liczbę alawitów na świecie szacuje się na 1-2 mln.

Doktrynę alawicką cechuje silny synkretyzm. Uznając się za muzułmanów, alawici odmiennie od sunnitów i szyitów-dwunastowców interpretują zarówno Koran, jak i pięć filarów islamu. Wierzą również w inkarnowanie się boskości w wybranych ludziach, z których największą cześć oddają kalifowi Alemu, Mahometowi i Salmanowi al-Farisiemu. Nie posiadają hierarchii duchownej ani jednolitej organizacji wyznaniowej, na czele lokalnych wspólnot stoją szajchowie. Całość doktryny alawickiej ujawniana jest jedynie niektórym wiernym po przejściu dodatkowych rytuałów, alawici nie ujawniają również szczegółów swoich praktyk religijnych ani nie zgadzają się na publikację większości świętych ksiąg.

Będąc mniejszością wyznaniowo-etniczną, alawici odgrywają szczególną rolę w Syrii po zamachu stanu zorganizowanym w 1963 przez Komitet Wojskowy partii Baas. Wywodzący się z tej grupy religijnej oficerowie (przede wszystkim Salah Dżadid i Hafiz al-Asad) objęli po przewrocie faktyczną władzę w kraju, jeszcze utrwaloną po drugim zamachu stanu w Syrii. W 1970 Hafiz al-Asad ostatecznie zwyciężył w rywalizacji o władzę w państwie i rządził Syrią w sposób autorytarny do śmierci w 2000. Po jego śmierci władza przeszła w ręce jego syna Baszszara, który pozostaje prezydentem państwa do dnia dzisiejszego (2014). Pod rządami partii Baas alawici syryjscy zdominowali siły zbrojne i służby bezpieczeństwa, nie eliminując jednak innych grup wyznaniowych całkowicie z życia publicznego.

Doktryna[edytuj | edytuj kod]

Źródła wiary[edytuj | edytuj kod]

Wierzenia alawitów są wyraźnie synkretyczne. Określając się jako muzułmanie, alawici akceptują jedynie niektóre elementy doktryny islamu, w interpretacji bliskiej ismailizmowi. Z pięciu filarów islamu w praktyce zachowują jedynie zmodyfikowaną szahadę (do której dodają odwołanie do osoby kalifa Alego[2]), pozostałe uznając za symboliczne i nieobligujące wiernych do konkretnych zachowań[3], chociaż ich respektowanie może przybliżać do osiągnięcia ostatecznego celu życia człowieka - zjednoczenia się z Alim w postaci gwiazdy[2]. Dżihad ma w alawizmie status kolejnego filaru wiary[2].

Alawici uznają Koran za świętą księgę, lecz interpretują ją w odmienny niż szyici i sunnici sposób, określany przez badaczy jako symboliczny, alegoryczny lub nawet ezoteryczny[3]. Świętą księgą alawitów jest również Kitab al-Majmu[2]. Innym znaczącym tekstem jest Życie Szarifa Dżafara as-Sadika. Korpus świętych tekstów nusajryckich jest szerszy, jednak wiedza o pozostałych księgach jest ściśle chroniona, a ich publikowanie zabronione[3]. Nie funkcjonuje szaria[2].

Kult Alego i pojmowanie boskości[edytuj | edytuj kod]

W doktrynie nusajryckiej obecne są ponadto elementy kultów astralnych, zoroastryzmu i innych religii dawnego Iranu, neoplatonizmu i gnostycyzmu. Obowiązuje nauczanie o wędrówce dusz i inkarnowaniu się boskości, czego dostąpili według nauczania nusajrytów Abel, Set, Józef, Asaf, Jezus Chrystus, Szymon Piotr, kalif Ali oraz jedenastu imamów[3].

Kalif Ali jest przedmiotem szczególnej czci (od jego imienia wywodzi się termin alawici) - z ar. walija. Zobowiązuje ona wiernego do całkowitego oddania się Alemu, oddawania mu czci i walki z jej wrogami[2]. Ali razem z Mahometem i Salmanem al-Farisim tworzy szczególną grupę, której kult porównywany jest do chrześcijańskiego nauczania o Trójcy Świętej[3]. W doktrynie alawickiej Ali jest Znaczeniem, Mahomet - Imieniem, zaś Salman al-Farisi - Bramą[2]. Tak ujmowana trójca jest według nusajrytów siódmym i ostatnim wcieleniem boskości na ziemi[2]. Na przestrzeni wieków znaczenie osoby Alego było jednak pojmowanie różnie i było przedmiotem kontrowersji, czy nawet walk religijnych. W różnych interpretacjach Ali był uważany za boskiego namiestnika na ziemi lub samego Boga. Różnie pojmowano znaczenie objawień bożych czy kwestię miejsca przebywania Alego po śmierci (na słońcu lub na księżycu). Niektórzy alawici nauczali, że każdego człowieka można uważać za Boga, lub też, że istnieje jedynie Mądrość Boża, a nie on sam jako osoba[2].

