Historia Słowacji

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Słowacja w 1850 r.

W starożytności była zamieszkana przez ludy kultury łużyckiej, plemiona celtyckie, ok. początków n.e. przez germańskich Kwadów. W 172 n.e. południowa część Słowacji znalazła się pod panowaniem Rzymu w następstwie wyprawy Marka Aureliusza. W okresie wędrówek ludów zasiedlona przez Słowian.

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Domeny węgierskich magnatów na Słowacji na początku XIV w.

Na początku IX w. powstało państewko Pribiny z ośrodkiem w Nitrze, które w latach 833-836 zostało włączone do państwa wielkomorawskiego. W tym też okresie nastąpiła chrystianizacja. Od XI w. w Królestwie Węgierskim. W latach 1003-1025/1031 ziemie dzisiejszej Słowacji wchodziły w skład Królestwa Polskiego po przyłączeniu przez Bolesława Chrobrego. Kronika polsko-węgierska opisywała, że "Granice Polaków rozciągały się bowiem aż do brzegu Dunaju, do miasta Ostrzyhomia, potem wiodły do miasta Egeru, a dalej kierując się ku rzecze, która zwie się Ciepłą [Topl'a] aż do grodu Salis, i tam kończyły się granice między Węgrami, Rusinami i Polakami".[1].

Od XII w. napływ ludności niemieckiej (lokacje m.: Preszburg ob. Bratysława oraz Koszyce, Kieżmark i in.), od północy osadnictwo polskie (Spisz, Orawa); od XIII w. w zachodniej Słowacji rozwój górnictwa (gł. miedź, srebro). W XIV-XVI w. bunty chłopskie. Na początku XIV wieku Słowacją rządzili suwerennie bogaci magnaci - zachodnią Słowacją rządził Mateusz Czak, który władał 14 węgierskimi powiatami, wschodnią Słowacją rządził magnat Amadej Aba, a środkową István Ákos.

XVI-XVIII wiek[edytuj | edytuj kod]

Od 1526 w monarchii Habsburgów, od 1540 do schyłku XVII w. teren pogranicznych starć z Turkami, upadek gospodarczy.

XIX wiek[edytuj | edytuj kod]

KosickyDistrikt.png

W 1848 odrzucenie przez rewolucyjne Węgry narodowych postulatów słowackich (sejm krajowy, odrębne szkolnictwo, język słowacki w administracji) spowodowało wybuch antywęgierskiego powstania na Słowacji.

W okresie centralizmu Antona von Schmerlinga Słowacy uzyskali zgodę na założenie Maticy slovenskiej i 3 słowackich gimnazjów . Po zawarciu ugody austriacko-węgierskiej i utworzeniu Austro-Węgier tereny Słowacji znalazły się w części węgierskiej. Węgrzy zagwarantowali w 1868 w ustawie narodowościowej język słowacki w szkołach elementarnych i urzędach. W drugiej połowie XIX w. powstaje słowacki ruch odrodzenia narodowego. Wśród jego działaczy, wspólnie przeciwstawiających się madziaryzacji Słowacji, byli zarówno zwolennicy (Ján Kollár), jak i przeciwnicy (Ľudovít Štúr, Milan Hodža) jedności narodowej i językowej z Czechami.

W kolejnych latach rząd węgierski wobec słabości słowackiego ruchu narodowego zaczął wycofywać się z zagwarantowanych praw. Zlikwidowano Maticę slovenską i słowackie gimnazja i nasilono politykę madziaryzacyjną, starano się nie dopuścić do powstania słowackiej inteligencji. W 1879 uchwalono ustawę o obowiązkowym nauczaniu języka węgierskiego we wszystkich niewęgierskich szkołach ludowych. W 1883 rząd węgierski wydał rozporządzenie o poddaniu kontroli państwowej gimnazjów niewęgierskich, i wprowadzeniu nauczania języka i literatury węgierskiej. Powołano specjalne towarzystwo oświatowe, zajmującą się madziaryzacją - FEMKE (Felvidéki magyar közmüvelödési egysület).

Działania rządu węgierskiego okazały się skuteczne. Dopiero pod koniec XIX wieku, kiedy rozpoczęła się walka międzypartyjna, oraz walka o osłabienie pozycji kościoła katolickiego na Węgrzech, Słowacy uaktywnili się politycznie.

W 1890 powstała węgierska partia socjalno-demokratyczna, w której działali również Słowacy. Jednak wskutek wzrostu nacjonalizmu węgierskiego zmuszeni byli utworzyć własną partię. Wzrost nacjonalizmu węgierskiego wywołał również tendencję do współpracy innych narodów na terenie Węgier. W 1895 w Budapeszcie odbył się kongres narodowości niemadziarskich, który sformułował program federacji w ramach państwa węgierskiego.

