Synkretyzm religijny

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Synkretyzm religijny – łączenie ze sobą różnych tradycji religijnych wielu narodów i wyznań, powodujące zderzenia odmiennych poglądów, a także ich przemieszanie.

Słowo synkretyzm według etymologii oznacza „postępować jak Kreteńczyk”. W świecie helleńskim używane było jako nazwa zabiegu polegającego na włączaniu obcych bóstw do panteonu własnych.[1]

Zjawisko to pojawiło się w świecie starożytnym, byli z niego znani szczególnie Grecy, którzy masowo asymilowali obce (np. egipskie) bóstwa, włączając je do swojego panteonu. Niektóre bóstwa rodzime próbowano utożsamiać z bóstwami obcej religii, a praktyki kultowe łączono ze sobą, nadając im nowy sens i znaczenie. Etruskowie postąpili tak samo z bogami greckimi, a po nich przejęli ten zwyczaj Rzymianie, w odniesieniu do wierzeń ludów podbitych, a więc zarówno wobec mitologii greckich, jak i wierzeń bliskowschodnich, celtyckich czy germańskich.

Szczytowe nasilenie zjawisko synkretyzmu religijnego osiągnęło w pierwszych wiekach naszej ery w Cesarstwie Rzymskim. Powszechny stawał się kult bóstw pochodzenia orientalnego. Za Kaliguli wzniesiono świątynię Izydy (Izis) na Polu Marsowym. Rozwijał się kult Wielkiej Matki Kybele oraz irańskiego Mitry – boga słońca. Do panteonu rzymskiego trafił też Baal, za sprawą Heliogabala (panował w latach 218‒222 n.e.), który w młodości sam był jego kapłanem w Emesie.

Założeniem cesarzy rzymskich było „adoptowanie” bóstw ludów podbitych do rzymskiego panteonu lub też utożsamianie ich z bogami już istniejącymi, o podobnych atrybutach i funkcjach.

Synkretyzm religijny cechował również duchowość Chińczyków, którzy raczej zacierali niż podkreślali różnice między wyznaniami. Czołowym przykładem może być bogini Guanyin, czczona zarówno przez taoistów, jak i buddystów (jako Awalokiteśwara). Inne elementy chińskiego synkretyzmu to rytuały konfucjańskie oraz kult przodków.

Nie można również powiedzieć, że synkretyzm religijny współcześnie nie istnieje. Jego przykładami są obecnie kulty pochodzenia afrykańskiego i afroamerykańskiego, takie jak: santeria, obeah czy voodoo, gdzie obrzędowość chrześcijańska (najczęściej katolicka) jest łączona z tradycyjnym, plemiennym kultem, a postacie Marii lub świętych katolickich są utożsamiane z plemiennymi bóstwami.

Chrześcijaństwo[edytuj | edytuj kod]

Również chrześcijaństwo nie uchroniło się przed synkretyzmem religijnym. Wiele ważnych świąt obchodzonych jest w takich samych ramach czasowych jak święta o podobnym charakterze z wierzeń przedchrześcijańskich:

Święto Zmarłych
występujące w chrześcijaństwie jako Wszystkich Świętych i Zaduszki, obchodzone było w wielu religiach przedchrześcijańskich w podobnym lub tym samym czasie (Samhain, Dziady). Ponadto niektóre praktyki związane z „życiem pozagrobowym” mają pochodzenie przedchrześcijańskie, np. ogień miał uniemożliwić wyjście „w świat” upiorom, a oświetlić drogę w Zaświaty duchom – stąd wzięła się tradycja palenia na grobach zniczy.
Wielkanoc
obchodzona jest w okolicach nadejścia wiosny, o tej samej porze świętowano w wielu kultach i religiach – powodem świętowania był koniec zimy i odradzanie się przyrody do życia. W kontekście Wielkanocy występuje też liczna symbolika zaczerpnięta z wierzeń przedchrześcijańskich: jajko jako symbol życia (ozdobionymi jajkami – pisankami – obdarowywano się na wschodzie), nieodłączny symbol Wielkanocy – zając – odgrywał rolę w „pogańskich” wierzeniach m.in. jako symbol płodności.
Boże Narodzenie
obchodzi się 25 grudnia, a więc niedługo po przesileniu zimowym. O tej porze świętowano w wielu kultach i religiach (patrz: Saturnalia, Mitraizm, Święto Godowe, spekuluje się nawet o prehistorycznym rodowodzie tego święta). Ponadto wiele zwyczajów bożonarodzeniowych ma pochodzenie „pogańskie”: strojenie choinki, jemioła. Bohdan Baranowski w książce W kręgu upiorów i wilkołaków spekuluje też na temat wigilijnej tradycji rezerwowania talerza jedzenia dla niespodziewanego gościa – może to być pozostałość po wierze w domowe „duszki”, które według dawnych wierzeń miały mieszkać w każdym gospodarstwie: mogły one pomagać gospodarzom lub płatać im figle, toteż starano się je zwykle ugłaskać, zostawiając gdzieś w kącie trochę żywności.
Kult Matki Boskiej
według krytyków religii chrześcijańskiej – jest prawdopodobnie wzorowany na kultach „Bogini Matki” występujących w wielu innych religiach[2]. Powołują się przy tym na fakt, że dogmat o bożym macierzyństwie Maryi uchwalono na Soborze Efeskim w 431 roku[3]Efez był jednym z największych ośrodków kultu Bogini Matki. Ponadto wyobrażenia Maryi często nawiązują do wyobrażeń egipskiej bogini-matki Izydy – do tego stopnia, że oryginalny posąg Izydy Karmiącej można było oglądać aż do XVI wieku w bocznej nawie paryskiego kościoła Saint Germain des Pres.[4]
Różaniec
został przejęty przez chrześcijan od wyznawców religii Wschodu. W hinduizmie i buddyzmie występuje mala, przedmiot tożsamy chrześcijańskiemu różańcowi. Prawdopodobnie gdy rzymscy odkrywcy przybyli do Indii i zetknęli się z malą, zapamiętali określenie jap mala zamiast japa mala. Jap w sanskrycie oznacza różę i tym sposobem mala trafiła do imperium rzymskiego jako rosarium, a w języku angielskim i polskim przyjęto przekład tego słowa jako odpowiednio rosary i różaniec.[potrzebne źródło]

