Globalne ocieplenie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Średnia globalna temperatura w latach od 1850 do 2007
Zmiany średniej temperatury w latach 1999-2008, w porównaniu z okresem 1940-1980

Globalne ocieplenie – obserwowane od połowy XX wieku podwyższenie średniej temperatury atmosfery przy powierzchni ziemi i oceanów oraz przewidywane ocieplenie w przyszłości.

Średni wzrost temperatury powietrza w latach 1906-2005 w pobliżu powierzchni Ziemi wyniósł 0,74 ±0,18°C[A 1]. Istotą problemu związanego z wyjaśnieniem globalnego ocieplenia jest ustalenie, w jakim stopniu na to zjawisko wpływa działalność człowieka, a w jakim czynniki naturalne. Międzyrządowy Zespół ds. Zmian Klimatu (IPCC) uważa, że „większość obserwowanego wzrostu średniej temperatury globalnej od połowy XX wieku spowodowana jest najprawdopodobniej antropogenicznym wzrostem koncentracji gazów cieplarnianych”[1] poprzez efekt cieplarniany. W XX wieku czynniki naturalne, takie jak aktywność słoneczna i wulkany, spowodowały łącznie tylko niewielkie ocieplenie w stosunku do okresu sprzed rewolucji przemysłowej[A 2][A 3][A 4]. Wnioski te poparło ponad 45 stowarzyszeń i akademii naukowych[A 5], wliczając wszystkie narodowe akademie nauk 8 najbardziej uprzemysłowionych państw[2][3].

Podsumowane przez IPCC prognozy modeli klimatycznych wykazują, że średnia temperatura globalna powierzchni Ziemi podniesie się w XXI w. o 1,1-6,4 °C[1]. Rozrzut w szacunkach wzrostu temperatury jest spowodowany przyjęciem różnych scenariuszy z odmiennymi założeniami emisji gazów cieplarnianych i używaniem modeli prognostycznych, które nieco inaczej przewidują zmiany klimatyczne. Pomimo że większość badań skupia się na zmianach do roku 2100, to ocieplenie i wzrost poziomu morza trwać może ponad tysiąc lat, nawet w przypadku ustabilizowania się gazów cieplarnianych. Opóźnienie w przywróceniu równowagi to skutek dużej pojemności cieplnej oceanów[1].

Wątpliwości naukowe pozostają w kwestiach skali przewidywanego wzrostu temperatury oraz tego, jak ocieplenie i jego konsekwencje będą różnić się w poszczególnych rejonach na Ziemi. Rządy większości państw podpisały i ratyfikowały protokół z Kioto, mający na celu redukcję emisji gazów cieplarnianych. Trwa jednak światowa polityczno-publiczna debata, dotycząca działań w celu redukcji tempa ocieplania się klimatu oraz przystosowania się do już występujących i przewidywanych jego następstw.

Terminologia[edytuj | edytuj kod]

Termin "globalne ocieplenie", zarówno w pracach naukowych, jak i w języku powszechnym, odnosi się najczęściej do ocieplenia odnotowanego w ostatnich dekadach oraz prognoz dalszego wzrostu temperatury; zakłada on wpływ człowieka wskutek emisji gazów cieplarnianych[1][4]. Czasami termin ten jest stosowany w odniesieniu do innych ociepleń w historii Ziemi. Niekiedy używa się też terminu "antropogeniczne globalne ocieplenie" (AGW), co podkreśla rolę zmian wywołanych przez człowieka.

Termin "zmiana klimatu" oznacza zauważalną zmianę klimatu (np. temperatura, opady, wiatr) utrzymującą się przez dłuższy okres (dekady) z jakichkolwiek przyczyn[4]. Może więc odnosić się do takich efektów, jak globalne ochłodzenie lub zmiany w ogólnej cyrkulacji atmosfery na Ziemi. Ramowa konwencja Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu (UNFCCC) używa terminu "zmiana klimatu" do zmian spowodowanych przez człowieka i "zmienność klimatyczna" do zmian z przyczyn naturalnych[5].

Zmiany temperatury[edytuj | edytuj kod]

Zmiany obecne[edytuj | edytuj kod]

Dwa tysiące lat średniej temperatury powierzchni według różnych rekonstrukcji, każda zaokrąglona do skali dekadowej. Niezaokrąglona wartość za rok 2004 również oznaczona dla porównania

Na podstawie pomiarów instrumentalnych (bezpośrednich) ustalono, że średnia globalna temperatura lądów i oceanów wzrosła o 0,75 °C względem okresu 1860-1900. Wartość ta jest nieznacznie obciążona niepewnością pomiarową, wynikającą z efektu miejskiej wyspy ciepła, która wynosi 0,002 °C na dekadę[6]. Od 1979 roku prowadzone są satelitarne pomiary temperatury w dolnej troposferze, z których wynika, że temperatura wzrastała o około 0,12-0,22 °C na dekadę. Rekonstrukcje klimatu pokazują, że przed XX-wiecznym ociepleniem temperatura była relatywnie stabilna przez ostatnie 1-2 tys. lat; wyjątkiem były możliwie regionalne oscylacje, takie jak średniowieczne optimum klimatyczne czy mała epoka lodowa.

Na podstawie ocen należącego do NASA Goddard Institute for Space Studies (ang.) (GISS), 2005 był najcieplejszym rokiem od wprowadzenia precyzyjnych i rozpowszechnionych pomiarów instrumentalnych, czyli pod koniec XIX wieku. Poprzednio, rekordowym rokiem był 1998, wyprzedzony o parę setnych stopnia Celsjusza[7]. Światowa Organizacja Meteorologiczna i Climatic Research Unit uznały 2005 za drugi najcieplejszy rok, za 1998[8][9]. Klimat w 1998 był wyjątkowo ciepły ze względu na pojawienie się najintensywniejszego zjawiska El Niño w całym stuleciu[10]. Z kolei zima 2007/2008 była prawdopodobnie najchłodniejsza (w skali globalnej) od siedmiu lat, co przypisuje się szczególnie silnej La Niña[11].

Od 1979 temperatury nad lądem wzrastały niemal dwukrotnie szybciej niż temperatury oceanu (0,25 °C na dekadę w porównaniu z 0,13 °C na dekadę)[12]. Temperatura oceanu wzrasta wolniej niż lądu ze względu na większą pojemność cieplną wody oraz szybszą utratę ciepła przez parowanie[13]. Na półkuli północnej jest więcej lądu niż na półkuli południowej, w związku z tym ogrzewa się ona nieco szybciej. Ponadto znajdują się na niej rozległe obszary sezonowej pokrywy śnieżnej i śniegolodu, co, w przypadku ich topnienia, prowadzi do dodatkowego ocieplenia. Mimo że na półkuli północnej emitowana jest większość gazów cieplarnianych, nie wpływa to na różnicę pomiędzy ocieplaniem się półkul, ponieważ gazy cieplarniane pozostają w atmosferze ziemskiej wystarczająco długo, aby dobrze się w niej wymieszać.

Zrekonstruowany przebieg temperatury na dwóch lokacjach na Antarktydzie i korelacja z globalną zmianą objętości lodu. Obecne dane pokazane są po lewej stronie wykresu

Paleoklimatolog William Ruddiman twierdzi, że wpływ człowieka na klimat globalny został zainicjowany około 8000 lat temu, kiedy zaczęło się wylesianie dla zapewnienia terenu na produkcję rolną i około 5000 lat temu, kiedy zaczęto nawadniać pola w Azji do produkcji ryżu[14]. Interpretacje Ruddimana, oparte na danych stężenia metanu, zostały zakwestionowane[15].

Zmiany w przeszłości[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobne artykuły: PaleoklimatologiaZiemia-śnieżka.

Cykle ocieplenia i ochłodzenia zdarzały się na Ziemi wielokrotnie. Badania Europejskiego projektu rdzeni lodowych na Antarktydzie (EPICA) dostarczyły danych z ostatnich 800 tysięcy lat. W okresie tym wystąpiło osiem cykli glacjalnych, zsynchronizowanych z cyklami Milankovicia i ciepłe okresy interglacjalne, porównywalne z obecną temperaturą[16].

Z gwałtownym wzrostem ilości gazów cieplarnianych w okresie wczesnej Jury (około 180 milionów lat temu) związany był wzrost średnich temperatur o ok. 5 °C. Badania Open University wykazują, że ocieplenie przyspieszyło tempo wietrzenia skał o ok. 400%. Ponieważ wietrzenie powoduje wiązanie węgla w kalcytach i dolomitach, poziom CO2 zmniejszył się do normalnego poziomu w ciągu kolejnych 150000 lat[17][18].

Zaproponowano też hipotezę, w której gwałtowna emisja metanu ze związków klatratu (ang. clathrate gun hypothesis) była przyczyną i zarazem efektem innych wydarzeń w dalekiej przeszłości, m.in. wymierania permskiego (ok. 251 milionów lat temu) i paleoceńsko-eoceńskiego maksimum termicznego (ok. 55 milionów lat temu).

Przyczyny zmian klimatu[edytuj | edytuj kod]

Składniki obecnego wymuszania radiacyjnego oszacowane przez Czwarty Raport IPCC
Information icon.svg Osobny artykuł: Zmiana klimatu.

Klimat Ziemi zmienia się w wyniku modyfikacji czynników zewnętrznych, w tym zmian konfiguracji cykli orbitalnych[19][20][21], zmian efektu cieplarnianego, wywołanych głównie zmianami koncentracji gazów cieplarnianych oraz erupcji wulkanicznych wpływających także na koncentrację gazów cieplarnianych, jak i ograniczenie dopływu światła słonecznego do powierzchni Ziemi[22]. Dokładne przyczyny współczesnego ocieplenia pozostają obiektem badań. Istnieje pogląd naukowy[23] głoszący, że wywołany działalnością człowieka wzrost atmosferycznych gazów cieplarnianych spowodował większość ocieplenia obserwowanego od początków ery przemysłowej. Pogląd ten dotyczy szczególnie ostatniego pięćdziesięciolecia, dla którego dostępne są najbardziej szczegółowe bezpośrednie pomiary temperatury atmosfery oraz stężenia gazów cieplarnianych. Powstały też hipotezy wyjaśniające wzrost temperatury, które odbiegają od tej opinii naukowej. Jedna z nich sugeruje, że ocieplenie to efekt zmian w aktywności słonecznej, która wpływa na formowanie się chmur[24][25][26].

Żaden ze skutków wymuszania klimatu przez zmiany w ilości gazów cieplarnianych nie następuje natychmiastowo. Duża pojemność cieplna oceanu powoduje, że powierzchniowe zmiany temperatury oceanu są transportowane przez oceaniczny pas transmisyjny z opóźnieniem. Wpływ oceanu na klimat atmosfery i inne pośrednie czynniki sprawiają, że klimat na powierzchni Ziemi dostosowuje się powoli do nowych warunków równowagi[27]. Badania wykazują, że nawet gdyby ilość gazów cieplarnianych ustabilizowała się na poziomie z 2000 roku, klimat wciąż ocieplałby się o około 0,5 °C do końca XXI wieku[28].

Atmosferyczne gazy cieplarniane[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobne artykuły: Gaz cieplarnianyEfekt cieplarniany.

Efekt cieplarniany odkrył w 1824 Jean Baptiste Joseph Fourier, a jako pierwszy ilościowo przeanalizował Svante Arrhenius w 1896. Jest to proces, w którym absorpcja i emisja promieniowania podczerwonego przez gazy atmosferyczne ogrzewa dolną atmosferę i powierzchnię planety.

Istnienie zjawiska efektu cieplarnianego nie jest kwestionowane. Naturalnie występujące gazy szklarniowe podnoszą przeciętną temperaturę Ziemi o około 33 °C, dzięki czemu jest ona zamieszkiwalna[29]. Główne gazy cieplarniane na Ziemi to para wodna, odpowiedzialna za 36-66% efektu cieplarnianego (razem z chmurami 66-85%); dwutlenek węgla (CO2), powodujący 9-26% efektu; metan (CH4)- 4-9% i ozon- 3-7%[30][31]. Problem atrybucji globalnego ocieplenia polega na zrozumieniu, w jakim stopniu zjawisko efektu cieplarnianego jest intensyfikowane wskutek działalności człowieka powodującej wzrost stężenia niektórych gazów cieplarnianych w atmosferze.