Kult świętych[edytuj | edytuj kod]

W doktrynie alawickiej funkcjonuje również kult świętych, do których zaliczani są m.in. Adam, Noe, Jakub, Mojżesz, Salomon. Każda osoba uważana za inkarnację bóstwa oraz za świętego w wierzeniach alawickich posiadała swojego ucznia i powiernika, dzięki któremu możliwe było dalsze rozpowszechnianie prawdziwej nauki o wierze. Świętości dostępować mogą jedynie mężczyźni, w nich również następuje inkarnacja boskości, kobiety bowiem rodzą się w grzechu[3]. W przeszłości alawici odmawiali kobietom, jako istotom zrodzonym z grzechu diabłów, posiadania duszy, co wyłączało je z cyklu śmierci i ponownych narodzin, z tego też powodu nie uważano za konieczne przekazywanie im jakiejkolwiek nauki o wierze[2]. Współczesna teologia alawicka przyjmuje, że kobiety posiadają duszę, nadal jednak nie dopuszcza się ich do wspólnych obrzędów[2], a społeczności tego wyznania mają charakter patriarchalny[3].

Reinkarnacja[edytuj | edytuj kod]

W wierzeniach alawickich pierwotnym miejscem przebywania ludzi była gwiazda, która spadła na ziemię z powodu nieprawości swoich mieszkańców. Celem życia człowieka powinno być zatem osiągnięcie możliwości powrotu do sfery gwiezdnej po przejściu przez siedem wcieleń na ziemi. W ich nauczaniu dusza może inkarnować się w ciele ludzkim lub zwierzęcym, co jest karą za odrzucanie wiary w boską naturę i wielkość Alego w poprzednim wcieleniu. Nieodpowiednie postępowanie może zostać również ukarane poprzez odrodzenie się poza społecznością alawitów, jako chrześcijanin, co jednak nie odbiera możliwości ostatecznego zbawienia. Jest ono równoznaczne z połączeniem się z Alim w postaci gwiazdy[2].

Święta i obrzędy[edytuj | edytuj kod]

Alawici nie posiadają jednej organizacji wyznaniowej, na czele lokalnych wspólnot stoją szajchowie. Szczegóły doktryny utrzymywane są w tajemnicy; nie zna ich ogół wiernych, a jedynie wybrani, którzy przeszli kolejne rytuały inicjacyjne[3][4], z których pierwszy możliwy jest do przeprowadzenia po osiągnięciu przez urodzonego w społeczności alawickiej piętnastego roku życia. Proces pełnego poznania wiary jest długotrwały[2].

W sekrecie utrzymywane są również szczegóły praktyk religijnych i obrzędy nusajryckie[3], co łączone jest z prawem do ukrywania prawdziwych przekonań religijnych w sytuacji prześladowań - takijja[5]. Wiadomo jednak, iż dopuszczają używanie wina w rytuałach religijnych[3], przypominających chrześcijańską Eucharystię[2]. Obchodzą święta muzułmańskie - Id al-Adha, Id al-Fitr i Aszura (w interpretacji szyickiej), jak również chrześcijańskie Boże Narodzenie, Wielkanoc[3] i święto Objawienia Pańskiego oraz zoroastriański Nowy Rok[2]. W modliwie zachowują postawę ciała taką, jak szyici[6]. Nie uważają za konieczne wznoszenia obiektów sakralnych, niekiedy jednak uczęszczają do meczetów[3]. Modlitwa piątkowa nie jest obowiązkowa[2]. Funkcjonuje kult świętych miejsc; jednym z nich jest grób Surura Ibn al-Kasima at-Tabaraniego[1]. Alawici często noszą imiona chrześcijańskie[1].

Tańczący alawici, ok. 1880

Alawici nie prowadzą działalności misyjnej i nie przyjmują konwertytów. Przynależność do ich grupy religijnej wiąże się z przynależnością etniczną i z członkostwem w jednej z czterech konfederacji plemienno-rodowych: Haddadinów, Chajjatinów, Matawira i Kalbija[3]. Obrzędy, zwyczaje i interpretacje prawd wiary w każdej konfederacji są odmienne, a w przeszłości były przyczyną walk między nimi[2]. Niezależnie od podziału plemiennego w obrębie społeczności alawickiej funkcjonują w ich obrębie sekty Szamszijja (słońca), Kamari (księżyca), Murszid (związana z działającym na przełomie XIX i XX wieku Sulajmanem al-Murszidem), Hajdarijja i Ghaibijja[2].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Terminy alawizm i alawici zostały wprowadzone do szerszego obiegu przez samych członków tej grupy, którzy pragnęli zastąpić nimi określenia nusajryzm i nusajryci[4]. W ten sposób swoją grupę etniczną i religijną określił Muhammad Amin Ghalib at-Tawil w wydanej w 1824 Historii Alawitów[1]. Prawdopodobnie alawici chcieli w ten sposób podkreślić rolę Alego w swoich wierzeniach, a nie tylko uchodzić za odłam islamu zapoczątkowany przez Ibn Nusajra[4].

Mniej jasna jest etymologia terminów nusajryzm i nusajryci, obecnych w literaturze arabskojęzycznej od XI w. Najbardziej wiarygodna hipoteza zakłada, że zostały one ukute od imienia Muhammada Ibn Nusayra an-Namiriego, ucznia jedenastego imama Hasana al-Askariego[7]. Inne, dość wątpliwe koncepcje zakładają, że nazwa ta pochodzi od wsi Nasirijja k. Al-Kufy lub od wsi Nasrana. Jedna z grup alawitów interpretowała nazwę nusajryci jako dowód pochodzenia od nazarejczyków, o których pisał Pliniusz[4]. Jeszcze inna hipoteza zakłada, że pojęcie nusajryci oznaczało pierwotnie mali chrześcijanie i było pierwotnie określeniem pejoratywnym, którym posługiwali się przeciwnicy alawitów, odnosząc się do obecności elementów pochodzenia chrześcijańskiego w ich praktykach religijnych[4].

