Historia Szwecji

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj

Historia Szwecji. Za początek osadnictwa w Szwecji przyjmuje się zwykle początek cofania się lądolodu, ok. 13 000 lat temu. W ślad za topniejącym lądolodem posuwały się od południa, przez obecną Danię, grupy myśliwych i zbieraczy. Zasiedlanie całej obecnej Szwecji zajęło kilka tysięcy lat. Wielkim przełomem było przybycie do Skandynawii pierwszych plemion rolniczych, ok. 4000 p.n.e. oraz początek epoki brązu (ok. 1800 p.n.e.), a następnie epoki żelaza (ok. 500 p.n.e.).

Szwecja początkowo podzielona była na wiele luźno powiązanych ze sobą obszarów, zwykle ze wspólnym władcą, ale różnymi prawami dzielnicowymi. W okresie średniowiecza kraj został zjednoczony i schrystianizowany, pojawiła się administracja centralna. Od 1397 aż do 1. połowy XVI w. Szwecja wchodziła w skład unii kalmarskiej, często jednak rządzona była przez własnego króla lub namiestnika. Na XVII w. przypada okres mocarstwowości szwedzkiej i jej największego zasięgu terytorialnego. Większość jednak zdobytych obszarów została utracona w XVIII w. Finlandia oraz Pomorze odpadło od Szwecji na pocz. XIX w. W 1814 Szwecja zawarła unię personalną z Norwegią, rozwiązaną w 1905. Od 1814 Szwecja nie prowadziła żadnej wojny, zachowując konsekwentnie neutralność w toczących się wokół niej konfliktach.

Prehistoria Szwecji[edytuj | edytuj kod]

Obszar Skandynawii w okresie czwartorzędu przynajmniej trzy razy pokryty był lodem. Poszczególne okresy lodowe trwały po ok. 100 000 lat i przedzielone są 4 okresami międzylodowcowymi, interglacjałami, trwającymi po ok. 10 000 – 20 000 lat. Ostatni okres zlodowacenia, nazywany zlodowaceniem Wisły, trwał od ok. 115 000 do ok. 10 000 p.n.e. Poprzedza je interglacjał eemski, a po nim nastąpił interglacjał współczesny – holocen. Jedynie zachodnia Jutlandia oraz Lofoty w północnej Norwegii wolne były od lodu. Szwecja pokryta była grubą (max 3000 m) warstwą lodu, który zaczął ustępować z jej terytorium ok. 12 000 p.n.e. Proces topnienia pokrywy lodowej postępował raz szybciej, raz wolniej, w zależności od wahań klimatycznych i zakończył się ok. 6500 p.n.e. Pokryta lodem powierzchnia została uformowana pod jego ciężarem i na skutek jego topnienia. Po jego ustąpieniu wgnieciona skorupa ziemska zaczęła wolno wznosić się w stosunku do poziomu morza. Proces ten przebiega najszybciej na północy, wolniej na południu. Nieprzerwanie też następowały duże zmiany klimatyczne.

W ślad za topniejącym i cofającym się na północ lodem, w poszukiwaniu pastwisk, do Skandynawii przybywają od południa renifery, a za nimi pierwsi ludzie – łowcy reniferów. Najstarsze znane pojedyncze znaleziska w Skåne pochodzą z ok. 12 000 p.n.e., kiedy lód zaczął topnieć na tym obszarze. Na ślady człowieka (ok. 12 000 p.n.e.) natrafiono nad jeziorem Finjasjön w północnym Skåne (m.in. krzemienne ostrza strzał) oraz w Segebro na północ od Malmö (11 000 – 10 500 p.n.e.). Ludzie ci przybyli od południowego zachodu, od strony obecnej Danii, która połączona była lądem ze Skåne. Zaliczani są oni do paleolitycznej kultury Bromme-Lyngby, najstarszej znanej kultury archeologicznej związanej z pierwszymi mieszkańcami Szwecji, którzy przy krawędzi topniejącego lądolodu budowali swoje tymczasowe obozowiska. Na tereny Szwecji myśliwi przybywali początkowo w małych grupach, polując latem i wycofując się na zimę do swych siedzib bardziej na południe. Na trudnej do przeżycia tundrze prowadzili oni nomadyczny tryb życia. Na zachodnim wybrzeżu Szwecji (Västkusten) odkryto ślady po osadach rybackich, datowane na okres ok. 10 000 p.n.e.