Działalność człowieka od rewolucji przemysłowej spowodowała wzrost koncentracji różnych gazów cieplarnianych, prowadząc do większego wymuszania radiacyjnego przez dwutlenek węgla, metan, troposferyczny ozon, chlorofluorowęgle i podtlenek azotu. Metan silniej niż dwutlenek węgla pochłania promieniowanie podczerwone, dlatego jest efektywniejszym gazem cieplarnianym, jednak jego stężenie w atmosferze jest dużo mniejsze, i całkowite wymuszanie radiacyjne metanu szacuje się na jedną czwartą wymuszania CO2. Pozostałe gazy tylko w niewielkim stopniu przyczyniają się do efektu szklarniowego; jednym z nich jest tlenek azotu (N2O), jego koncentracja wzrosła w wyniku działalności rolniczej. Atmosferyczne stężenie CO2 i CH4 wzrosło odpowiednio o 31% i 149% od początku ery przemysłowej w połowie XVIII wieku. Poziomy te są wyższe niż kiedykolwiek w ciągu ostatnich 650000 lat (okresu, dla którego uzyskano wiarygodne dane z rdzeni lodowych)[32]. Z innych mniej bezpośrednich dowodów geologicznych przypuszcza się, że zawartości dwutlenku węgla nie były tak wysokie od 20 milionów lat[33]. Spalanie paliw kopalnych jest odpowiedzialne za około 75% wzrostu koncentracji CO2 w ciągu ostatnich 20 lat. Pozostałe 25% to w większości skutki użytkowania gruntów, w szczególności wylesianie[34].

Zmiany stężenia dwutlenku węgla (CO2) w ostatnich dekadach. Te miesięczne pomiary CO2 pokazują małe sezonowe oscylacje w ogólnym rocznym trendzie wzrostu. Każdego roku maksimum osiągane jest podczas późnej wiosny półkuli północnej i spada w okresie wegetacyjnym półkuli północnej, ponieważ rośliny absorbują część CO2 z atmosfery. Wykres nazywany jest krzywą Keelinga

Zawartość CO2 w atmosferze wynosi obecnie około 385 ppm (objętościowo)[35]. Ze względu na spalanie paliw kopalnych i zmiany w użytkowaniu ziemi przewiduje się dalszy wzrost koncentracji CO2. Szybkość wzrostu będzie zależeć od ekonomicznego, socjologicznego, technologicznego i naturalnego rozwoju, lecz może być ograniczona przez niedostępność paliw kopalnych. Specjalny Raport nt. Scenariuszy Emisji (ang. Special Report on Emissions Scenarios) podaje duży zakres przyszłych emisji CO2, wywołujący wzrost stężenia od 541 do 970 ppm do roku 2100[36]. Zasoby paliw kopalnych są wystarczające do osiągnięcia tego poziomu, a nawet przekroczenia po roku 2100, o ile węgiel, piaski bitumiczne bądź klatrat metanu będą powszechnie używane[37]. Artykuł Hansena i innych zasugerował, że zaobserwowane w XX wieku ocieplenie spowodowały głównie gazy cieplarniane inne niż dwutlenek węgla, a efekt CO2 został częściowo zredukowany, m.in. przez efekt aerozoli atmosferycznych. Dwutlenek węgla jest jednak wymieniany jako dominujący czynnik w przyszłości, o ile emisje tego gazu będą wzrastały a efekt aerozoli (np. ozonu) osłabnie[38]. Opublikowana w 2010 roku recenzowana praca Paulo C. Soaresa podważa istnienie korelacji między stężeniem dwutlenku węgla a zmianą klimatu, przypisując kluczową rolę parze wodnej i aktywności słońca[39].

Sprzężenie zwrotne[edytuj | edytuj kod]

Zmiany stężenia gazów cieplarnianych w atmosferze są jedną z bezpośrednich przyczyn globalnego ocieplenia, ale ze zmianami temperatury wiążą się różnego rodzaju wtórne efekty, które mogą przyczyniać się do dodatkowego wzrostu albo do spadku temperatury. Niektóre z tych zjawisk są objęte sprzężeniem zwrotnym dodatnim, powiększającym zmiany, a inne ujemnym, przeciwdziałającym zmianom.

Istotnym zjawiskiem objętym dodatnim sprzężeniem zwrotnym jest efekt cieplarniany wywołany obecnością pary wodnej w atmosferze. Ocieplenie powierzchni wskutek dodawania gazów cieplarnianych, takich jak CO2, powoduje wzrost wyparowywania wody do atmosfery, zwiększając jej ilość w atmosferze. Ponieważ para wodna jest także gazem cieplarnianym, atmosfera jeszcze bardziej się ociepla; to ocieplenie powoduje z kolei dalsze parowanie wody. Ten cykl objęty dodatnim sprzężeniem zwrotnym nazywany jest efektem supercieplarnianym[40]. To dodatnie sprzężenie zwrotne zwiększa efekt cieplarniany wywołany samym dwutlenkiem węgla. Natomiast efekt zmian wilgotności jest nieco bardziej skomplikowany: wprawdzie w cieplejszej atmosferze ilość pary wodnej na jednostkę objętości (wilgotność bezwzględna) powietrza rośnie, ale ilość pary wodnej względem ilości pary wodnej nasyconej (wilgotność względna decydująca o tworzeniu się chmur) pozostaje względnie stała[41]. Efekt dwutlenku węgla i związane sprzężenia są odwracalne, ale ze względu na długi okres przebywania dwutlenku węgla w atmosferze i bezwładność cieplną oceanu, zmiany są długoterminowe.

Prowadzone są badania naukowe nad wpływem chmur na sprzężenie zwrotne. Chmury emitują promieniowanie podczerwone z powrotem na powierzchnię ziemską, mają więc wpływ ocieplający; chmury odbijają dochodzące światło słoneczne i emitują podczerwień w kosmos, mają więc również wpływ ochładzający. Rozstrzygnięcie czy bilans daje efekt ocieplenia, czy ochłodzenia, jest związane m.in. z typem i wysokością podstawy chmur. Parametryzacja procesów chmurowych w modelach klimatu jest skomplikowana, częściowo ze względu na duże odstępy między punktami na siatkach obliczeniowych modeli klimatu. We wszystkich modelach użytych w Czwartym Raporcie IPCC[41] chmury dają dodatni efekt sprzężenia zwrotnego i stanowią istotny mechanizm ocieplania.

Mniej znaczącym mechanizmem sprzężenia zwrotnego jest zmiana pionowego gradientu temperatury. Temperatura atmosfery zmniejsza się wraz z wysokością w troposferze. Ponieważ emisja promieniowania podczerwonego zmienia się z temperaturą do czwartej potęgi to promieniowanie długofalowe emitowane przez górne warstwy atmosfery jest mniejsze niż promieniowanie z jej dolnych warstw. Większość emisji z górnej atmosfery "ucieka" w przestrzeń kosmiczną, natomiast promieniowanie emitowane w warstwie blisko Ziemi jest powtórnie absorbowane przez powierzchnię ziemską lub atmosferę. Zmiany temperatury atmosferycznej wraz z wysokością świadczą o intensywności efektu cieplarnianego: szybko malejąca temperatura go intensyfikuje; powolny spadek temperatury związany jest z redukcją efektu. Numeryczne modele klimatu prognozują, że ocieplenie zredukuje spadek temperatury wraz z wysokością, które osłabi efekt cieplarniany (ujemne sprzężenie zwrotne). Pomiary zmiany temperatury z wysokością w troposferze wykonywane są za pomocą sondaży atmosferycznych oraz metod satelitarnych. Pomiary te są mniej dokładne i rzadziej przeprowadzane niż pomiary temperatury przy powierzchni Ziemi, co utrudnia ocenę zmian temperatury w atmosferze i porównanie modeli z zachowaniem atmosfery[42].

Innym ważnym typem oddziaływań pomiędzy różnymi procesami jest tzw. sprzężenie albedo-lód (ang. ice-albedo feedback)[43]. Wraz ze wzrostem temperatury wzrasta szybkość topnienia lodu w obszarach okołobiegunowych, zmniejsza się także obszar i czas zalegania pokrywy śnieżnej. Proces topnienia powoduje, że silnie odbijający promieniowanie słoneczne lód zastępują ciemniejsze obszary lądu lub wody, absorbujące więcej promieniowania słonecznego. Jest to mechanizm dodatniego sprzężenia zwrotnego, w którym zmniejszenie pokrywy lodu i śniegu prowadzi do jeszcze szybszego jej zaniku.

Sprzężenie dodatnie wywołane emisją dwutlenku węgla i metanu z topniejących obszarów wiecznej zmarzliny (np. torfowisk na Syberii) to kolejny mechanizm zdolny przyczynić się do ocieplania[44]. Powstała hipoteza, że wzrost temperatury oceanów może spowodować uwolnienie CH4 ze złóż klatratów metanowych, prowadząc do masowego wymierania organizmów morskich i gwałtownego wzrostu temperatury w atmosferze[45][46].

Przypuszczalnie zdolność oceanu do sekwestracji węgla będzie malała wraz ze zwiększającą się temperaturą. Ocieplenie zredukuje ilość mineralnych składników odżywczych w strefie mezopelagialnej oceanu (czyli w rejonie półmroku pomiędzy 200 m do 1000 m), powodując zmniejszenie populacji stosunkowo dużych okrzemków w stosunku do małych cząstek fitoplanktonu. Obszary dominowane przez komórki fitoplanktonu są mniej efektywnie (w stosunku do obszarów z dużą ilością okrzemków) w transporcie węgla z atmosfery do oceanu[47].

Aerozole i sadza[edytuj | edytuj kod]

Globalne zaciemnienie jest terminem określającym stopniowe zmniejszenie bezpośredniego promieniowania słonecznego docierającego do powierzchni Ziemi. Efekt ten częściowo redukował globalne ocieplenie od lat 60. XX wieku[48]. Prawdopodobnie wpłynęły na to wyemitowane przez człowieka w latach 1960-1990 atmosferyczne cząstki zawieszone w powietrzu (aerozole) oraz cząstki pochodzenia wulkanicznego[1].

Antropogeniczna emisja innych substancji zanieczyszczających, głównie cząsteczek aerozoli siarczanów, wpływa ochładzająco na klimat poprzez odbijanie dochodzącego promieniowania słonecznego. W 2000 James Hansen wraz ze współpracownikami zasugerował, że powstałe w wyniku spalania paliw kopalnych gazy i aerozole atmosferyczne w dużym stopniu wzajemnie się redukowały, dlatego ocieplenie w ostatnich dekadach spowodowały głównie gazy cieplarniane inne niż CO2[38].

Sadza może prowadzić do ocieplenia lub ochłodzenia, w zależności czy jest osadzona na powierzchni czy w stanie lotnym. Sadza obecna w atmosferze bezpośrednio absorbuje promieniowanie słoneczne, przez co nagrzewa się atmosfera, ale ochładza powierzchnia. Symulacje wykazują, że atmosferyczne brązowe chmury w rejonach Azji zdolne są zamaskować do 50% ocieplenia powierzchni[49]. W przypadku osadzenia, szczególnie na terenach pokrytych lodem, sadza ma bezpośredni efekt ocieplający poprzez efekt albedo[50].

Czynniki naturalne[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Stała słoneczna.

W XX wieku czynniki naturalne, takie jak aktywność słoneczna i wulkany miały raczej niewielki łączny wpływ ocieplający w stosunku do okresu sprzed rewolucji przemysłowej. Symulacje numeryczne klimatu w XX wieku, przeprowadzone tylko z efektami naturalnymi, przy założeniu wzrostu całkowitej irradiancji Słońca o około 2 waty na metr kwadratowy pokazują, że maksimum ocieplenia – o około 0,2 °C – wystąpiłoby w 1950 roku. Po roku 1950, ze względu na zwiększony, ale ochładzający wpływ efektów wulkanicznych, ocieplenie poprzez czynniki naturalne zmniejszyłoby się do 0,1 °C.