Powstanie[edytuj | edytuj kod]

Początki doktryny[edytuj | edytuj kod]

Początki alawizmu sięgają połowy IX w.[1] i nie zostały do tej pory w pełni opisane. Opracowania poświęcone tym zagadnieniom pisane przez alawitów z reguły świadomie pomijają lub przekręcają różne fakty[7].

Według autorów alawickich nusajryzm powstał na terytorium współczesnego Iraku za sprawą działalności Muhammada Ibn Nusajra an-Namiriego (zm. 874), który pobierał wcześniej nauki u jedenastego imama Hasana al-Askariego[1]. An-Namiri pochodził z Basry lub Chuzistanu, zaś z jedenastym imamem spotkał się w Samarzrze[7]. Odmiennie początki alawizmu opisują autorzy niebędący członkami tej grupy religijnej, którzy przedstawiają an-Namiriego jako ucznia dziesiątego imama, Alego al-Hadiego. Według twierdzeń badaczy zarówno sunnickich, jak i szyickich, Ali al-Hadi przeklął jednak an-Namiriego, gdy ten zaczął przypisywać mu boską naturę i chciał, by ogłosić go prorokiem. Po śmierci Alego al-Hadiego an-Namiri został uczniem jego syna i jedenastego imama, ogłaszając, że i on posiadał boską naturę[7].

An-Namiri nauczał również o wędrówce dusz[1], a ponadto twierdził, że prawo muzułmańskie nie jest obowiązkowe dla wszystkich wyznawców. Dopuszczał związki homoseksualne, uznając, że jest to jedna z form przyjemności dopuszczonych przez Boga, a także małżeństwa między krewnymi[7]. Według niektórych źródeł głosił swoje poglądy na dworze Abbasydów w Bagdadzie, gdzie zgromadził grupę zwolenników. Głoszenie boskości imamów było wówczas w kręgach szyitów dosyć rozpowszechnione[8]. Nauczanie an-Namiriego kontynuowali jego uczniowie[1], którzy zaczęli głosić, że boską naturę posiadali nie tylko imamowie, ale i on sam[8].

W literaturze często przyjmuje się, że alawici wyodrębnili się jako odrębny nurt religijny od ismailitów[2][7]. Twierdzenie to najprawdopodobniej nie jest jednak prawdziwe[7].

Nauczanie alawickie wymienia jako pierwszego ucznia an-Namiriego, zdolnego do poprawnego interpretowania jego nauk, Muhammada Ibn Dżundaba, nie podaje jednak żadnych szczegółów dotyczących jego działalności. Więcej wiadomo na temat kolejnego ucznia, Persa Abu Muhammada Abd Allaha al-Dżumbulaniego al-Dżannana (w innej wersji Abu Muhammada Abd Allaha az-Zahida al-Dżannana). Był on ascetą, zmarł ok. 900 roku i to on wprowadzał w doktrynę nusajrycką kolejnego ucznia - Abu Abd Allaha al-Chasibiego[8] (w innej wersji - Husajna ibn Hamdana al-Chasibiego[1]). Prawdopodobnie to drugi z uczniów twórcy alawizmu wprowadził do kultu elementy pochodzące z tradycyjnych wierzeń perskich, w tym święto równonocy oraz święto w dniach, gdy boskość Alego objawia się w słońcu[8].

Działalność al-Chasibiego[edytuj | edytuj kod]

Al-Chasibi uważany jest powszechnie przez alawitów za jednego z najważniejszych teologów ich grupy[1][8]. Przypisuje mu się odbycie szeregu podróży misyjnych, w czasie których szerzył naukę poprzedników. Był na dworze Bujjidów w Iraku oraz u Hamdanidów w Aleppo i Mosulu. Zdołał przekonać do swoich poglądów Sayfa ad-Dawlę, który być może sprzyjał jego aktywności. Nie odniósł natomiast sukcesu w Aleppo, toteż udał się ponownie do Bagdadu, gdzie trafił do więzienia, z którego zbiegł. Podawał się następnie za Mahometa uwolnionego z zamknięcia przez Jezusa Chrystusa. Al-Chasibi doprowadził do upowszechnienia się alawizmu w północnej Syrii, która jest obecnie największym skupiskiem wyznawców tego odłamu. On również spisał systematyzujące nauczanie an-Namiriego księgi Kitab al-akwar oraz Kitab al-hidaja al-kubra[8]. Al-Chasibi wprowadził do doktryny nusajrytów elementy pochodzenia chrześcijańskiego, w szczególności rozwijając rolę Jezusa Chrystusa, który w jego nauczaniu objawiał się w każdym proroku i mędrcu na świecie[9]. Rozwinął również nauczanie o wędrówce dusz i wcieleniach Alego oraz Salmana al-Farisiego[9].

