Język romski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Romani
Obszar W diasporze, głównie w Europie, Azji i Ameryce
Liczba mówiących 4,8 milionów
Ranking  ?
Klasyfikacja genetyczna Języki indoeuropejskie
*Języki indoirańskie
**Języki indoaryjskie
***Język romski
Pismo łacińskie
Status oficjalny
język urzędowy Gmina Szuto Orizari (Republika Macedonii), oficjalnie uznany za język mniejszości w Szwecji, pomocniczy język urzędowy 79 wiejskich regionów Rumunii i w 1 mieście (Budeşti)
Regulowany przez brak oficjalnego organu
Kody języka
ISO 639-1 brak
ISO 639-2 rom
SIL RMC – Romani, Carpathian

RMN – Romani, Balkan
RML – Romani, Baltic
RMO – Romani, Sinte
RMR – Caló
RMY – Romani, Vlax
RMU – Romani, Tavringer

W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
logo Wikipedii
Wikipedia w języku romskim
WiktionaryPl.svg
W Wikisłowniku: Słownik języka romskiego
Słownik {{{z języka}}}-polski, polsko-romski online

Język romski lub romani (nazwa własna: romani čhib, romani chhib, w innych językach często określany potoczną nazwą „język cygański”) – indoeuropejski język z podrodziny indoaryjskiej, w ramach której należy do grupy nowoindoaryjskiej. Jest jedynym autochtonicznym językiem indoaryjskim używanym w Europie. Wywodzi się z sanskrytu za pośrednictwem języków prakryckich. Posługują się nim Romowie oraz Sinti. Romani nie należy natomiast do grupy języków romańskich (przypadkowa zbieżność nazw), w związku z czym tylko w niewielkim stopniu jest spokrewniony z takimi językami jak rumuński czy romansz.

Klasyfikacja i pochodzenie[edytuj | edytuj kod]

Dopiero pod koniec XVIII wieku językoznawcy zdołali jednoznacznie sklasyfikować pochodzenie języka Romów dzięki odkryciu związków z dialektami rozmaitych języków północno-zachodnich Indii, przede wszystkim Pendżabu i Radżastanu. Języki romski, radźasthani i pendżabski posiadają do dziś wiele podobieństw w systemie leksykalnym i gramatycznym. Związki te pozwalają przypuszczać, że stamtąd właśnie wywodzą się przodkowie dzisiejszych Romów i Sintich. Nazwa własna tych drugich może też być pokrewna toponimowi Sindh, prowincji w dzisiejszym Pakistanie, która również położona jest w regionie najwcześniejszego etapu etnogenezy Romów. Z drugiej strony teoria ogłoszona w czasopiśmie Nature sugeruje, że romani najbliżej spokrewniony jest z językiem syngaleskim, co jednak niekoniecznie świadczy o pochodzeniu Romów z Cejlonu, lecz raczej o istnieniu wspólnego przodka dla obu tych języków.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Nie istnieją wiarygodne źródła pisane dokumentujące najwcześniejszą historię Romów i ich języka. Co prawda XI-wieczny perski poeta Firdausi w poemacie epickim Szahname wspomina o 10 000 czy 12 000 grajków Desi, których w V wieku król Śankal z miasta Kannauj (w prowincji Sindh) podarował władcy perskiemu Bahramowi V. Współczesne badania dowodzą jednak, że przekaz ten nie mógł odnosić się do przodków dzisiejszych Romów. Romani zalicza się bowiem do języków nowoindoaryjskich, które nie istniały jeszcze w V wieku. Przodkowie Romów mogli zatem opuścić Półwysep Indyjski dopiero ok. 300 lat po opisywanych wydarzeniach.

Około 1000 roku Mahmud z Ghazni szerząc islam podbił północno-zachodnie Indie (Kaszmir i Pendżab). Najazd wywołał spustoszenie i doprowadził do migracji na wielką skalę. W latach 1001-1026 muzułmańscy Ghaznawidzi siedemnastokrotnie napadali Pendżab i Sindh, zaciekle walcząc ze stawiającymi opór autochtonami. Konfederacja radźputów odgrywała pierwszoplanową rolę w tej walce, zaś jej członkowie wywodzili się z różnych dźati (kast) i jak się przypuszcza, stanowili rodzaj najemnych sił powołanych specjalnie do zatrzymania najeźdźców. Oddziały radźputów przemieszczały się najczęściej wraz z rodzinami i sługami.

W języku romskim istnieją liczne ślady świadczące o genezie ich języka w takich właśnie okolicznościach. Większość słów odnoszących się do wojny i walki jest pochodzenia indoaryjskiego: bust (włócznia), patava (getry), xanrro (miecz) czy tover (topór). Także określenie wszystkich „nie-Romów” (gadžo) pochodzi od prakryckiego słowa gajja (cywil). Ponad 80% romskich słów pochodzenia perskiego ma odpowiedniki w urdu. Język ten – również indoaryjski – rozwinął się wśród islamskich neofitów oraz wśród wojowników pojmanych przez muzułmanów (słowo urdu znaczy „obóz (wojskowy)” – por. tur. orda). Według źródeł historycznych, Mahmud z Ghazni pojmał 500 tysięcy jeńców podczas inwazji na Sindh i Pendżab.