Aktywność słoneczna w ostatnich 30 latach. Oznaczenia wykresów: Irradiancja (dzienna/roczna), Plamy słoneczne, Rozbłysk słoneczny, Strumień radiowy 10,7 cm

W 2006, analiza Petera Foukala i naukowców ze Stanów Zjednoczonych, Niemiec i Szwajcarii wykazała brak zmian natężenia jasności netto Słońca w ostatnim tysiącleciu. Cykle słoneczne spowodowały wzrost jasności o ok. 0,07% w ostatnich 30 latach. Poziom ten jest za niski, aby mógł w sposób istotny wpłynąć na globalne ocieplenie, jednak autorzy podkreślają, iż nie można wykluczyć wpływu na klimat zmian promienia ultrafioletowego i wiatru słonecznego[51][52].

Jednym z przewidywanych skutków zwiększonej aktywności Słońca byłoby ocieplenie się większości stratosfery, podczas gdy teoria gazów cieplarnianych przewiduje ochładzanie się stratosfery[53]. Obserwowanym trendem od co najmniej 1960 jest ochładzanie się stratosfery[54]. Również zmniejszone stężenie ozonu w stratosferze ma efekt chłodzący, jednak istotne ubytki w powłoce ozonowej pojawiły się dopiero pod koniec lat 70. XX wieku[55].

Istnieją jednak artykuły naukowe sugerujące niedoceniony wpływ Słońca na obecne ocieplenie. Naukowcy Bruce West i Nicola Scafetta z Uniwersytetu Duke'a, oceniają, że Słońce przyczyniło się do około 45-50% wzrostu średniej temperatury globalnej na powierzchni Ziemi w okresie 1900-2000, a około 25-35% w latach 1980-2000[56]. W 2003 w publikacji Petera Stotta i współautorów stwierdzono, że względny wpływ gazów cieplarnianych w porównaniu z wymuszaniem promieniowania słonecznego mógł zostać w modelach klimatu zawyżony; zwracana jest też uwaga na słabo uwzględniany ochładzający wpływ zawieszonych w powietrzu pyłów wulkanicznych oraz aerozoli siarczanów. Badacze w podsumowaniu są jednak zgodni, że nawet ze zwiększoną wrażliwością klimatyczną na promieniowanie słoneczne, większość ocieplenia od połowy XX wieku jest prawdopodobnie związana ze wzrostem stężenia gazów cieplarnianych, a wpływ Słońca na ocieplenie oszacowali na 16% lub 36%[57].

Inna hipoteza (kosmoklimatologia) głosi, że zwiększona aktywność Słońca ma wpływ na promieniowanie kosmiczne, które przyczynia się do powstawania deszczowych kropli wody, a tym samym może wpływać na pokrywę chmur. Według tego scenariusza aktywność Słońca jest związana ze współczesnym ociepleniem[58]. Autorzy wymieniają aktywność magnetyczną Słońca jako kluczowy czynnik odchylający promienie kosmiczne zdolne do wytworzenia chmurowych jąder nukleacji, które z kolei oddziałują na klimat[59]. Artykuł Mike'a Lockwooda i Clausa Fröhlicha wykazuje brak zależności pomiędzy globalnym ociepleniem a irradiancją słoneczną od 1985, czy to poprzez zmiany w aktywności słonecznej, czy wahania promieniowania kosmicznego[A 6]. W nierecenzowanej publikacji główni zwolennicy hipotezy wpływu promieniowania słonecznego na pokrywę chmur – Henrik Svensmark i Eigil Friis-Christensen – odpowiadają m.in. że dane pomiarowe temperatury powierzchni (na które powołali się Lockwood i Fröhlich) nie są dobrym wskaźnikiem procesów napędzanych przez Słońce, ponieważ wpływ Słońca na klimat widoczny jest w oceanach i troposferze[60]. Artykuł z 2007 wykazuje brak istotnego związku pomiędzy padającym na Ziemię promieniowaniem kosmicznym a zachmurzeniem i temperaturą w ciągu ostatnich 20 lat[61][62]. Pierwsze symulacje wpływu promieniowania kosmicznego na pokrywę chmur wykazały, że jest ono o 2 rzędy wielkości za małe, aby istotnie wpłynąć na zmianę klimatu[63].

Modele klimatu[edytuj | edytuj kod]

Przewidywane globalne ocieplenie przygotowane ok. 2001, używając różnych modeli klimatu, opierających się na scenariuszu A2 specjalnego raportu w sprawie możliwych scenariuszy emisji (SRES). A2 zakłada brak inicjatyw mających zredukować emisje
Geograficzna dystrybucja ocieplenia powierzchni ziemskiej pod koniec XXI wieku, używając modelu klimatu HadCM3. Scenariusz zakłada kontynuację obecnych praktyk zapewniania wzrostu gospodarczego i emisji gazów cieplarnianych. Średnia globalnego ocieplenia wynosi tu 3,0 °C (5,4 °F)

Naukowcy badają zmiany klimatyczne, używając modeli numerycznych klimatu. Modele te oparte są na podstawowych zasadach dynamiki płynów, transportu promieniowania i innych procesów a rozwiązywane z użyciem metod numerycznych. Procesy symulowane są w sposób przybliżony, ze względu na niedokładność i niekompletność danych wejściowych, ograniczenia w możliwościach komputerów i złożoność systemu klimatycznego[64]. Wszystkie współczesne modele klimatu uwzględniają procesy wymiany atmosfery i oceanu oraz symulują pokrywy lodowe na lądzie i w oceanie. Niektóre z nich uwzględniają także procesy chemiczne i biologiczne[65]. Modele te przewidują, że efektem zwiększonych emisji gazów cieplarnianych jest ocieplenie klimatu[66]. Należy jednak zaznaczyć, że nawet przyjmując te same wartości przyszłych poziomów gazów cieplarnianych, modele różnie symulują wrażliwość klimatyczną. Ponadto mimo niedawnych postępów, parametryzacja chmur jest jednym z głównych źródeł niepewności w numerycznych modelach klimatu[67].

Wyniki otrzymywane na podstawie obecnych modeli klimatu dobrze pokrywają się z obserwacjami globalnych zmian temperatury w ostatnim stuleciu, ale modele te nie są w stanie przewidzieć wszystkich aspektów klimatu[68]. Modele nie przewidują w sposób jednoznaczny przyczyny ocieplenia pomiędzy rokiem 1910 i 1945, choć sugerują, że ocieplenie od 1975 jest dominowane przez emisję antropogenicznych gazów cieplarnianych.

Przewidywania modeli klimatu globalnego tworzy się z użyciem różnego rodzaju scenariuszy emisji gazów cieplarnianych, najczęściej ze specjalnego raportu IPCC (Special Report on Emissions Scenarios, w skrócie SRES). Niektóre modele, choć nie jest to typowe, uwzględniają dodatkowo obieg węgla w atmosferze. Taka symulacja przeważnie daje efekt dodatniego sprzężenia, ale wyniki obarczone są dużą niepewnością (w scenariuszu A2 SRES daje to dodatkową emisję CO2 w zakresie od 20 do 200 ppm). Istnieją badania obserwacyjne, które również wskazują na dodatnie sprzężenie[69][70][71].

Zakładając niepewności w modelowaniu klimatu i koncentracji gazów cieplarnianych w przyszłości, IPCC przewiduje ocieplenie od 1,1 °C do 6,4 °C pod koniec XXI wieku, w stosunku do okresu 1980-1999[1]. Modele są także używane do ustalenia czy obecne zmiany klimatu wywoływane są przez działalność człowieka czy czynniki naturalne. Porównywane są zmiany obserwowane do tych przewidywanych przez modele, które zakładają różnego rodzaju czynniki – naturalne i powodowane przez człowieka.

Wyniki symulacji opublikowane w maju 2008 i uwzględniające pomiary temperatury oceanów przewidują, że globalna temperatura powierzchni w ciągu najbliższej dekady może nie wzrosnąć. Naturalne czynniki na północnym Atlantyku oraz Pacyfiku w strefie tropikalnej mają tymczasowo zrównoważyć antropogeniczne ocieplenie[72].

Według modelu opublikowanego w 2010 roku przez NASA, dwukrotne zwiększenie stężenia dwutlenku węgla (do 780 ppm) spowodowałoby wzrost temperatury o 1,64 °C, zaś obecne modele w niewystarczającym stopniu uwzględniają chłodzący efekt wegetacji roślinnej[73]. Inna opublikowana w 2010 roku recenzowana praca naukowa podważa z kolei podstawową tezę IPCC, że modele GCM mogą "odtwarzać cechy klimatu z przeszłości i zmiany klimatyczne". Autorzy wykazali, że obecnie stosowane modele są mało dokładne i podważyli w ogóle możliwość deterministycznego przewidywania klimatu[74]. W 2010 roku opublikowano wyniki badań, które wskazują, że jeśli ludzkość w ciągu najbliższych 300 lat wyczerpie zasoby paliw kopalnych, to powrót klimatu do stanu sprzed epoki industrialnej może nastąpić dopiero za 2000 lat[75][76].

Skutki i oczekiwane efekty[edytuj | edytuj kod]

Nieliczne dostępne protokoły wykazują, że lodowce cofały się od początków XIX wieku. W latach 50. XX wieku rozpoczęto pomiary monitorujące bilans masy lodowcowej pod nadzorem World Glacier Monitoring Service i National Snow and Ice Data Center

Mimo że trudno jest powiązać specyficzne zjawiska pogodowe z globalnym ociepleniem, wzrost temperatury globalnej może powodować zmiany na obszarach rozległych, m.in. topnienie lodowców, zmniejszenie się pokrywy lodów morskich Arktyki[77] i światowy wzrost poziomu morza. Zmiany w ilości i strukturze opadów atmosferycznych mogą spowodować zmiany stosunków wodnych na lądach, które mogą mieć skutki pozytywne, jak i negatywne (susze, powodzie). Mogą one prowadzić z jednej strony do pustynnienia, z drugiej – do zarastania pustyń[78]. Mogą również nastąpić zmiany w intensywności i częstotliwości występowania skrajnych wydarzeń pogodowych. Inne możliwe skutki to zwiększenie produkcji rolnej i otwarcie nowych szlaków handlowych[79], zmniejszony dopływ słodkiej wody, wymieranie gatunków, oraz zwiększony zasięg występowania wektorów przenoszących zakaźne drobnoustroje. Globalnemu ociepleniu przypisuje się wydłużony okres wegetacji roślinnej na Grenlandii, dzięki której może ona stać się samodzielnym producentem żywności[80]. Prognozowane jest również zwiększenie o 50% powierzchni tundry w Arktyce[81].

Globalnemu ociepleniu przypisuje się już, przynajmniej częściowo, niektóre wywierane efekty na środowisko naturalne i cywilizację. Raport IPCC z 2001 sugeruje, że globalne ocieplenie ma częściowy wpływ na regresję lodowców od roku 1850, zaburzenie lodowców szelfowych (np. Lodowca Szelfowego Larsena), wzrost poziomu morza, zmiany w regionalnych strukturach opadu, oraz intensyfikację i zwiększoną częstotliwość występowania ekstremalnych zjawisk pogodowych[82]. Oczekiwane są zmiany w ogólnej i regionalnej cyrkulacji powietrza i intensywności oraz częstotliwości zjawisk atmosferycznych. Natomiast trudno jest ocenić wpływ globalnego ocieplenia na konkretne zjawiska pogodowe. Inne oczekiwane efekty to deficyt wody w pewnych rejonach, a większe opady w innych, zmiany w akumulacji śniegu w górach, oraz negatywny wpływ na zdrowie przy cieplejszej temperaturze[83].