Ostatni przywódcy zjednoczonych alawitów[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci al-Chasibiego ok. 957 przywództwo wśród alawitów objął jego uczeń Muhammad ibn Ali al-Dżil, opisywany w literaturze nusajryckiej jako najwybitniejszy z pięćdziesięciu mężczyzn pobierających nauki u al-Chasibiego. O jego działalności do śmierci ok. 994 brakuje bliższych informacji. Ostatnim, który przewodził całej wspólnocie nusajryckiej przed jej podziałem na rywalizujące plemiona i klany, był Abu Sad al-Kasim at-Tarabani[9] (w innym brzmieniu Surur ibn al-Kasim at-Tarabani[1]), Palestyńczyk osiadły w Latakii[9]. Tradycja alawicka przypisuje mu nawrócenie na swoją naukę silnego miejscowego rodu Tanuch[1], jak również szerzenie nusajryzmu wśród miejscowych chłopów[9]. Pozostawione przez niego teksty teologiczne (zwłaszcza Kitab madżmu al-ajad[9]) stanowią jedno z podstawowych źródeł doktryny tej grupy religijnej[1].

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

W 1097 krzyżowcy dokonali masowego mordu na alawitach, uznając ich za muzułmanów[2]. Po opanowaniu Latakii przez krzyżowców na pocz. XII w. ludność alawicka emigrowała z miasta w góry, osiedlając się na obszarach zamieszkiwanych przez jeden z odłamów ismailitów - nizarytów, z którymi nusajryci szybko znaleźli się w konflikcie[1]. Z czasem, gdy krzyżowcy przekonali się o rzeczywistym charakterze alawickich wierzeń, odmiennych od sunnizmu, zaczęli akceptować ich obecność i angażować się w wewnętrzne spory między różnymi odłamami w obrębie tej grupy[2]. W 1120 25 tys. alawitów zostało pokonanych przez połączone siły ismailickie i kurdyjskie, trzy lata później po zmianie sojuszy alawici i ismailici odnieśli wspólne zwycięstwo nad Kurdami[2]. W okresie walk Saladyna z krzyżowcami alawici usiłowali pozyskiwać wsparcie lokalnych emirów w swojej rywalizacji z nizarytami[1].

W okresie panowania sułtana Bajbarsa z dynastii Mameluków alawici byli zwalczani na równi z nizarytami i podlegali przymusowemu nawracaniu na islam sunnicki[1]. Alawici i ismailici bez powodzenia próbowali zjednoczyć się przeciwko dotykającym ich prześladowaniom[2]. W XIV w. nusajryci zostali przez teologów sunnickich oficjalnie ogłoszeni heretykami, których księgi podlegały konfiskacie i przeciwko którym nakazane było prowadzenie świętej wojny[1]. Ibn Tajmijja wydał w tej sprawie fatwę, w której stwierdzał, iż walka prawdziwych muzułmanów przeciwko alawitom, nawracanie ich i zabijanie opornych oraz konfiskowanie ich własności były uprawnione[2]. Ataki na społeczność nusajrycką trwały do końca panowania mameluckiego na ziemiach syryjskich[2].

Panowanie osmańskie[edytuj | edytuj kod]

Po przyłączeniu Syrii do Imperium Osmańskiego w 1517 sułtan Selim I Groźny, za wiedzą i zgodą przywódców religijnych sunnitów, zamordował 9400 miejscowych alawitów[2]. Nusajryci przetrwali okres panowania osmańskiego przede wszystkim ukrywając się w górach; oficjalna polityka ich nawracania na sunnizm pozostawała niezmienna. Niekiedy uzyskiwali wsparcie paszów tureckich i nieformalną autonomię, nie podlegali poborowi rekruta ani nie uiszczali podatków[1].

W połowie XIX w. władze tureckie postanowiły zlikwidować faktyczną niezależność wspólnot alawickich, na co nusajryci odpowiedzieli oporem zbrojnym. Został on złamany w latach 70. XIX w., wtedy terytorium zamieszkiwane przez alawitów znalazło się pod pełną kontrolą Ottomanów[1]. Alawici byli zobowiązani do płacenia dżizji, byli także obiektem innych represji[2].

Francuski mandat w Syrii i w Libanie[edytuj | edytuj kod]

Alawicki sokolnik, zdjęcie z okresu II wojny światowej

Po ustanowieniu francuskiego Mandatu Syrii i Libanu Francuzi podzielili jego terytorium na sześć okręgów. Podstawą podziału była nadzieja na utrwalenie podziałów religijnych i etnicznych w celu ugruntowania władzy francuskiej. Jednym z okręgów było Autonomiczne Terytorium Alawitów ze stolicą w Latakii. W 1922 terytorium to zostało połączone z Okręgiem Damaszku i Okręgiem Aleppo, tworząc niesamodzielne Państwo Syrii. W 1924 przestało ono funkcjonować, zaś terytorium alawitów formalnie uzyskało niezawisłość, pod nazwą Państwo Alawitów (następnie Sandżak Latakii). Władza w nim należała jednak do francuskiego gubernatora, przy którym działała 17-osobowa Rada, w której alawici mieli dziewięcioosobową większość. W 1937 organizm ten zunifikowano z Republiką Syryjską jako jedną z jej prowincji[3]. W okresie panowania francuskiego zdarzały się przypadki przechodzenia alawitów na chrześcijaństwo. Sunnicka większość syryjskiego społeczeństwa zarzuca alawitom kolaborację z władzami kolonialnymi[2].

Ostatecznie wcielenie Państwa Alawitów do niepodległej Syrii nastąpiło w 1947, gdy władze centralne nowego państwa zlikwidowały alawicki ruch separatystyczny, na czele którego stał Sulajman al-Murszid[3].