Pod koniec wieku zaczęła wzrastać emigracja zarobkowa do Stanów Zjednoczonych - między 1899 a 1914 wyjechało 300 000 Słowaków (w 1914 było ich w USA 500 tysięcy, główne centra emigracji to Cleveland i Pittsburgh). Zarobione przez nich i przysyłane pieniądze podniosły ekonomiczny i kulturalny poziom życia. W USA rozpoczęto wydawanie prasy słowackiej, która była również przysyłana od ojczyzny. Również pod koniec XIX wieku młodzież słowacka zaczęła w większej liczbie studiować na Uniwersytecie Karola w Pradze, co rozwinęło kontakty czesko-słowackie, co wzmocniło w przyszłości ideę wspólnoty czesko-słowackiej.

XX wiek[edytuj | edytuj kod]

Slovakia1941 02.png
Czechoslovakia.png

Pod koniec I wojny światowej, w maju 1918 r., między działaczami słowackimi i czeskimi w Stanach Zjednoczonych a T.G. Masarykiem została zawarta tzw. umowa pittsburska o utworzeniu wspólnego państwa Czechów i Słowaków. W grudniu 1918 r. powstała Słowacka Partia Ludowa z programem utrzymania tożsamości narodowej i kulturowej Słowaków. Na początku 1919 r. oddziały czeskie, obsadzając obszar nowo powstałej Czechosłowacji, zajęły tereny Słowacji. W czerwcu i lipcu 1919 na zajętych przez Węgierską Republikę Rad ziemiach słowackich istniała Słowacka Republika Rad.

Granice z Węgrami określił traktat w Trianon (1920). Spór graniczny z Polską zakończyło przyznanie Czechosłowacji w lipcu 1920 przez międzynarodowy arbitraż północnej części Spiszu i Orawy. W okresie międzywojennym negowanie przez polityków czeskich, odwołujących się do ideologii wspólnoty narodowej Czechów i Słowaków, postulatów autonomii Słowacji doprowadziło do antagonizmu między obu narodami. Po układzie monachijskim (1938) Węgry uzyskały południową część Słowacji, a Polska część terenów Spiszu i Orawy. W październiku 1938 po wprowadzeniu autonomii w ramach Czechosłowacji władzę na Słowacji objęła Słowacka Partia Ludowa.

14 marca 1939 powstała, pod presją Niemiec i od nich zależna, Republika Słowacka (Państwo słowackie) z prezydentem Jozefem Tiso. Monopartyjne rządy Słowackiej Partii Ludowej, ustawodawstwo wzorowane na III Rzeszy, przyłączenie się do wojny przeciwko Polsce i ZSRR, współdziałanie z Niemcami w eksterminacji ludności żydowskiej. W czasie II wojny światowej część Słowaków brała udział w krajowym ruchu oporu, w czechosłowackich jednostkach wojskowych na uchodźstwie i życiu politycznym. na emigracji; 1944 wybuchło powstanie słowackie; 1945 do Słowacji wkroczyły wojska sowieckie. Zadeklarowana w czasie powstania słowackiego wola istnienia w ramach jednego państwa doprowadziła do odnowy Czechosłowacji.

W 1945 Słowacja znalazła się ponownie w zunifikowanym państwie czechosłowackim. W czasie praskiej wiosny 1968 nastąpiło odrodzenie słowackich dążeń narodowych. Pod ich wpływem 1969 doszło do zmiany ustroju Czechosłowacji na federacyjny.

Niepodległa Słowacja[edytuj | edytuj kod]

Po upadku 1989 rządów KPCz nasiliły się na Słowacji dążenia do uzyskania samodzielności. W październiku 1992 parlament czechosłowacki przyjął ustawę o powstaniu od 1 stycznia 1993 suwerennych Czech i Słowacji. W styczniu 1993 Słowacja została przyjęta do ONZ. W lutym 1993 Rada Narodowa Republiki Słowackiej wybrała Michala Kováča na prezydenta Słowacji. Do najważniejszych problemów politycznych Słowacji należą: spór z Węgrami o zespół hydroenergetyczny w Gabčíkovie na Dunaju oraz kwestia statusu mniejszości węgierskiej. W 2002 Słowacja podpisała traktat o przystąpieniu do NATO a od 2004 jest jego członkiem. W kwietniu 2003 podpisała traktat akcesyjny z Unią Europejską zatwierdzony w czerwcu tego samego roku w przez referendum, a 1 maja 2004 weszła do wspólnoty.

Literatura[edytuj | edytuj kod]

  1. Wereszycki Henryk: Pod berłem Habsburgów. Zagadnienia narodowościowe, Kraków 1975

Przypisy