Wzrost śmiertelności, wymuszona migracja oraz straty ekonomiczne przewidywane wskutek skrajnych zjawisk pogodowych mogą być zaognione wzrastającą gęstością zaludnienia w dotkniętych rejonach. W średnich szerokościach geograficznych mogą wystąpić pozytywne zmiany związane z ociepleniem, np. spadek liczby zgonów z powodu wyziębienia[84]. W Trzecim Raporcie IPCC II grupa robocza podsumowała zarówno domniemane efekty, jak i obecne zrozumienie tej problematyki[82]. W Czwartym Raporcie IPCC z 2007 stwierdzono, że istnieją obserwacyjne dowody naukowe na intensyfikację cyklonów tropikalnych na północnym Oceanie Atlantyckim od 1970, co koreluje ze wzrostem temperatury powierzchni oceanu, jednakże wykrycie długoterminowego trendu jest utrudnione ze względu na niską jakość pomiarów sprzed epoki satelitarnej. Sprawozdanie odnotowuje też brak oczywistej zależności pomiędzy doroczną liczbą cyklonów tropikalnych na świecie i wzrostem temperatury[1].

Poza tym przewiduje się wzrost poziomu morza od 0,11 do 0,58 m w latach 2090-2100, w stosunku do lat 1980-1990[1], następstwa w rolnictwie, możliwe osłabienie cyrkulacji termohalinowej, redukcję stężenia ozonu w atmosferze, intensyfikację huraganów i innych skrajnych zjawisk pogodowych, zakwaszenie i ubytek tlenu z oceanów[85] oraz rozprzestrzenianie się chorób takich jak malaria, denga[86][87], borelioza, zapalenie mózgu, dżuma i cholera[88]. Badanie ze statystyczną próbką 1013 gatunków zwierząt i roślin wykazało, że 18 do 35% z nich może do 2050 zaniknąć, uwzględniając prognozowane ocieplenie[89]. Jednak dobrze udokumentowanych badań nad wymieraniem gatunków jest niewiele z powodu ostatnich zmian klimatu[90]; jedna z prac sugeruje z kolei, że przewidywane tempo zaniku gatunków jest niepewne[91].

Wzrost koncentracji CO2 w atmosferze zwiększa ilość CO2 rozpuszczonego w oceanie[92]. Rozpuszczony w oceanie dwutlenek węgla reaguje z wodą, tworząc kwas węglowy, co skutkuje zakwaszeniem. Ocenia się, że pH wód powierzchniowych zmniejszyła się od 8,25 na początku epoki przemysłowej do 8,14 w roku 2004[93]. Prognozuje się dalszy spadek pH w granicach 0,14-0,5 do roku 2100, zakładając, że ocean będzie nadal absorbował zwiększone ilości CO2 z atmosfery[1][94]. Organizmy morskie tworzące ekosystemy tolerują tylko specyficzny, wąski zakres zasadowości (pH), dlatego gwałtowne zmiany tego wskaźnika w oceanie może doprowadzić do ich zaniku. Taki scenariusz jest możliwy głównie z powodu wzrostu koncentracji atmosferycznego dwutlenku węgla, która poprzez różne zjawiska może zaburzyć produkcję pierwotną masy biologicznej i łańcuchy pokarmowe, wpływając ostatecznie na ludzi, których wyżywienie zależy od morskich ekosystemów[95].

Istnieją głosy, że efekt globalnego ocieplenia ma wpływ na stale zmniejszającą się ilość ozonu w ziemskiej stratosferze. Mimo pewnych powiązań nie ma silnego związku pomiędzy występowaniem dziury ozonowej a globalnym ociepleniem[96].

W 2005 roku William Ruddiman[97], analizując dane pochodzące z rdzenia lodowego ze stacji Wostok, zwrócił uwagę na fakt, iż naturalna tendencja spadkowa stężenia ditlenku węgla i metanu, jaką można zaobserwować podczas kilku poprzednich interglacjałów, została zachwiana już kilka tysięcy lat temu. Wysnuł on hipotezę, że działalność człowieka, zwłaszcza rozwój rolnictwa, wiążący się z karczowaniem lasów i nawadnianiem pól, już w tamtym okresie wiązała się ze zwiększoną produkcją gazów cieplarnianych, co powstrzymało nadejście kolejnego zlodowacenia.

Ekonomia[edytuj | edytuj kod]

Starano się przeanalizować ogólny koszt ekonomiczny strat wskutek zmiany klimatu na Ziemi. Do tej pory, nie ma rozstrzygających wniosków; przegląd około 100 prac ekonomicznych z tego zakresu określa koszt w granicach 10 USD na tonę węgla (tC) do 350 USD/tC (czyli od 3 USD na tonę dwutlenku węgla do 95 USD na tonę dwutlenku węgla). Średnia wartość to około 43 USD/tC (czyli 12 USD na tonę dwutlenku węgla)[84].

Według badania z 2013 roku samo uwalnianie się 50 mln ton metanu koło morza Wschodniosyberyjskiego spowoduje straty równe $60 bln (prawie równowartość PKB świata)[98]. Według nowszych szacunków Wschodniosyberyjski Szelf Arktyczny emituje rocznie 17 mln ton metanu[99].

Raport Sterna z 2008 roku przewiduje, że łączny produkt krajowy brutto wszystkich państwa spadnie prawdopodobnie o ponad 20%, jeśli globalne ocieplenie nie zostanie powstrzymane, tzn. stężenie gazów cieplarnianych w atmosferze nie osiągnie 500ppm. Osiągnięcie tego poziomu będzie kosztować równowartość 2% światowego produktu brutto[100]. Metodologia poprzedniej wersji raportu, sposób przekazu oraz konkluzje tego raportu zostały skrytykowane przez wielu ekonomistów, głównie ze względu na założenia dotyczące dyskontowania oraz na wybór scenariuszy[101]. Inni jednak poparli ogólną próbę oszacowania ryzyka ekonomicznego[102][103]. Badania Barkera z 2008 roku sugerują, że wymiary kosztów i korzyści złagodzenia globalnego ocieplenia są zasadniczo porównywalne[104]. Raport przygotowany na zlecenie 20 państw rozwijających się przewiduje, że jeśli zmiany klimatyczne nie zostaną powstrzymane, to do 2030 roku ponad 100 mln ludzi zginie, a globalne PKB spadnie o 3,2%. Dotąd globalne ocieplenie obniżyło światowe PKB o 1,6%[105]. Z powodu zmian zachodzących w oceanach, które są spowodowane globalnym ociepleniem, ludzkość straci 428-1979 mld USD[106].

M.in. według Programu Środowiskowego Organizacji Narodów Zjednoczonych (UNEP), sektory ekonomiczne narażone na trudności związane ze zmianą klimatu to m.in. banki, rolnictwo i transport[107]. Kraje rozwijające się zależne od rolnictwa będą szczególnie dotknięte przez globalne ocieplenie[108].

Polska[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z rządową analizą Polska wyda na walkę globalnym ociepleniem 81 mld zł w latach 2011-2020, gdyż w przeciwnym razie tych latach straci 86 mld zł[109].

Oczekiwane negatywne skutki dla rolnictwa w Polsce to zwiększenie stosunku węgla do azotu w paszach zielonych, zmniejszenie plonu nasion roślin motylkowych o 10-20%, zmniejszenie wilgotności gleby o 5%, spadek plonu ziemniaka. Spodziewane skutki pozytywne to zwiększenie o 30% intensywności fotosyntezy i ogólnego przyrostu biomasy, wydłużenie okresu prac polowych (70 dni więcej w Polsce wschodniej, cały rok w zachodniej), wydłużenie okresu wegetacji o 2-3 miesiące, większe uprawy roślin ciepłolubnych (kukurydza, soja, słonecznik, dynia, rącznik), skrócenie o 2 tygodnie dojrzewania zbóż, wzrost plonu roślin pastewnych o 40-100%, zwiększenie efektywności produkcji zwierzęcej[110].

Zmiany klimatu a kobiety[edytuj | edytuj kod]

Ekstremalne zjawiska pogodowe spowodowane zmianami klimatu zwiększają nakład pracy kobiet przy zaopatrywaniu w wodę lub opał, wykluczając je z życia publicznego, edukacji i opieki nad dziećmi. W Rezolucji Parlamentu Europejskiego z dnia 20 kwietnia 2012 r. w sprawie kobiet i zmian klimatu wykazano, że kobiety[111]:

  • konsumują w sposób bardziej zrównoważony oraz wykazują większą chęć do działania na rzecz ochrony środowiska 
  • migracje klimatyczne mają poważniejsze skutki dla kobiet, które zarazem stanowią 75-80% z 27 mln uchodźców klimatycznych 
  • bardziej angażują się w strategie przeciwdziałania zmianom klimatu i łagodzenia ich skutków
  • dysponują większą wiedzą na temat zrównoważonego zarządzania środowiskiem, dzięki czemu lepiej reagują w przypadku klęsk żywiołowych, zwiększają bioróżnorodność i bezpieczeństwo żywnościowe,poprawiają gospodarowanie wodą, zapobiegają pustynnieniu, chronią lasy i wspierają zdrowie publiczne.

Rzadziej podejmują decyzje ryzykowne z perspektywy dobrostanu środowiska i dobra rodziny/kolejnych pokoleń, dlatego zwiększenie ich udziału w kształtowaniu i wdrażaniu zrównoważonej polityki klimatycznej może nie tylko przeciwdziałać globalnemu ociepleniu, lecz także dyskryminacji ze względu na płeć[112]

Przeciwdziałanie[edytuj | edytuj kod]

Wśród naukowców badających zmiany klimatu przeważa opinia, że globalna temperatura będzie wzrastać. Z tego powodu kraje, stany, korporacje i indywidualne osoby wprowadzają metody mające na celu ograniczenie czynników i skutków globalnego ocieplenia, przystosowanie się do zmieniającego się środowiska oraz eliminację obecnego ocieplenia przez inżynierię planetarną.

Ograniczenie[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Protokół z Kioto.

Najważniejszym międzynarodowym porozumieniem mającym na celu ograniczenie globalnego ocieplenia był protokół z Kioto, poprawka do wynegocjowanej w 1997 Ramowej konwencji Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu. W lutym 2009 Protokół uwzględniał 183 kraje, czyli ponad 60% globalnej emisji gazów cieplarnianych[113]. Jedynie Stany Zjednoczone (historycznie największy emitor gazów cieplarnianych) odmówiły ratyfikowania traktatu. Protokół wygasł w 2012, a w maju 2007 rozpoczęto międzynarodowe rozmowy na temat przyszłego traktatu, mającego zastąpić obecny[114]. W grudniu 2008 roku podsumowująca dotychczasowe negocjacje i przygotowująca projekty nowych porozumień Konferencja Klimatyczna ONZ (COP 14) odbyła się w Poznaniu. W grudniu 2009 roku podsumowująca dotychczasowe negocjacje i przygotowująca projekty nowych porozumień Konferencja Klimatyczna ONZ (COP 15) odbyła się w Kopenhadze, nie dając jednak żadnych wiążących decyzji[115].

Wymieniając "poważne szkody" dla ekonomii Stanów Zjednoczonych i wyłączenie z traktatu "80 procent świata, wliczając w to główne skupiska populacji", takie jak Chiny i Indie, George W. Bush stwierdził, że protokół z Kioto jest nieuczciwym i nieskutecznym sposobem na rozwiązanie kwestii globalnej zmiany klimatu[116]. Bush promował udoskonalenie technologii energetycznej jako środek na globalne ocieplenie[117], natomiast indywidualne zarządy stanów i miast w USA rozpoczęły własne inicjatywy sygnalizujące poparcie i zgodność z protokołem z Kioto na poziomie stanowym i lokalnym. Jednym z przykładów takiego podejścia jest Regionalna inicjatywa dotycząca gazów cieplarnianych (Regional Greenhouse Gas Initiative, w skrócie RGGI)[118][119].