W okresie francuskiego mandatu w Syrii władze mandatowe utworzyły Legion Syryjski i otworzyły w Damaszku Akademię Wojskową. Studia wojskowe oraz służba w formacji (pod komendą francuskich oficerów) nie były atrakcyjne dla sunnickiej większości mieszkańców Syrii, natomiast przedstawiciele mniejszości widzieli w nich szansę awansu społecznego. Alawici, obok chrześcijan, Druzów i Kurdów stanowili większość żołnierzy Legionu, a następnie w utworzonych z jego przekształcenia Wojskach Specjalnych. Formacja ta była w okresie mandatu narzędziem kontroli Francji nad arabskim terytorium, jednak po ogłoszeniu niepodległości przez Syrię stała się podstawą jej sił zbrojnych. Zapewniło to alawitom wpływy w społeczeństwie, które z czasem przełożyły się bezpośredni udział w sprawowaniu władzy[10].

W niepodległej Syrii[edytuj | edytuj kod]

W niepodległej Syrii najważniejsze role polityczne odgrywały ugrupowania sunnickie, zdominowane przez wąską konserwatywną elitę zamożnych rodów miejskich oraz wielkich posiadaczy ziemskich[11]. Alawici nie mieli swoich przedstawicieli w największych partiach syryjskich - Bloku Narodowym i w powstałych z podziału w nim Partii Narodowej i Partii Ludowej[12]. Jedyną możliwością awansu społecznego dla alawitów pozostawała kariera wojskowa, w armii syryjskiej utworzyli nieformalną grupę oficerów o istotnych wpływach[3]. W miarę wzrostu wpływu wojska na politykę Syrii ludzie wywodzący się z mniejszości etnicznych zyskiwali jednak coraz poważniejsze znaczenie w państwie[12]. Alawici, podobnie jak przedstawiciele innych mniejszościowych grup religijnych, wstępowali również do nowych syryjskich partii lewicowych[12]. Zaki al-Arsuzi był wśród twórców[3] powstałej w 1947 partii Socjalistycznego Odrodzenia Arabskiego (Baas)[13].

Wywodzący się z mniejszości (alawici i ismailici) oficerowie związani z partią Baas utworzyli na przełomie lat 50. i 60. tajny Komitet Wojskowy[14], który zorganizował zamachu stanu w Syrii w 1963. Po przewrocie władzę w kraju objęła partia Baas, zaprowadzając autorytarny system rządów[15].

Rola alawitów w Syrii rządzonej przez partię Baas[edytuj | edytuj kod]

1963-1970[edytuj | edytuj kod]
Salah Dżadid, jeden z przywódców zamachów stanu w Syrii w latach 1963 i 1966, w okresie 1966-1970 faktycznie rządził krajem, wprowadzając radykalny program socjalistycznych reform społecznych

Po przewrocie utworzona została Narodowa Rada Dowództwa Rewolucji i rząd tymczasowy[15], jednak faktycznie władza w kraju należała do trzech alawickich oficerów, członków Komitetu Wojskowego: Salaha Dżadida, Muhammada Umrana i Hafiza al-Asada[16]. Obaleniu dotychczasowych władz Syrii towarzyszyła całkowita zmiana elity władzy, z której usunięto przedstawicieli zamożnego mieszczaństwa i posiadaczy ziemskich, miejsce których zajęli młodsi politycy wywodzący się z rodzin wiejskich, wielokrotnie z rodzin alawickich, ismailickich lub druzyjskich[15]. Nie oznaczało to jednak całkowitego wyeliminowania sunnitów ze stanowisk państwowych (sunnitami byli m.in. Salah ad-Din al-Bitar[17] i Amin al-Hafiz[15]); partia Baas głosiła hasła socjalistyczne i opowiadała się za państwem świeckim[15].

Znaczenie alawitów i innych przedstawicieli mniejszości w Syrii jeszcze wzrosło po zamachu stanu, które w lutym 1966 przeprowadziła lewicowa frakcja partii Baas, eliminując z rządzącej elity polityków bardziej umiarkowanych[15]. Faktyczną władzę w kraju objął gen. Salah Dżadid, chociaż formalnie nie pełnił żadnego stanowiska państwowego (był jedynie zastępcą sekretarza generalnego Przywództwa Regionalnego Partii Baas[18]). Gen. Hafizowi al-Asadowi powierzono stanowisko ministra obrony[15]. Dżadid zdecydował natomiast o powołaniu na urząd prezydencki sunnity Nur ad-Dina al-Atasiego, również zwolennika radykalnej lewicy, by głową państwa symbolicznie był przedstawiciel największej grupy wyznaniowej[18]. Równocześnie w partii Baas dochodziło do kolejnych konfliktów frakcyjnych, które według Nikolaosa van Dama rozgrywały się głównie między działaczami o różnej przynależności religijnej. W 1966 z Przywództwa Regionalnego usunięto sunnitów i Druzów, zaś do 1968 - ismailitów, co doprowadziło do dominacji alawitów w kierownictwie partyjnym. Nie stanowili oni jednak jednorodnej grupy, różnili się w poglądach dotyczących gospodarki, ideologii i polityki zagranicznej, co uwidoczniło się po klęsce Syrii w wojnie sześciodniowej. Z kolei według Hanny Batatu podziały wyznaniowe i etniczne nigdy nie były główną przyczyną sporów wewnątrzpartyjnych, autor ten podkreśla jednak, że wspólnota wyznania i pochodzenia miała wpływ na tworzenie się nieformalnych frakcji[19].