Około 10 000 p.n.e. następuje nawrót arktycznego zimna i nie jest pewne, czy na wolnym od lodu obszarze przybywają na stałe ludzie. Po 8200 p.n.e. klimat stał się cieplejszy i lasy liściaste rozciągały się aż do Mälaru. Renifer został zastąpiony przez zwierzęta leśne, takie jak: jeleń, sarna, łoś, dzika świnia, bóbr; wzrosła liczba gatunków ptaków.

Z okresu mezolitu pochodzi bardzo duża liczba odkrytych śladów po osadach. Sprzyjający klimat z bogactwem roślin i zwierząt dawał większe możliwości niż dotąd. Rosła liczba ludności, napływającej od południa. Warunki dla przenoszących się z miejsca na miejsce plemion łowieckich stały się lżejsze. Nadal jednak osadnictwo miało charkter prymitywny i przypadkowy. Zajmowano się łowiectwem, zbieractwem oraz rybołóstwem.

Około 4000 p.n.e. w Szwecji pojawiła się neolityczna kultura rolnicza. Rolnictwo wraz z hodowlą krowy i świni oraz stałym osadnictwem zmieniło warunki życia, warunki przeżycia stały się lżejsze. Klimat był łagodniejszy niż obecnie. Zaczęto budować duże grobowce kamienne, tzw. grobowce megalityczne. Zmarłych chowano razem z przedmiotami codziennego użytku.

Epoka brązu rozpoczęła się w Skandynawii po 1800 p.n.e.[1]

Średniowiecze[edytuj | edytuj kod]

Flaga Unii Kalmarskiej

Południowe obszary współczesnej Szwecji (Skania) były częścią praojczyzny Germanów. W średniowieczu północna i środkowa część kraju została zasiedlona przez plemiona północnogermańskich Normanów. Od IX-XI wieku tutejsi wikingowie brali udział w wyprawach łupieżczych, głównie na Ruś i Bizancjum. W XI wieku równocześnie rozpoczęło się tworzenie państwa szwedzkiego oraz chrystianizacja. W XII w.-XIII w. Szwedzi podbili Finlandię. 20 lipca 1397 na zamku w Kalmarze Szwecja zawiera unię z Danią i Norwegią (unia kalmarska)[2].

XVI wiek[edytuj | edytuj kod]

Zmiany granic Szwecji w XVI i XVII wieku

W 1523 Gustaw I Waza doprowadził do usamodzielnienia się Szwecji pod władzą dynastii Wazów. Przyjęcie luteranizmu. W latach 1592-1599 Szwecja była złączona unią personalną z Rzecząpospolitą, istniała unia polsko-szwedzka.

XVII wiek[edytuj | edytuj kod]

Od 1561, kiedy Szwecja włączyła do swojego terytorium całą Estonię, a zwłaszcza w XVII w., od panowania Gustawa II Adolfa (1611-1632, do Karola X Gustawa 1654-1660) walka o dominację w rejonie Morza Bałtyckiego. Wojny z Danią, Polską[3] i Rosją oraz w latach 1630-1648 udział w wojnie trzydziestoletniej, która doprowadziła do uzyskania przez Szwecję pozycji mocarstwowej oraz do uzyskania zdobyczy terytorialnych.

XVIII wiek[edytuj | edytuj kod]

Gustaw III Król Szwecji

Po klęsce Karola XII w wojnie północnej (1700-1721) doszło do utraty większości zdobyczy (głównie na rzecz Rosji) oraz utraty rangi mocarstwa. Po śmierci Karola w roku 1718 nastała tak zwana era wolności (1718-1772), czyli okres rozkwitu parlamentaryzmu, przy jednoczesnym zmniejszeniu politycznych wpływów tronu. W pierwszej połowie tej epoki dwie frakcje; 'partia kapeluszy” i „partia czapek” rywalizowały o władzę i wpływy. Ważnym wydarzeniem było zniesienie cenzury w Szwecji (1766). Era wolności dobiegła końca, gdy Gustaw III odnowił władzę absolutną drogą zamachu stanu.