Islam[edytuj | edytuj kod]

  • kult czarnego kamienia występował już w czasach przedislamskich;[5]
  • współcześni muzułmanie pielgrzymują do Kaaby, która już przed Mahometem była głównym ośrodkiem kultu na Półwyspie Arabskim;[6]
  • islam zaadaptował również wiarę w dżinny – pozostałość mitologicznych wyobrażeń z przedmuzułmańskiej Arabii.

Judaizm[edytuj | edytuj kod]

Judaizm wywarł wpływ na chrześcijaństwo i islam, toteż synkretyzm judaizmu rzutuje również na te religie. Wiele elementów judaizmu wywodzi się z zaratusztrianizmu:[7][8][9]

  • wędrówka duszy po śmierci do nieba lub piekła;
  • nadejście mesjasza;
  • Sąd Ostateczny;
  • określenie koszerności (regulowanie takich spraw życia codziennego jak ubiór, jedzenie, seks);
  • w zaratusztrianizmie szczególnym obiektem kultu darzy się ogień, a w judaizmie ogień wielokrotnie pojawia się w kontekście Boga lub boskości, m.in. uosabianie Boga ze światłością, ukazywanie go pod postacią płonącego krzewu etc.

Ponadto w starożytnym Egipcie podjęto próbę wprowadzenia monoteistycznego kultu Atona w miejsce starych bogów. Niektórzy dopatrują się tu źródła żydowskiego monoteizmu.

Judaizm przejął też elementy wierzeń Sumerów:

  • potop, budowa statku przez garstkę ostrzeżonych ludzi, z których na nowo odradza się życie na Ziemi, oraz wypuszczanie ze statku ptaka, w celu sprawdzenia, czy w pobliżu jest suchy ląd;
  • wąż jako symbol podstępu i zła (w mitologii Sumerów wąż ukradł człowiekowi ziele dające nieśmiertelność – patrz: Epos o Gilgameszu).

Synkretyzm w innych religiach[edytuj | edytuj kod]

Do stosunkowo dużego znaczenia doszła synkretyczna religia sikhizm łącząca elementy islamu i hinduizmu.[10]

Thelema jest mieszaniną wielu różnych szkół wiary i praktyk w tym hermetyzmu, wschodniego mistycyzm, jogi, XIX wiecznych filozofów (np. Nietzschego), okultyzmu, kabały a także religii starożytnej Grecji i Egiptu. Lista Świętych Thelemy ukazuje, jak wiele wątków i motywów religijnych Thelema łączy w sobie, wybierając z nich to, co uznaje za przydatne.

Manicheizm był syntezą wielu religii: staroirańskiego zoroastryzmu, buddyzmu i chrześcijaństwa.

Gnostycyzm to dualistyczne i łączące elementy chrześcijaństwa z grecko-egipskim hermetyzmem. Istnieje tu podobieństwo do buddyzmu i wschodnich mistycznych dróg. Gnostycy spisywali zazwyczaj to doświadczenie w formie mitu przypominającego obrazowanie plotyńskiej emanacji hipostaz bytu z Jedni. Szeroko, lecz powierzchownie sięgali do chrześcijaństwa, judaizmu, pogańskich kultów, i mnóstwa innych doświadczeń religijnych w ówczesnym świecie i przeinaczając je na swoją modłę.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Cristian G.Parker, Współczesna Religia Ludowa. Złożony Obiekt badań dla socjologów
  2. Matka Boska vel Bozia – Racjonalista
  3. Uroczystość Świętej Bożej Rodzicielki Maryi. liturgia.wiara.pl. [dostęp 2010-09-26].
  4. V. Tam Tinh Tran, Yvette Labrecque, Isis lactans: Corpus des monuments gréco-romains d'Isis allaitant Harpocrate, BRILL, 1973, s.11 ISBN 90-04-03746-2, ISBN 978-90-04-03746-5
  5. Ryszard Piwiński: Mitologia Arabów. Warszawa: Wydawnictwa Artystyczne i Filmowe, 1989, s. 15. ISBN 8322104820.
  6. Encyclopedia Britannica, 15:150ff
  7. Jacques Duchesne-Guillemin Zoroastrianizm w Encyclopaedia Britannica (ang.)
  8. Gherardo Gnoli Dualism w Encyclopaedia Iranica. (ang.)
  9. Shaul Shaked Eschatology in Zoroastrianizm and Zoroastrian Influence w Encyclopaedia Iranica (ang.)
  10. Feliks Koneczny: Z rzekomych syntez religijnych. Krzeszowice: DW "Ostoja", 2005. ISBN 8360048959.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]