Radykalne reformy inspirowane przez Dżadida w zestawieniu z alawickim pochodzeniem znacznej części elity władzy wzmagały niechęć zamożnego mieszczaństwa sunnickiego do rządów Baas. W środowisku tym zaczęły powstawać radykalne ugrupowania islamistyczne występujące przeciwko władzom[20].

Klęska Syrii w wojnie sześciodniowej doprowadziła do gwałtownych sporów w kierownictwie partyjnym, w tym do konfliktu między Dżadidem i al-Asadem, który zaczął opowiadać się za zmianą kursu w gospodarce na bardziej liberalny i poprawą stosunków z konserwatywnymi monarchiami arabskimi. Od 1968 do 1970 w partii Baas de facto działały dwa odrębne ośrodki władzy. Rywalizacja o wpływy zakończyła się puczem przeprowadzonym przez zwolenników al-Asada i przejęciem przez niego całkowitej kontroli nad państwem. Odsunięcie od władzy najbardziej znaczących dotąd osób w państwie i daleko idąca korekta polityki wewnętrznej i zagranicznej (Ruch Korygujący) nie oznaczała spadku wpływów alawitów jako grupy etniczno-religijnej[19].

Rządy Hafiza al-Asada[edytuj | edytuj kod]
Hafiz al-Asad przejął władzę w Syrii drogą kolejnego puczu w 1970 i sprawował autorytarną władzę w kraju do śmierci

Ustanowiony przez al-Asada system władzy wielokrotnie był określany w literaturze jako oparty wyłącznie na alawitach, co według innych badaczy jest obrazem uproszczonym[19][21]. Al-Asad obsadzał na stanowiskach państwowych osoby lojalne wobec siebie, zarówno członków rodziny lub klanu Kalbija, jak i zaufanych towarzyszy z partii i wojska[22]. Osobista lojalność wobec al-Asada stanowiła kryterium ważniejsze, niż przynależność wyznaniowa i etniczna[23], najbliższy krąg jego współpracowników składał się z oficerów, którzy uczestniczyli w zamachu stanu z 1970[21]. Syryjscy alawici nigdy nie dążyli do zmonopolizowania kontroli nad państwem. Na tle innych systemów autorytarnych zdominowanych przez mniejszości wyróżniali się zdolnością nawiązywania międzywyznaniowych koalicji (Szmuel Bar zaproponował termin "koalicjonizm konfesyjny" w miejsce określania syryjskiego systemu władzy jako alawickiego[21]) oraz pozyskiwania poparcia przedstawicieli większości sunnickiej[24], przede wszystkim jej uboższej warstwy (ludność wiejska). Szczególne znaczenie miało poparcie ismailitów i Druzów, którym zapewniono przywileje niewspółmierne do ich liczebności[21]. Przez całe lata 80. i 90. XX wieku alawici dominowali w siłach bezpieczeństwa i w wojsku, natomiast sunnici zajmowali wielokrotnie czołowe stanowiska rządowe oraz partyjne[23].

Za rządów Hafiza al-Asada większość oficerów armii syryjskiej była alawitami; dokładne dane procentowe nie są ujawniane[23]. Wyłącznie alawici służyli w Kompaniach Obrony do 1984[25][22]. Po rozformowaniu tej jednostki w wymienionym roku na jej miejsce powstała Gwardia Republikańska, której dowódcami w latach 80. i 90. również byli alawici Adnan Machluf, a po nim Ali Mahmud Hasan[23], Mahir al-Asad[26]. Również alawici (Ali Hajdar, a po nim Ali Habib Mahmud) dowodzili elitarnymi Siłami Specjalnymi[23]. Od 70. XX wieku tylko im powierzano kierowanie Wywiadem Wojskowym, najważniejszą z czterech syryjskich agencji bezpieczeństwa[27].

Podczas gdy w pierwszych latach po zamachu stanu partii Baas bazą społeczną władzy byli przede wszystkim członkowie mniejszości religijnych (działalność w partii była dla nich drogą awansu społecznego przez całe rządy Hafiza al-Asada i jego syna Baszszara[28]) oraz ludność wiejska, za rządów Hafiza al-Asada, zwłaszcza od lat 80. XX wieku[21], systematycznie starano się pozyskiwać poparcie mieszkańców miast[24], czego jednak nigdy w pełni nie osiągnięto. Ze średniozamożnych sunnickich rodzin miejskich, zajmujących się głównie handlem, pochodzili w większości członkowie opozycji islamistycznej, która nielegalnie rozwijała się w Syrii w latach 70. XX wieku. Organizacje te uważały alawitów za wrogów, zarzucając im zawłaszczanie sunnickiego w większości państwa. Od połowy tej dekady islamiści organizowali akty terroru indywidualnego, których ofiarami padali obok urzędników państwowych i działaczy partyjnych właśnie alawici[22]. 16 czerwca 1979 w takim ataku na Akademię Wojskową w Aleppo zamordowanych zostało od 32 do 83 kadetów-alawitów[29].

Przez cały okres rządów Hafiza al-Asada, a także po objęciu władzy przez jego syna, publiczne akcentowanie własnej przynależności religijnej i etnicznej oraz odwoływanie się do solidarności członków jednej grupy było zabronione. Oficjalna propaganda państwowa utrzymywała, że istnieje tylko jeden naród syryjski[30].