Chiny i Indie ratyfikowały protokół z Kioto, mimo że są zwolnione z jego postanowień jako kraje rozwijające się. Według badań Netherlands Environmental Assessment Agency, Chiny wyprzedziły USA w ogólnej rocznej emisji gazów cieplarnianych[120]. Premier Chin Wen Jiabao zaapelował do swojego narodu o podwojenie wysiłków, aby stawić czoła zanieczyszczeniu środowiska i globalnemu ociepleniu[121]. Równocześnie w 2010 roku Chiny, Indie i Australia zapowiedziały zwiększenie wydobycia paliw kopalnych[122] i roku miały największy wpływ na zwiększenie emisji w kolejnych latach[123].

W praktyce skuteczność protokołu oceniana jest jako bliska zeru – Stany Zjednoczone nie podlegając jego ograniczeniom, zredukowały emisję o 14 ton per capita, podczas gdy średnia redukcja dla krajów EU27 wyniosła 12 ton per capita (w stosunku do roku bazowego 1990). W tym samym czasie jednak emisja per capita wzrosła o 205 ton w Chinach i o 100 ton w Indiach[124]. Ogółem emisja CO2 od roku bazowego wzrosła ok 49%[125].

Energia wiatru jest jednym z odnawialnych źródeł energii, które mogą ograniczać spalanie paliw kopalnych

Polska podpisała protokół 16 lipca 1998 i jest zobowiązana do redukcji sześciu antropogenicznych gazów cieplarnianych średnio o 5% w stosunku do roku bazowego (1988 lub 1995)[126]. Ówczesny minister środowiska Jan Szyszko oświadczył w 2007, że Polska jest "liderem w zakresie kształtowania polityki klimatycznej w Europie i na świecie", przytaczając obniżenie emisji gazów cieplarnianych za rok 2004 o 32 proc. w stosunku do roku bazowego[127].

Wiele stowarzyszeń ekologicznych wspiera inicjatywy skierowane przeciwko czynnikom wpływającym na ocieplanie się klimatu, zarówno poprzez indywidualne osoby, jak i przez organizacje lokalne i regionalne. Inni sugerują limity na światową produkcję paliw kopalnych, przytaczając bezpośredni związek pomiędzy produkcją paliw kopalnych a emisją dwutlenku węgla[128][129]. Podjęto również działania zmierzające m.in. do wzrostu wydajności energii i użytkowania paliw odnawialnych. Jedną z istotnych innowacji jest rozwój handlu emisjami gazów cieplarnianych (ETS – Emissions Trading Scheme), gdzie firmy, pod nadzorem rządu, zgadzają się na górny limit emisji swoich zanieczyszczeń, a w przypadku emisji dodatkowych kupno certyfikatów od przedsiębiorstw, które nie wykorzystają przyznanego im limitu. Do odnawialnych źródeł energii należą m.in. energia słoneczna, energia wiatru i energia geotermalna.

III grupa robocza IPCC jest odpowiedzialna za sporządzanie raportów na temat ograniczenia globalnego ocieplenia oraz analizy kosztów i korzyści przy przyjęciu odmiennych strategii. W Czwartym Raporcie IPCC grupa wnioskuje, że żaden pojedynczy sektor lub technologia nie może stać się całkowicie odpowiedzialna za ograniczenie przyszłego ocieplenia. Członkowie wyliczają kluczowe praktyki i technologie w różnorodnych sektorach, takich jak transport, dostawa energii, przemysł i rolnictwo, które należy wdrożyć, aby zredukować emisje globalne. Szacują, że stabilizacja równoważniku dwutlenku węgla na poziomie 445-710 ppm do 2030 spowoduje od 0,6 wzrostu do 3% spadku globalnego produktu krajowego brutto[130].

We wrześniu 2008 Rajendra Pachauri, członek zarządu IPCC, zaapelował o ograniczenie spożycia mięsa, którego produkcja odpowiada za 18% emisji gazów cieplarnianych, w szczególności metanu pochodzącego od bydła (rzeźnego i mlecznego)[131].

W marcu 2009 firma McAfee opublikowała marketingowy raport przypisujący niezamówionej poczcie elektronicznej (spam) emisję CO2 w wysokości 0,3 g na jeden list i wyliczający korzyści, jakie z jego filtrowania wyniosłoby środowisko[132].

W sierpniu 2009 roku opublikowana została analiza wpływu, jaki na ograniczenie globalnego ocieplenie miałoby "nieprzymusowe ograniczenie wzrostu populacji". Według autora każde 7 USD wydane na kontrolę urodzeń zmniejszyłoby emisję CO2 o 1 tonę. Sponsorem publikacji jest Optimum Population Trust[133]. Nieco wcześniej pogląd, że w ramach walki z globalnym ociepleniem rząd brytyjski powinien dotować antykoncepcję i aborcję, ograniczając przy tym leczenie ciężko chorych, wyraził Jonathon Porrit, szef brytyjskiej Partii Zielonych[134].

Adaptacja[edytuj | edytuj kod]

Przystosowanie się do skutków globalnego ocieplenia obejmuje rozwiązania proste (np. instalacja klimatyzacji) oraz złożone, takie jak projekty infrastrukturalne na terenach zagrożonych wzrostem poziomu morza. Zaleca się m.in. oszczędzanie wody[135], zmiany w praktykach rolniczych[136], budowę konstrukcji przeciwpowodziowych[137], zmiany w służbie medycznej[138] i ochronę gatunków zagrożonych[139].

Według klimatologa Macieja Sadowskiego polityka Unii Europejskiej polegająca na stawianiu nierealnych celów redukcji emisji w oderwaniu od głównych emitentów w skali globalnej jest skazana na porażkę i należy ją zastąpić skoordynowanymi inwestycjami w technologie efektywnie energetycznie[140].

Według fizyka Davida Deutscha rozwiązaniem problemu globalnego ocieplenia nie jest ograniczanie poziomu produkcji przemysłowej (np. protokół z Kioto), bo spowoduje ono zdegradowanie wszystkiego, co określamy jako zdobycze cywilizacji i będzie katastrofą samą w sobie. W szczególności zaś uniemożliwi powstrzymanie potencjalnie negatywnych skutków globalnego ocieplenia[141].

Według opublikowanego w 2009 roku raportu Ecofys[142] obniżenie emisji w Europie o 30% jest możliwe w ciągu 20 lat wyłącznie przez konsekwentne zastępowanie instalacji o kończącym się czasie życia technicznego systemami o większej efektywności[143].

Inżynieria planetarna[edytuj | edytuj kod]

Nowo powstała dyscyplina naukowa, inżynieria planetarna (ang. geoengineering), proponuje rozwiązania mające na celu zakrojoną na szeroką skalę modyfikację środowiska przyrodniczego, aby dostosować je do ludzkich potrzeb[144]. Proponuje się m.in. mechanizmy usuwające gazy cieplarniane z atmosfery, głównie poprzez sekwestrację dwutlenku węgla[145]. Innym rozwiązaniem miałoby być ograniczenie docierającego do powierzchni Ziemi promieniowania słonecznego, przez dodanie do stratosfery cząstek aerozoli siarczanów[146].

Debata polityczno-publiczna[edytuj | edytuj kod]

Emisja gazów cieplarnianych na osobę w poszczególnych krajach za rok 2000, wliczając użytkowanie gruntów. Kolor szary oznacza brak danych
Emisja gazów cieplarnianych na kraj za rok 2000, wliczając użytkowanie gruntów. Kolor szary oznacza brak danych

W ostatnich kilkunastu latach wzrost świadomości o badaniach dotyczących globalnego ocieplenia spowodował polityczną i ekonomiczną debatę[147]. Rejony ubogie, w szczególności Afryka, są najbardziej narażone na sugerowane efekty globalnego ocieplenia, mimo niskich ilości emisji w porównaniu ze światem rozwiniętym[148].

Stany Zjednoczone i Australia skrytykowały wyznaczony przez protokół z Kioto mechanizm ulg w ograniczaniu emisji dla krajów rozwijających się. Jest to także jeden z powodów kontynuowania odmowy ratyfikacji traktatu przez USA[149]. W krajach europejskich pogląd, że człowiek wpływa na klimat zyskał szersze poparcie opinii publicznej niż w USA[150][151].

W kwestii zmian klimatu Unia Europejska zapoczątkowała debatę porównującą koszty i korzyści z ograniczenia przemysłowej emisji gazów cieplarnianych[152] . Dyskutowane (m.in. w Unii Europejskiej) są wady i zalety rozwoju alternatywnych źródeł energii jako jeden z mechanizmów redukujących przyszłe emisje węgla[153]. Niektóre firmy i organizacje, jak np. think tank Competitive Enterprise Institute i ExxonMobil, zwracają uwagę na bardziej ostrożne prognozy zmian klimatycznych i podkreślają koszt ekonomiczny ścisłej kontroli emisji[154][155][156][157]. Podobnie, organizacje ekologiczne i wpływowe osoby publiczne organizują kampanie społeczne podkreślające potencjalne zagrożenia skutków globalnego ocieplenia i promujące wdrażanie mechanizmów kontrolujących zmianę klimatu. Niektóre firmy, które wydobywają i przetwarzają paliwa kopalniane poinformowały o ograniczeniu dotacji dla grup promujących sceptycyzm[158] lub wezwały do przeciwdziałania globalnemu ociepleniu[159].

Innym aspektem debaty jest stopień ograniczenia emisji rynków wschodzących, takich jak Chiny i Indie. Niedawne raporty pokazują, że Chiny wyprzedziły USA pod względem narodowych emisji dwutlenku węgla[160][161][162][163]. Chiny argumentują, że mają mniejsze zobowiązania względem ograniczenia, ponieważ ich emisje na jednego mieszkańca są sześć razy niższe od Stanów Zjednoczonych[164]. Podobnie reagują Indie, które również zostały zwolnione z ograniczeń nałożonych przez protokół z Kioto, ale są jednym z największych emiterów przemysłowych[165]. Stany Zjednoczone odpowiadają, że jeżeli mają ponieść koszty redukcji dwutlenku węgla, powinny to uczynić również Chiny[166][167].

Część polityków i naukowców krytykuje niektóre lub wszystkie główne ustalenia dotyczące zmian klimatu. Kwestionują oni m.in. istnienie globalnego ocieplenia, wpływ człowieka na klimat, bądź realność zagrożenia wskutek zmian klimatu. Do sceptyków globalnego ocieplenia posiadających wykształcenie naukowe należą np. Fred Singer, Richard Lindzen, Zbigniew Jaworowski czy William Gray. W 2012 roku Wall Street Journal opublikował list podpisany przez 16 naukowców, którzy zaprezentowali stanowisko sceptyczne[168]. Mimo że niektórzy naukowcy wyrazili sprzeciw wobec pewnych ustaleń IPCC[169], większość uczonych badających zmiany klimatyczne zgadza się z podstawowymi wnioskami Zespołu[170][171].

Jednym z istotnych problemów debaty nad globalnym ociepleniem jest popularyzacja wyników naukowych. W tym celu IPCC opracowało streszczenie głównych rezultatów w postaci "podsumowania dla decydentów politycznych" oraz FAQ, czyli zbiory "często zadawanych pytań" i odpowiedzi na nie. Istnieją też publikacje popularnonaukowe opisujące podstawy naukowe globalnego ocieplenia[A 7][A 8].