XIX wiek[edytuj | edytuj kod]

W 1805 roku Szwecja dołączyła do III koalicji antyfrancuskiej[4]. Działania wojenne szwedzka armia prowadziła na terytorium Pomorza, ale nie odniosła żadnych sukcesów. W 1808 roku, wskutek lekkomyślnej polityki króla Gustawa IV Adolfa Szwecja zerwała rozejm z Francją oraz wplątała się w wojnę z Danią i Rosją[4]. Konsekwencją tego była utrata Finlandii na rzecz Rosji. W 1809 roku, po obaleniu króla Gustawa Adolfa, parlament uchwalił pierwszą w dziejach Szwecji konstytucję. W 1812 roku nowy król Karol XIV Jan Bernadotte doprowadził do zbliżenia z Rosją. Wojska szwedzkie wzięły udział w walkach przeciwko Napoleonowi. Największym jednak sukcesem nowego króla było, po zwycięskiej wojnie z Danią, przyłączenie Norwegii do Szwecji[4]. Przyłączenie to nie miało charakteru inkorporacji, ale unii personalnej dwóch równorzędnych krajów. W 1866 roku wprowadzono reformę parlamentu, który znosił podział na stany. Reforma ta uczyniła Szwecję krajem liberalnym. Druga połowa XIX wieku to czasy wzrostu znaczenia przemysłu i masowej urbanizacji, która przekształciła Szwecję z kraju rolniczego w kraj uprzemysłowiony.

XX wiek[edytuj | edytuj kod]

Zmiany ustrojowe rozpoczęte już w drugiej połowie XIX wieku i na początku XX wieku, takie jak reforma parlamentu 1866, powstanie nowoczesnych partii, wprowadzenie rządów parlamentarnych, powszechne prawo wyborcze 1919 uczyniły ze Szwecji liberalne i nowoczesne państwo. W 1905 od Szwecji odłączyła się Norwegia, kładąc kres długoletniej unii. Szwecja zachowała neutralność podczas I i II wojny światowej, co uchroniło ją od zniszczeń i kosztów wojennych oraz wzmocniło jej gospodarkę. W dniu ataku Niemiec na ZSRR, III Rzesza zażądała od rządu Szwecji udostępnienia infrastruktury kolejowej oraz taboru kolejowego dla tranzytu 163. Dywizji Piechoty III Rzeszy, z okupowanej Norwegii do Finlandii co było przyczyną kryzysu politycznego (midsommarkrisen). Wyrażenie zgody na niemieckie żądanie było wyraźnym odstępstwem od deklarowanej przez Szwecję neutralności[5]. Od lat trzydziestych władzę sprawowali głownie socjaldemokraci z partii SAP. Ich rządy przyniosły liczne reformy socjalne, przeprowadzone w duchu progresywizmu. W latach 50.-70. nastąpiła rozbudowa państwa opiekuńczego, związana z szybkim rozwojem gospodarczym. Głową państwa obecnie jest Karol XVI Gustaw.

Przypisy

  1. Boken om Sveriges historia, Forum 1999, s. 9-29.
  2. Adam Kersten: Historia Szwecji. Wrocław: Ossolineum, 1973, s. 101.
  3. # Adam Kersten: Historia Szwecji. Wrocław: Ossolineum, 1973, s. 206.
  4. 4,0 4,1 4,2 Adam Kersten: Historia Szwecji. Wrocław: Ossolineum, 1973, s. 304.
  5. Jan Linder: Andra världskriget och Sverige: historia och mytbildning. Sztokholm: Svenskt militärhistoriskt bibl., 2002, s. 191. ISBN 91-974056-3-9. (szw.)

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Adam Kersten: Historia Szwecji. Wrocław: Ossolineum, 1973.