Rządy Baszszara al-Asada[edytuj | edytuj kod]
Baszszar al-Asad przejął władzę w Syrii po śmierci ojca

Baszszar al-Asad zachował w mocy podstawowe nieoficjalne zasady polityki personalnej ojca, toteż po 2000 nie uległa zmianie sytuacja, w której alawici zajmowali kluczowe stanowiska w siłach zbrojnych i siłach bezpieczeństwa, natomiast sunnici mogli dochodzić do najwyższych urzędów cywilnych (partyjnych i państowych)[23], chociaż bywali powoływani na stanowisko ministra obrony lub szefa sztabu armii syryjskiej[31]. W pierwszych latach sprawowania władzy Baszszar al-Asad starał się nie faworyzować żadnej grupy etniczno-religijnej, równoważąc wpływy różnych środowisk, zachowując jednak w rękach własnych krewnych stanowiska najważniejsze dla zachowania status quo[32]. Fakt, iż w syryjskiej elicie władzy obok siebie działali przedstawiciele zarówno sunnickiej większości, jak i alawickiej mniejszości doprowadził do wytworzenia się specyficznej kultury politycznej, w której odmienność religijna zaczęła tracić na znaczeniu. Chociaż do całkowitego zniwelowania różnic religijnych (w zakresie stosunku do prawa muzułmańskiego czy manifestowania własnej wiary) nie doszło, członkowie syryjskich kół rządowych zaczęli posługiwać się podobnym językiem i odwoływać się do podobnych symboli i wartości. Nie oznacza to całkowitego zaniku zjawiska silnej lojalności alawickich działaczy partyjnych i państwowych wobec innych członków swojej rodziny i klanu[32]. Wsparcie, jakiego udzielali sobie nawzajem alawici, ułatwiało autorytarnemu rządowi al-Asada zachowanie wewnętrznej spójności, miało także istotny wpływ na procesy podejmowania decyzji dotyczących państwa[32].

Baszszar al-Asad utrzymał utrwaloną w okresie rządów swojego ojca zasadę pomijania w mediach oraz w oficjalnych wystąpieniach zagadnień związanych z różnorodnością etniczną syryjskiego społeczeństwa i nieodwoływania się do partykularyzmów etnicznych i religijnych[32]. Akcentując przywiązanie do islamu, publicznie pojawiał się na piątkowych modlitwach w meczetach sunnickich i brał udział w obchodach sunnickich świąt[6].

Rozmieszczenie alawitów na świecie[edytuj | edytuj kod]

Zróżnicowanie etniczno-religijne Syrii. Obszar zamieszkany w większości przez alawitów zaznaczono kolorem jasnozielonym

Według danych z 2008 alawici stanowili większość mieszkańców wybrzeża w regionie Latakii (ok. 60% całej populacji) z wyłączeniem samego miasta, w którym dominują sunnici. Alawici są również obecni w regionie Tartusu, Hims i Hamy. Łącznie w Syrii żyło na pocz. XXI w. ok. 700 tys. osób należących do tej grupy religijno-etnicznej, co stanowiło ok. 11% mieszkańców kraju - największą mniejszość w kraju[3]. Alawici są obecni w południowych prowincjach Turcji (prowincja Hatay, dawny syryjski sandżak Aleksandretty[5]) oraz północnym[5] w Libanie. W państwie tym przedstawiciel nusajrytów ma gwarantowany fotel w parlamencie[3]. Żyją również w Izraelu, na Wzgórzach Golan[3], w miejscowości Ghadżar liczącej ok. 2 tysiące mieszkańców[2]. Łącznie liczbę alawitów na świecie szacuje się w granicach 1-2 mln[3].

Alawici w oczach innych odłamów islamu[edytuj | edytuj kod]

Według największego odłamu islamu, sunnizmu, alawici nie mogą być uznawani za muzułmanów, lecz są heretykami[1][2]. Herezjografowie muzułmańscy są zdania, że jedyną cechą wspólną między alawitami i innymi odłamami jest uznawanie zasady jedynobóstwa[4]. Fundamentaliści islamscy jednoznacznie odrzucają możliwość uznania alawitów za muzułmanów[4].

Z kolei szyicki teolog libański Musa as-Sadr w 1974 uznał alawitów za szyitów, na co mogła mieć wpływ współpraca władz syryjskich z Hezbollahem[2]. Alawitów postrzega się również jako społeczność liberalną obyczajowo i silnie zeświecczoną[5].