Adnotacje[edytuj | edytuj kod]

  1. Zaktualizowany stuletni trend liniowy (1906-2005) ze wzrostem 0,74 °C [0,56 °C do 0,92 °C] podany w Czwartym Raporcie IPCC jest więc większy niż odpowiadający mu trend 1901 do 2000 podany w Trzecim Raporcie IPCC ze wzrostem 0,6 °C [0,4 °C do 0,8 °C].
  2. Symulacje numeryczne klimatu przeprowadzone tylko z efektami naturalnymi pokazują, że maksimum ocieplenia – o około 0,2 °C – wystąpiłoby w 1950. Po 1950, ze względu na zwiększony, ale ochładzający wpływ efektów wulkanicznych, ocieplenie poprzez czynniki naturalne zmniejszyłoby się o połowę
  3. Gabriele C. Hegerl: Understanding and Attributing Climate Change (ang.). W: Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [on-line]. Międzyrządowy Zespół do spraw Zmian Klimatu., 2007-05-07. [dostęp 27 marca 2008]. s. 690.  Cytat: "Ostatnie szacunki (Grafika 9.9) podają relatywnie niewielki łączny efekt czynników naturalnych na średnią temperaturę globalną na drugą połowę XX wieku, z netto małym efektem chłodzącym wpływu słonecznego-wulkanicznego."
  4. Caspar Ammann. Solar influence on climate during the past millennium: Results from ransient simulations with the NCAR Climate Simulation Model. „Proceedings of the National Academy of Sciences of the United States of America”. Kwiecień 2007. Tom 104, nr 10. s. 3713-3718.. Cytat: "Mimo że temperatury półkuli północnej z eksperymentu w dużej skali są często niższe niż w skalach mniejszych, temperatura powierzchni półkuli północnej modelu w skali dekadowej mieści się w zakresie niepewności pomiarowych dostępnych rekonstrukcji temperatur. Symulacja w skali średniej również w zasadzie powiela główne właściwości pokazane w ogólnych rejestrach." "Bez wymuszania antropogennego, XX-wieczne ocieplenie jest niskie. Symulacje jedynie z naturalnymi czynnikami wymuszania dają ocieplenie ~0,2 °C ok. roku 1950, które z kolei zredukowane jest o mniej więcej połowę pod koniec XX wieku ze względu na zwiększony wulkanizm". 
  5. Wspólne oświadczenie z 2001, podpisane przez akademie naukowe z Australii, Belgii, Brazylii, Chin, Francji, Indii, Indonezji, Irlandii, Kanady, Karaibów, Malezji, Niemiec, Nowej Zelandii, Szwecji, Wielkiej Brytanii i Włoch. W oświadczeniu z 2005 dodano Japonię, Rosję i USA. Oświadczenie z 2007 zawierało dodatkowo Meksyk i Republikę Południowej Afryki. Osobne oświadczenie wydała Polska Akademia Nauk. Profesjonalne stowarzyszenia to American Association for the Advancement of Science, American Astronomical Society, American Chemical Society, Amerykańska Unia Geofizyczna, American Institute of Physics, Amerykańskie Towarzystwo Meteorologiczne, American Physical Society, American Quaternary Association, Australian Meteorological and Oceanographic Society, Canadian Foundation for Climate and Atmospheric Sciences, Canadian Meteorological and Oceanographic Society, European Academy of Sciences and Arts, European Geosciences Union, European Science Foundation, Geological Society of America, Geological Society of London-Stratigraphy Commission, InterAcademy Council, International Council of Academies of Engineering and Technological Sciences, International Union of Geodesy and Geophysics, International Union for Quaternary Research, National Research Council, Network of African Science Academies, Royal Meteorological Society i Światowa Organizacja Meteorologiczna.
  6. Mike Lockwood, Claus Fröhlich. Recent oppositely directed trends in solar climate forcings and the global mean surface air temperature. „Proceedings of the Royal Society A”. Tom 463, 2007-10-08. nr 2086. s. 2447-2460. Cytat: "Nasze wyniki wykazują, że zaobserwowanego gwałtownego wzrostu średniej temperatury globalnej po 1985 nie można przypisać aktywności słonecznej, niezależnie od użytych mechanizmów i bez znaczenia na wzmocnioną aktywność słoneczną.". 
  7. R. Somerville był w 2007 koordynatorem i autorem prowadzącym Czwartego Raportu IPCC). Książka m.in. omawia wyniki z IV raportu IPCC. Patrz: Richard C.J. Somerville: The Forgiving Air. Understanding Environmental Change. 2008, s. 224. ISBN 978-1-878220-85-1. (ang.)
  8. R. Henson pracuje w amerykańskim University Corporation for Atmospheric Research. Patrz: Robert Henson: The Rough Guide to Climate Change. 2006.

Przypisy

  1. 1,0 1,1 1,2 1,3 1,4 1,5 1,6 1,7 1,8 Summary for Policymakers (ang.). W: Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [on-line]. Międzyrządowy Zespół do spraw Zmian Klimatu, 2007-02-05. [dostęp 27 marca 2008].
  2. Royal Society: Joint science academies' statement: Global response to climate change (ang.). Czerwiec 2005. [dostęp 23 maja 2008].
  3. The National Academies: Joint science academies' statement on growth and responsibility: sustainability, energy efficiency and climate protection (ang.). Maj 2007. [dostęp 23 maja 2008].
  4. 4,0 4,1 Environmental Protection Agency: Climate Change: Basic Information (ang.). 2006-12-14. [dostęp 23 maja 2008].
  5. Ramowa konwencja Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu: United Nations Framework Convention on Climate Change, Article I (ang.). [dostęp 23 maja 2008].
  6. IPCC: 3.2.2 Temperature in the Instrumental Record for Land and Oceans (ang.). 2007. [dostęp 23 maja 2008]. s. 244.  Cytat: "In summary, although some individual sites may be affected, including some small rural locations, the UHI effect is not pervasive, as all globalscale scale studies indicate it is a very small component of largescale averages. Accordingly, this assessment adds the same level of urban warming uncertainty as in the TAR: 0.006 °C per decade since 1900 for land, and 0.002 °C per decade since 1900 for blended land with ocean, as ocean UHI is zero."
  7. James E. Hansen i inni: Goddard Institute for Space Studies, GISS Surface Temperature Analysis (ang.). NASA Goddard Institute for Space Studies, 2006-01-12. [dostęp 23 maja 2008].
  8. Global Temperature for 2005: second warmest year on record (ang.). Climatic Research Unit, School of Environmental Sciences, University of East Anglia, 2005-12-15. [dostęp 24 maja 2008].
  9. WMO Statement on the Status of the Global Climate in 2005 (ang.). Światowa Organizacja Meteorologiczna, 2005-12-15. [dostęp 24 maja 2008].
  10. Data @ NASA GISS: GISS Surface Temperature Analysis: 2005 Summation (ang.). 12 stycznia 2006. [dostęp 23 maja 2008].
  11. NOAA: Climate of 2008: February in Historical Perspective (ang.). [dostęp 22 października 2008].
  12. Thomas M Smith, Richard W Reynolds. A Global Merged Land-Air-Sea Surface Temperature Reconstruction Based on Historical Observations (1880-1997). „Journal of Climate”. Tom 18, 2005-05-15. nr 12. s. 2021-2036. 
  13. Rowan T Sutton, Buwen Dong, Jonathan M Gregory. Land/sea warming ratio in response to climate change: IPCC AR4 model results and comparison with observations. „Geophysical Research Letters”. Tom 34, 2007. 
  14. William F Ruddiman, et al. How Did Humans First Alter Global Climate?. „Scientific American”. Tom 292, Marzec 2005. nr 3. s. 46-53. 
  15. Gavin Schmidt, et al. A note on the relationship between ice core methane concentrations and insolation. „Geophysical Research Letters”. Tom 31, 2004-12-10. nr 23. s. 46-53. 
  16. James Hansen, et al. Global temperature change. „Proceedings of the National Academy of Sciences”. Tom 103, 2006-09-26. nr 39. s. 14288-14293. 
  17. The Open University Provides Answers on Global Warming (ang.). Open University, 2004-01-30. [dostęp 23 maja 2008].
  18. Anthony S Cohen, i inni. Osmium isotope evidence for the regulation of atmospheric CO2 by continental weathering. „Geology”. Tom 32, Luty 2004. nr 2. s. 157-160. 
  19. A. Berger, J. L. Mélice, M. F Loutre. On the origin of the 100-kyr cycles in the astronomical forcing.. „Paleoceanography”. 10 grudnia 2005, Tom 20. 4. PA4019. 
  20. C. Genthon, J.M. Barnola, D. Raynaud, i inni. Vostok Ice Core – Climatic response to CO2 and orbital forcing changes over the last climatic cycle. „Nature”. Tom 329, 1 października 1987. 6138. s. 414-418. 
  21. Richard B. Alley, E.J. Brook, S Anandakrishnan. A northern lead in the orbital band: north-south phasing of Ice-Age events. „Quaternary Science Reviews”. Tom 21, Styczeń 2002. 1. s. 431-441. 
  22. Alan Robock, Clive Oppenheimer: Geophysical Monograph 139- Volcanism and the Earth’s Atmosphere. Waszyngton, D.C.: Amerykańska Unia Geofizyczna, 2003, s. 360.
  23. Rising to the climate challenge (ang.). Nature, 2007-10-18, Tom 449 [dostęp 4 kwietnia 2008]. s. 755.
  24. Henrik Svensmark. Cosmoclimatology: a new theory emerges. „Astronomy & Geophysics”. Luty 2007. Tom 48, nr 1. s. 18-24. 
  25. Piers Forster: Changes in Atmospheric Constituents and in Radiative Forcing (ang.). W: Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [on-line]. Międzyrządowy Zespół do spraw Zmian Klimatu, 2007-09-17. [dostęp 4 kwietnia 2008]. s. 188-193.
  26. Edouard Bard, Martin Frank. Climate change and solar variability: What's new under the sun?. „Earth and Planetary Science Letters”. Tom 248, 9 czerwca 2006. nr 1-2. s. 1-14. 
  27. 1.1.2 The Climate System (ang.). W: Climate Change 2001: Working Group I: The Scientific Basis [on-line]. IPCC, 2001. [dostęp 28 maja 2008].
  28. Gerald A. Meehl, Warren M. Washington, William D. Collins, et. al. How Much More Global Warming and Sea Level Rise. „Science”. Tom 307, 18 marca 2005. nr 5716. s. 1769-1772. 
  29. IPCC: IPCC WG1 AR4 Report – Chapter 1: Historical Overview of Climate Change Science (ang.). W: IPCC WG1 AR4 Report [on-line]. 2007. [dostęp 4 kwietnia 2008]. s. 97 (5 z 36 pdf).
  30. J. T Kiehl, Kevin E Trenberth. Earth’s Annual Global Mean Energy Budget. „Bulletin of the American Meteorological Society”. Tom 78, Luty 1997. nr 2. s. 197-208. 
  31. Water vapour: feedback or forcing? (ang.). Real Climate, 2005-04-06. [dostęp 4 kwietnia 2008].
  32. A. Neftel, E. Moor, H. Oeschger, B. Stauffer. Evidence from polar ice cores for the increase in atmospheric CO2 in the past two centuries. „Nature”. 1985-05-02. nr 315. s. 45-47. 
  33. Paul N. Pearson, Martin R. Palmer. Atmospheric carbon dioxide concentrations over the past 60 million years. „Nature”. Tom 406, 2000-08-17. nr 6797. s. 695-699. 
  34. IPCC: Summary for Policymakers (ang.). W: Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [on-line]. 2001-01-20. [dostęp 5 kwietnia 2008].
  35. Pieter Tans: Trends in Atmospheric Carbon Dioxide – Mauna Loa (ang.). National Oceanic and Atmospheric Administration. [dostęp 8 kwietnia 2008].
  36. I. Colin Prentice: 3.7.3.3 SRES scenarios and their implications for future CO2 concentration (ang.). W: Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [on-line]. IPCC, 2001-01-20. [dostęp 8 kwietnia 2008].
  37. I. Colin Prentice: 4.4.6. Resource Availability (ang.). W: IPCC Special Report on Emissions Scenarios [on-line]. IPCC. [dostęp 8 kwietnia 2008].
  38. 38,0 38,1 Hansen J, Sato M, Ruedy R, Lacis A, Oinas V. Global warming in the twenty-first century: an alternative scenario. „Proc. Natl. Acad. Sci. U.S.A.”. Tom 97, Sierpień 2000. nr 18. s. 9875-9880. Cytat: "But we argue that rapid warming in recent decades has been driven mainly by non-CO2 greenhouse gases (GHGs), such as chlorofluorocarbons, CH4, and N2O, not by the products of fossil fuel burning, CO2 and aerosols, the positive and negative climate forcings of which are partially offsetting.(...) Non-CO2 GHGs. These gases are probably the main cause of observed global warming, with CH4 causing the largest net climate forcing.(...) CO2 will become the dominant climate forcing, if its emissions continue to increase and aerosol effects level off.". 
  39. Paulo Cesar Soares. Warming Power of CO2 and H2O: Correlations with Temperature Changes. „International Journal of Geosciences”. Doi:10.4236/ijg.2010.13014. 1. s. 102-112. Cytat: "Monthly changes have no correspondence as would be expected if the warming was an important absorption-radiation effect of the CO2 increase. The anthropogenic wasting of fossil fuel CO2 to the atmosphere shows no relation with the temperature changes even in an annual basis.". 
  40. Valero, F.P.J., W.D. Collins, P. Pilewskie, A. Bucholtz i P.J. Flatau. Direct Radiometric Observations of the Water Vapor Greenhouse Effect Over the Equatorial Pacific Ocean. „Science”. Tom 275, 1997-03-21. nr 5307. s. 1773-1776. 
  41. 41,0 41,1 Brian J. Soden, Isaac M. Held. An Assessment of Climate Feedbacks in Coupled Ocean – Atmosphere Models. „Journal of Climate”. 1985-05-02. Tom 19, nr 14. s. 3354-3360. Cytat: "Co ciekawe, rzeczywiste sprzężenie zwrotne jest niezmiennie niższe niż stała wartość wilgotności względnej, co oznacza niewielką, lecz trwałą, redukcję wilgotności względnej średnio we wszystkich modelach.(...) Chmury wydają się mieć dodatnie sprzężenie zwrotne we wszystkich modelach". 
  42. Panel on Climate Change Feedbacks, Climate Research Committee, National Research Council: Understanding Climate Change Feedbacks (ang.). 2003. [dostęp 23 maja 2008].
  43. Thomas F. Stocker, i inni: 7.5.2 Sea Ice (ang.). W: Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [on-line]. IPCC, 2001-01-20. [dostęp 23 maja 2008].
  44. Ian Sample: Warming Hits 'Tipping Point' (ang.). The Guardian, 2005-08-11. [dostęp 23 maja 2008].
  45. Gregory Ryskin. Methane-driven oceanic eruptions and mass extinctions. „Geology”. Tom 31, Kwiecień 2003. nr 9. s. 741-744. 
  46. James P. Kennett: Methane Hydrates in Quaternary Climate Change: The Clathrate Gun Hypothesis (ang.). 2005-05-20. [dostęp 1 czerwca 2008].
  47. Ken O. Buesseler, i inni. Revisiting Carbon Flux Through the Ocean's Twilight Zone. „Science”. Tom 316, 2007-04-27. nr 5824. s. 567-570. 
  48. J. F. B. Mitchell: 12.4.3.3 Space-time studies (ang.). W: Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [on-line]. IPCC, 2001-01-20. [dostęp 24 maja 2008].
  49. V. Ramanathan, et al.. Atmospheric brown clouds: Impacts on South Asian climate and hydrological cycle. „Proc. Natl. Acad. Sci.”, s. 5326-5333, 2005. doi:10.1073/pnas.0500656102. 
  50. Ramanathan, V., et al.: Report Summary. W: Atmospheric Brown Clouds: Regional Assessment Report with Focus on Asia [on-line]. United Nations Environment Programme, 2008.
  51. Peter Foukal, i inni. Variations in solar luminosity and their effect on the Earth's climate. „Nature”. Tom 443, 2006-09-14. s. 161-166. 
  52. Changes in Solar Brightness Too Weak to Explain Global Warming (ang.). W: Variations in solar luminosity and their effect on the Earth's climate [on-line]. National Center for Atmospheric Research, 2006-09-14. [dostęp 23 maja 2008].
  53. Gabriele C. Hegerl: Understanding and Attributing Climate Change (ang.). W: Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group I to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [on-line]. IPCC. [dostęp 23 maja 2008]. s. 675.
  54. Climate Change 2001:Working Group I: The Scientific Basis (Fig. 2.12) (ang.). 2001. [dostęp 23 maja 2008].
  55. Brien Sparling: Ozone Depletion, History and politics (ang.). [dostęp 23 maja 2008].
  56. Nicola Scafetta, Bruce J West. Phenomenological solar contribution to the 1900-2000 global surface warming. „Geophysical Research Letters”. Tom 33, 2006-03-09. nr 5. 
  57. Peter A. Stott, i inni. Do Models Underestimate the Solar Contribution to Recent Climate Change?. „Journal of Climate”. Tom 16, 2003-12-03. nr 24. s. 4079-4093.  Cytat: "Even with such an enhanced climate response to solar forcing, most warming over the last 50 yr is likely to have been caused by increases in greenhouse gases. Indeed we estimate that increases in greenhouse gases were likely to have caused more warming than observed, with a significant cooling trend from the direct and indirect effects of sulfate aerosols counterbalancing the combined warming effects from greenhouse gases and changes in solar irradiance. The best estimate of the warming from solar forcing is estimated to be 16% or 36% of greenhouse warming depending on the solar reconstruction."
  58. Nigel Marsh, Henrik Svensmark. Cosmic Rays, Clouds, and Climate. „Space Science Reviews”. Tom 94, 2000-05-10. nr 1-2. s. 215-230. 
  59. Henrik Svensmark. Cosmic Rays and Earth's Climate. „Space Science Reviews”. Tom 93, Lipiec 2000. nr 1-2. s. 175-185. 
  60. Henrik Svensmark, Eigil Friis-Christensen: Reply to Lockwood and Fröhlich – The persistent role of the Sun in climate forcing – Spacecenter (ang.). marzec 2007. [dostęp 23 maja 2008].
  61. Richard Black: 'No Sun link' to climate change (ang.). BBC News Online, 2008-04-03. [dostęp 23 maja 2008].
  62. T Sloan, A. W Wolfendale. Testing the proposed causal link between cosmic rays and cloud cover. „Environmental Research Letters”. Tom 3, 2008-04-03. s. 1-6. 
  63. Pierce, J.R. and P.J. Adams. Can cosmic rays affect cloud condensation nuclei by altering new particle formation rates?. „Geophysical Research Letters”, s. L09820, 2009. doi:10.1029/2009GL037946. 
  64. L. Mark Berliner: Bayesian design and analysis for superensemble based climate forecasting: Discussion.
  65. Chapter 7, Couplings Between Changes in the Climate System and Biogeochemistry (ang.). W: Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [on-line]. IPCC, 2007-02-05. [dostęp 25 maja 2008].
  66. James Hansen: Climatic Change: Understanding Global Warming (ang.). W: One World: The Health & Survival of the Human Species in the 21st Century [on-line]. Health Press, 2000. [dostęp 25 maja 2008]. s. 173-190.
  67. Thomas F. Stocker, i inni: 7.2.2 Cloud Processes and Feedbacks (ang.). W: Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [on-line]. IPCC, 2001-01-20. [dostęp 25 maja 2008].
  68. Summary for Policymakers (ang.). W: Climate Change 2001: The Scientific Basis. Contribution of Working Group I to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [on-line]. IPCC, 2001-01-20. [dostęp 25 maja 2008].
  69. Margaret Torn, John Harte. Missing feedbacks, asymmetric uncertainties, and the underestimation of future warming. „Geophysical Research Letters”. Tom 33, 2006-05-26. nr 10. 
  70. John Harte, i inni. Shifts in plant dominance control carbon-cycle responses to experimental warming and widespread drought. „Environmental Research Letters”. Tom 1, 2006-10-30. nr 1. 
  71. Marten Scheffer, et al. Positive feedback between global warming and atmospheric CO2 concentration inferred from past climate change. „Geophysical Research Letters”. Tom 33, 2006-05-26. 