Przypisy

  1. 1,00 1,01 1,02 1,03 1,04 1,05 1,06 1,07 1,08 1,09 1,10 1,11 1,12 1,13 1,14 1,15 1,16 1,17 1,18 1,19 Landowski Z.: Islam. Nurty, odłamy, sekty. Warszawa: Książka i Wiedza, 2008, s. 173-174. ISBN 9788305135252.
  2. 2,00 2,01 2,02 2,03 2,04 2,05 2,06 2,07 2,08 2,09 2,10 2,11 2,12 2,13 2,14 2,15 2,16 2,17 2,18 2,19 2,20 2,21 2,22 2,23 2,24 2,25 2,26 2,27 2,28 2,29 2,30 Mazurczak G.: Poznać znaczy zrozumieć. Alawickie obrzeża islamu (pol.). psz.pl. [dostęp 2014-08-28].
  3. 3,00 3,01 3,02 3,03 3,04 3,05 3,06 3,07 3,08 3,09 3,10 3,11 3,12 3,13 3,14 3,15 3,16 3,17 3,18 3,19 3,20 Landowski Z.: Islam. Nurty, odłamy, sekty. Warszawa: Książka i Wiedza, 2008, s. 175-177. ISBN 9788305135252.
  4. 4,0 4,1 4,2 4,3 4,4 4,5 4,6 Pachniak K.: Ezoteryczne odłamy islamu w muzułmańskiej literaturze herezjograficznej. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2012, s. 183-185. ISBN 9788361203674.
  5. 5,0 5,1 5,2 5,3 The 'secretive sect' in charge of Syria (ang.). bbc.com. [dostęp 2014-08-28].
  6. 6,0 6,1 Fyderek Ł.: Pretorianie i technokraci w reżimie politycznym Syrii. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011, s. 156. ISBN 9788376381114.
  7. 7,0 7,1 7,2 7,3 7,4 7,5 7,6 Pachniak K.: Ezoteryczne odłamy islamu w muzułmańskiej literaturze herezjograficznej. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2012, s. 186-187. ISBN 9788361203674.
  8. 8,0 8,1 8,2 8,3 8,4 8,5 Pachniak K.: Ezoteryczne odłamy islamu w muzułmańskiej literaturze herezjograficznej. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2012, s. 188-190. ISBN 9788361203674.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 9,4 9,5 Pachniak K.: Ezoteryczne odłamy islamu w muzułmańskiej literaturze herezjograficznej. Warszawa: Wydawnictwo Akademickie DIALOG, 2012, s. 191-193. ISBN 9788361203674.
  10. Fyderek Ł.: Pretorianie i technokraci w reżimie politycznym Syrii. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011, s. 34-35. ISBN 9788376381114.
  11. Fyderek Ł.: Pretorianie i technokraci w reżimie politycznym Syrii. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011, s. 36-37 i 42. ISBN 9788376381114.
  12. 12,0 12,1 12,2 Fyderek Ł.: Pretorianie i technokraci w reżimie politycznym Syrii. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011, s. 42. ISBN 9788376381114.
  13. F. Jomma, System polityczny Syrii a "Arabska Wiosna Ludów". Reforma państwa czy upadek reżimu? [w:] red. K. Górak-Sosnowska, K. Pachniak, Bunt czy rewolucja? Przemiany na Bliskim Wschodzie po 2010 roku, Ibidem, Łódź 2010, ISBN 9788362331161, s.125-126.
  14. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 60-64 i 74-75. ISBN 0520066677.
  15. 15,0 15,1 15,2 15,3 15,4 15,5 15,6 Fyderek Ł.: Pretorianie i technokraci w reżimie politycznym Syrii. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011, s. 46-49. ISBN 9788376381114.
  16. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 78-83. ISBN 0520066677.
  17. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 29. ISBN 0520066677.
  18. 18,0 18,1 Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 105-109. ISBN 0520066677.
  19. 19,0 19,1 19,2 Fyderek Ł.: Pretorianie i technokraci w reżimie politycznym Syrii. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011, s. 51-52. ISBN 9788376381114.
  20. Fyderek Ł.: Pretorianie i technokraci w reżimie politycznym Syrii. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011, s. 50. ISBN 9788376381114.
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 Bar S.: Bashar's Syria: the Regime and its Strategic Worldview (ang.). herzliyaconference.org, 2006. [dostęp 2014-08-29]. s. 357-359.
  22. 22,0 22,1 22,2 Fyderek Ł.: Pretorianie i technokraci w reżimie politycznym Syrii. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011, s. 55-56 i 100. ISBN 9788376381114.
  23. 23,0 23,1 23,2 23,3 23,4 23,5 Fyderek Ł.: Pretorianie i technokraci w reżimie politycznym Syrii. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011, s. 100-104. ISBN 9788376381114.
  24. 24,0 24,1 Fyderek Ł.: Pretorianie i technokraci w reżimie politycznym Syrii. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011, s. 66. ISBN 9788376381114.
  25. Fyderek Ł.: Pretorianie i technokraci w reżimie politycznym Syrii. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011, s. 59. ISBN 9788376381114.
  26. Syrian security branches and Persons in charge (ang.). sn4hr.org. [dostęp 2014-08-26].
  27. Fyderek Ł.: Pretorianie i technokraci w reżimie politycznym Syrii. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011, s. 108. ISBN 9788376381114.
  28. Fyderek Ł.: Pretorianie i technokraci w reżimie politycznym Syrii. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011, s. 96. ISBN 9788376381114.
  29. Seale P.: Asad of Syria. The Struggle for the Middle East. Berkeley-Los Angeles: University of California Press, 1989, s. 315-317. ISBN 0520066677.
  30. Fyderek Ł.: Pretorianie i technokraci w reżimie politycznym Syrii. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011, s. 124 i 126. ISBN 9788376381114.
  31. Fyderek Ł.: Pretorianie i technokraci w reżimie politycznym Syrii. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011, s. 105-106. ISBN 9788376381114.
  32. 32,0 32,1 32,2 32,3 Fyderek Ł.: Pretorianie i technokraci w reżimie politycznym Syrii. Kraków: Księgarnia Akademicka, 2011, s. 125-126. ISBN 9788376381114.