  72. N. S. Keenlyside, M. Latif, J. Jungclaus, L. Kornblueh2, E. Roeckner. Advancing decadal-scale climate prediction in the North Atlantic sector. „Nature”. 453, s. 84-88, 1 maja 2008. doi:10.1038/nature06921 (ang.). [dostęp 2008-07-06]. 
  73. L. Bounoua, F. G. Hall, P. J. Sellers, A. Kumar, G. J. Collatz, C. J. Tucker, M. L. Imhoff: Quantifying the negative feedback of vegetation to greenhouse warming: A modeling approach. Geophysical Research Letters, 2010.
  74. G. G. Anagnostopoulos, D. Koutsoyiannis, A. Christofides, A. Efstratiadis, N. Mamassis: A comparison of local and aggregated climate model outputs with observed data. Hydrological Sciences Journal, Volume 55, Issue 7, pages 1094 – 1110, 2010.
  75. Globalne ocieplenie kontra ochłodzenie w najbliższym tysiącleciu
  76. Kolejna epoka lodowcowa
  77. Andrzej A. Marsz: Zmiany pokrywy lodów morskich Arktyki (pol.). 2006. [dostęp 12 maja 2000].
  78. Sahara Desert Greening Due to Climate Change?. National Geopgraphic, 2009.
  79. Jennifer Macey: Global warming opens up Northwest Passage (ang.). W: Variations in solar luminosity and their effect on the Earth's climate. [on-line]. ABC News, 2007-09-19. [dostęp 23 maja 2008].
  80. Tomatoes, Peppers, Strawberries Now Grow Well in Greenland's Arctic Valleys. Scientific American, 2013.
  81. Arktyka się zazieleni. Rzeczpospolita, 2013.
  82. 82,0 82,1 Climate Change 2001: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Third Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change (ang.). IPCC, 2001-02-16. [dostęp 25 maja 2008].
  83. McMichael AJ, Woodruff RE i Hales S. Climate change and human health: present and future risks. „Lancet”. Tom 367, 2006. nr 9513. s. 859-69. 
  84. 84,0 84,1 Summary for Policymakers (ang.). W: Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Working Group II Contribution to the Intergovernmental Panel on Climate Change Fourth Assessment Report [on-line]. IPCC, 2007-04-13. [dostęp 25 maja 2008].
  85. Shaffer, G., S.M. Olsen and G.O.P Pederson. Long-term ocean oxygen depletion in response to carbon dioxide emissions from fossil fuels. „Nature Geoscience”, s. 105-109, 2009. doi:10.1038/ngeo420. 
  86. Chapter 8: Human Health. W: Climate Change 2007: Impacts, Adaptation and Vulnerability. Contribution of Working Group II to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change. Cambridge University Press, 2007. ISBN 978 0521 88010-7.
  87. Human Solidarity in a divided world. Wyd. 2007/2008. Palgrave Macmillan, 2008, seria: Human Development Report. ISBN 0-230-54704-4.
  88. Gary M. King, et al.: Global Environmental Change Microbial Contributions Microbial Solutions. American Society for Microbiology, s. 5.
  89. Chris D. Thomas, i inni. Extinction risk from climate change. „Nature”. Tom 427, 2004-01-08. nr 6970. s. 138-145. 
  90. John F. McLaughlin, i inni. Climate change hastens population extinctions. „Proceedings of the National Academy of Sciences”. Tom 99, 2002-04-30. nr 9. s. 6070-6074. 
  91. Daniel B. Botkin, i inni. Forecasting the Effects of Global Warming on Biodiversity. „BioScience”. Tom 57, Marzec 2007. nr 3. s. 227-236. 
  92. Carbon Cycle (ang.). NASA, 2005-06-21. [dostęp 2 czerwca 2008].
  93. Mark Z. Jacobson. Studying ocean acidification with conservative, stable numerical schemes for nonequilibrium air-ocean exchange and ocean equilibrium chemistry. „Journal of Geophysical Research”. Tom 110, 2005-04-02. nr D7. 
  94. Ken Caldeira, Michael E. Wickett. Ocean model predictions of chemistry changes from carbon dioxide emissions to the atmosphere and ocean. „Journal of Geophysical Research”. Tom 110, 2005-09-21. nr C09S04. s. 1-12. 
  95. John A. Raven, i inni. Ocean acidification due to increasing atmospheric carbon dioxide. „Royal Society”. 2005-06-30. 
  96. David de Jager, i inni: Safeguarding the Ozone Layer and the Global Climate System: Issues related to hydrofluorocarbons and perfluorocarbons (ang.). IPCC/TEAP, 2005. [dostęp 1 czerwca 2008].
  97. William Ruddiman. Kto zmienił klimat?. „Świat Nauki”, kwiecień 2005. 
  98. livescience.com/38473-arctic-methane-warming-debate.html
  99. uafcornerstone.net/ESAS2013/
  100. Cost of tackling global climate change has doubled, warns Stern (ang.). Guardian, 2008-06-26. [dostęp 28 marca 2013].
  101. Tol i Yohe. A Review of the Stern Review. „World Economics”. Tom 7, 2006. nr 4. s. 233-250. 
  102. J. Bradford DeLong: Do unto others... (ang.). [dostęp 23 maja 2008].
  103. John Quiggin: Stern and the critics on discounting (ang.). [dostęp 23 maja 2008].
  104. Terry Barker: Full quote from IPCC on costs of climate change (ang.). FT.com, 2008-04-14. [dostęp 23 maja 2008].
  105. „Zmiany klimatu mogą zabić 100 mln ludzi” - tvp.info.pl
  106. Drogie oceany - ile zapłacimy w przyszłości? - wyborcza.pl
  107. Andrew Dlugolecki, i inni: Climate Risk to Global Economy (ang.). W: CEO Briefing: UNEP FI Climate Change Working Group [on-line]. Program Środowiskowy Organizacji Narodów Zjednoczonych, 2002. [dostęp 25 maja 2008].
  108. Thomas Schelling: Developing Countries Will Suffer Most from Global Warming (ang.). W: Resources 164 [on-line]. [dostęp 25 maja 2008].
  109. mos.gov.pl/g2/big/2013_03/e436258f57966ff3703b84123f642e81.pdf
  110. A. Szymańska: Globalne ocieplenie i jego wpływ na rolnictwo. Rolniczy Magazyn Elektroniczny, 2009.
  111. Rezolucja w sprawie kobiet i zmian klimatu (2011/2197 (INI)). Parlament Europejski, 20.04.2013.
  112. Nellemann C, Verma R, Hislop L (eds.), Women at the frontline of climate change- Gender risks and hopes. United Nations Education Programme, GRID-Arendal, 2011.
  113. United Nations Framework Convention on Climate Change: Kyoto Protocol Status of Ratification (ang.). 2006-07-10. [dostęp 1 czerwca 2008].
  114. Arthur Max: Climate talks face international hurdles (ang.). boston.com, 2007-05-14. [dostęp 1 czerwca 2008].
  115. Fiasko szczytu klimatycznego w Kopenhadze. Euractiv.pl, 2009.
  116. George W. Bush: Text of a Letter from the President to Senators Hagel, Helms, Craig, and Roberts (ang.). Office of the Press Secretary, 2001-03-13. [dostęp 1 czerwca 2008].
  117. George W. Bush: President Bush delivers State of the Union (ang.). 2008-01-28. [dostęp 1 czerwca 2008].  Cytat: "The United States is committed to strengthening our energy security and confronting global climate change. And the best way to meet these goals is for America to continue leading the way toward the development of cleaner and more energy-efficient technology."
  118. RGGI: Regional Greenhouse Gas Initiative (ang.). [dostęp 1 czerwca 2008].
  119. Rezolucja Parlamentu Europejskiego w sprawie wyniku Konferencji w Buenos Aires w sprawie zmian klimatu (pol.). W: Ramowa konwencja Narodów Zjednoczonych w sprawie zmian klimatu [on-line]. Parlament Europejski, 2005-01-13. [dostęp 1 czerwca 2008].
  120. China now no. 1 in CO2 emissions; USA in second position (ang.). Netherlands Environmental Assessment Agency, 2007-12-5. [dostęp 2 czerwca 2008].
  121. Reuters News Service: Wen Urges Greater China Effort to Fight Pollution (ang.). Planet Ark, 2007-07-10. [dostęp 2 czerwca 2008].
  122. Węglowi potentaci nie myślą o redukcji emisji. Rzeczpospolita, 2010.
  123. Atmosfera ciężka od węgla. Rzeczpospolita, 2011.
  124. Energy related CO2 emissions. Spiegel, 2011.
  125. Global carbon emissions reach record 10 billion tonnes - threatening two degree target. 2011.
  126. Protokół z Kioto przyjęty podczas trzeciej sesji Konferencji Stron Konwencji w 1997 r. (pol.). Urząd Komitetu Integracji Europejskiej. [dostęp 2 czerwca 2008].
  127. Donald Dusek. Emisja dwutlenku węgla – Walka o limity. „Biuletyn Górniczy”. Tom 141-142, Marzec-Kwiecień 2007. nr 3-4. 
  128. Raf Manji: Climate Control: a proposal for controlling global greenhouse gas emissions (ang.). Sustento Institute, Czerwiec 2007. [dostęp 1 czerwca 2008].
  129. George Monbiot: Rigged – The climate talks are a stitch-up, as no one is talking about supply (ang.). The Guardian, 2007-12-11. [dostęp 1 czerwca 2008].
  130. Summary for Policymakers (ang.). W: Climate Change 2007: The Physical Science Basis. Contribution of Working Group III to the Fourth Assessment Report of the Intergovernmental Panel on Climate Change [on-line]. IPCC, 2007-05-04. [dostęp 2 czerwca 2008].
  131. Shun meat, says UN climate chief. BBC News, 7 września 2008.
  132. Richi Jennings: The Carbon Footprint of Email Spam Report. 2009.
  133. Thomas Wire: Fewer emitters, lower emissions, less cost. 2009.
  134. Ekolodzy chcą limitować dzieci, bo zagrażają środowisku. TVN24, 2009.
  135. Boland, John J. Assessing Urban Water Use and the Role of Water Conservation Measures under Climate Uncertainty. „Climatic Change”. 1 (37), s. 157-176, 1997. doi:10.1023/A:1005324621274. 
  136. Adams, R.M., et al. Global climate change and US agriculture. „Nature”, s. 219, 1990. doi:10.1038/345219a0. 
  137. Nicholls, R. Coastal flooding and wetland loss in the 21st century: changes under the SRES climate and socio-economic scenarios. „Global Environmental Change”, s. 69, 2004. doi:10.1016/j.gloenvcha.2003.10.007. 
  138. Vanlieshout, M, R.S. Kovats, M.T.J. Livermore and P. Martens. Climate change and malaria: analysis of the SRES climate and socio-economic scenarios. „Global Environmental Change”, s. 87, 2004. doi:10.1016/j.gloenvcha.2003.10.009. 
  139. Hulme, P.E. Adapting to climate change: is there scope for ecological management in the face of a global threat?. „Journal of Applied Ecology”. 5 (42), s. 784, 2005. doi:10.1111/j.1365-2664.2005.01082.x. 
  140. Maciej Sadowski: Lepiej łagodzić skutki niż ograniczać zmiany klimatu. Wyborcza.biz, 2011.
  141. David Deutsch: What is our place in the cosmos?. TED (konferencja), 2005.
  142. Ambitious emission reductions cost-neutral for the EU. Ecofys, 2009.
  143. EU can cut CO2 by 30 percent by 2020 at no cost: report. Reuters, 2009.
  144. William J. Broad: How to Cool a Planet (Maybe). W: New York Times [on-line]. 27 czerwca 2006. [dostęp 10 marca 2009].
  145. Keith, D.W., M. Ha-Duong and J.K. Stolaroff. Climate Strategy with Co2 Capture from the Air. „Climatic Change”, s. 17, 2006. doi:10.1007/s10584-005-9026-x. 
  146. Crutzen, Paul J. Albedo Enhancement by Stratospheric Sulfur Injections: A Contribution to Resolve a Policy Dilemma?. „Climatic Change”, s. 211, 2006. doi:10.1007/s10584-006-9101-y. 
  147. Spencer R. Weart: The Public and Climate Change (ang.). W: The Discovery of Global Warming [on-line]. American Institute of Physics, 2006. [dostęp 2 czerwca 2008].
  148. Andrew Revkin: Poor Nations to Bear Brunt as World Warms (ang.). The New York Times, 2007-04-01. [dostęp 2 czerwca 2008].
  149. Catherine Brahic: China's emissions may surpass the US in 2007 (ang.). New Scientist, 2006-04-25. [dostęp 2 czerwca 2008].
  150. Thomas Crampton: More in Europe worry about climate than in U.S., poll shows (ang.). International Herald Tribune, 2007-01-04. [dostęp 2 czerwca 2008].
  151. Summary of Findings (ang.). W: Little Consensus on Global Warming. Partisanship Drives Opinion [on-line]. Pew Research Center, 2006-07-12. [dostęp 2 czerwca 2008].
  152. Gajda - Kantorowska M., (2012), Budżet Unii Europejskiej a zmiany klimatu [w:] K. Tarnawska (red.) Ewolucja budżetu Unii Europejskiej w kontekście wyzwań klimatycznych polskich regionów, Wydawnictwo Difin.
  153. EU agrees on carbon dioxide cuts (ang.). BBC, 2007-03-09. [dostęp 2 czerwca 2008].
  154. Sharon Begley: The Truth About Denial (ang.). Newsweek, 2007-08-13. [dostęp 2 czerwca 2008].
  155. David Adams: Royal Society tells Exxon: stop funding climate change denial (ang.). The Guardian, 2006-09-20. [dostęp 2 czerwca 2008].
  156. Exxon cuts ties to global warming skeptics (ang.). MSNBC, 2007-01-12. [dostęp 2 czerwca 2008].
  157. Clayton Sandell: Report: Big Money Confusing Public on Global Warming (ang.). ABC, 2007-01-03. [dostęp 2 czerwca 2008].
  158. Greenpeace: Exxon still funding climate skeptics (ang.). USA Today, 2007-05-18. [dostęp 2 czerwca 2008].
  159. Global Warming Resolutions at U.S. Oil Companies Bring Policy Commitments from Leaders, and Record High Votes at Laggards (ang.). Ceres, 2004-04-28. [dostęp 2 czerwca 2008].
  160. Roger Harrabin: China now 'top carbon polluter' (ang.). BBC News, 2008-04-14. [dostęp 2 czerwca 2008].
  161. Australian Associated Press: China is biggest CO2 emitter : research (ang.). The Age, 2008-04-15. [dostęp 2 czerwca 2008].
  162. Audra Ang: Group: China tops world in CO2 emissions (ang.). USA Today, Associated Press, 2007-06-20. [dostęp 2 czerwca 2008].
  163. Reuters: China surpassed US in carbon emissions in 2006: Dutch report (ang.). livemint.com, 2007-06-20. [dostęp 2 czerwca 2008].
  164. Michael Casey: China: US should take lead on climate (ang.). newsvine.com, Associated Press, 2007-07-12. [dostęp 2 czerwca 2008].
  165. Somni Sengupta: India's glaciers give grim message on warming (ang.). newsvine.com, New York Times, 2007-07-17. [dostęp 2 czerwca 2008].
  166. Chinese object to climate draft (ang.). BBC, 2007-05-01. [dostęp 2 czerwca 2008].
  167. Steven Mufson: In Battle for U.S. Carbon Caps, Eyes and Efforts Focus on China (ang.). Washington Post, 2007-06-06. [dostęp 2 czerwca 2008].
  168. No Need to Panic About Global Warming. Wall Street Journal, 2012.
  169. National Post: Don't fight, adapt (ang.). Grudzień 2007. [dostęp 23 maja 2008].
  170. Royal Society: A guide to facts and fictions about climate change (ang.). Marzec 2005. [dostęp 23 maja 2008]. Oryg. ang.: "However, the overwhelming majority of scientists who work on climate change agree on the main points"
  171. Science Magazine: Beyond the Ivory Tower: The Scientific Consensus on Climate Change (ang.). Grudzień 2004. [dostęp 23 maja 2008].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło globalne ocieplenie w Wikisłowniku
Wikiquote-logo.svg
Zobacz w Wikicytatach kolekcję cytatów
Globalne ocieplenie
Wikimedia Commons
Naukowe
Edukacyjne
Inne