Badania DNA dowiodły istnienia podobieństw genetycznych między Romami a kastą radźputów, co potwierdza powyższą teorię. Z drugiej jednak strony etnonim Roma, jak również zakres tradycyjnie wykonywanych zawodów zdają się sugerować raczej związek z indyjską kastą Domów/Dombów tradycyjnie należącą do niższych dźati. Z jakiejkolwiek jednak grupy społecznej wywodzili się przodkowie współczesnych Romów, wydaje się, iż kluczowym elementem ich etnogenezy były właśnie wojny muzułmanów z radźputami w VIII-X wieku.

Choć imperium Ghaznawidów było wielojęzyczne, oficjalnie używano w nim perskiego (dari). Wyjaśnia to sporą liczbę zapożyczeń, które zasiliły język romski nie wcześniej niż w XI stuleciu. Największe zmiany leksykalne mają związek z przemieszczaniem się Romów dalej na zachód. W 1038 roku Seldżukowie rozgromili Ghaznawidów. W 1071 roku podbili Armenię i wschodnią Anatolię. Podbojom towarzyszyła kolejna fala migracji z Azji Środkowej. Prawdopodobnie w tym okresie język romski uformował się jako rodzaj lingua franca z dialektów, którymi władali przodkowie dzisiejszych Romów. Jego zrekonstruowana ówczesna forma zwana jest językiem protoromani (protoromskim).

Już w Anatolii język romski trafił w orbitę wpływów miejscowych dialektów greckich. Także języki innych lokalnych ludów odcisnęły w nim trwałe piętno, szczególnie język ormiański. W tym czasie zaszły najistotniejsze od czasu opuszczenia Półwyspu Indyjskiego zmiany w systemie gramatycznym i leksykalnym, dając początek formie, określanej przez językoznawców mianem wczesnego romani.

Przypuszcza się, że w Anatolii wytworzyło się poczucie wspólnoty etnicznej Romów, którzy tam ostatecznie porzucili kastowe zaszłości, gdyż jako jednolitej społeczności łatwiej było im dostosować się do lokalnych warunków społeczno-ekonomicznych. Analiza słownictwa wskazuje, że pierwotnie Romowie nie byli ludem wędrownym. Słowa takie jak kher (dom), udar (drzwi), gav (wioska), balo (świnia), khoni (kura) czy giv (pszenica) są wyraźnie indoaryjskie. Większość słownictwa związanego z przemieszczaniem się pochodzi zaś z Anatolii, gdzie Romowie najwyraźniej zmienili tryb życia. Na przykład grast (koń) i čar (trawa) pochodzą z ormiańskiego, vurdon (wóz) z kurdyjskiego, zaś drom (droga) i petalo (podkowa) z greckiego. Także nazwy własne metali (z wyjątkiem słów oznaczających „złoto”, „srebro” i „żelazo”) zostały zapożyczone od Greków i Ormian, podobnie jak nazwy narzędzi kowalskich, co może świadczyć o tym, iż ten postrzegany dziś jako tradycyjny dla Romów zawód zaczął być praktykowany dopiero wówczas.

Najazd Mongołów na Europę w pierwszej połowie XIII wieku, następnie zaś inwazja Turków Osmańskich rozpoczęły kolejną falę migracji Romów na zachód. Ogromne przestrzenie rozdzielające poszczególne grupy doprowadziły do wtórnego zróżnicowania i w konsekwencji przyczyniły się do ponownego utworzenia szeregu lokalnych dialektów współczesnego języka romskiego.

Dialekty[edytuj | edytuj kod]

Dialektologia romska[edytuj | edytuj kod]

Zróżnicowanie dialektów języka romskiego jest bardzo daleko posunięte, toteż nie posiada on obecnie jednolitego, powszechnie uznanego standardu literackiego (choć rozmaite dialekty mają własne standardy). Różnice te w wielu przypadkach powodują niemożność porozumienia się między użytkownikami różnych dialektów nawet wówczas, gdy mówi się nimi w bliskim sąsiedztwie geograficznym. Mniejsze problemy z komunikacją mają użytkownicy jednego dialektu, mieszkający w krajach z odmiennymi językami większościowymi, choć i w tym przypadku wpływ owych języków zaznacza się w postaci wtórnych zróżnicowań strukturalnych, fonetycznych i leksykalnych. Z tego względu część naukowców uważa romani raczej za podrodzinę językową niż za jednolity język. Dla przykładu zwrot „Pokój moich dwóch sióstr jest bardzo mały” w poniższych dialektach romskich może brzmieć następująco:

  • dialekt grupy Chaładytka Roma, RosjaKomnata mirende dujende pxenjende drivan tykny.
  • dialekt Lowarów, RosjaSoba mure do phejangi durales cyni.
  • dialekt Lowarów, WęgryMure duje phenjangi soba zurāles cikni si.
  • dialekt Romungrów, WęgryMe dūj phenjengeri soba bāre buka hi.
  • dialekt Fińskich Kaale, FinlandiaMo duje phenjako hūsa hin pesko.
  • dialekt Erlich, BułgariaI odaja me do phenjengiri si but cikni.
  • dialekt Kalajdżów, BułgariaMenre do phenenge staja si but cekni.
  • dialekt Lowarów, PolskaMure duje pheniangi soba igen cinnij.

Jak widać, współczesne dialekty języka romskiego różnią się przede wszystkim słownictwem, jakie zostało przyswojone przez poszczególne grupy po opuszczeniu Anatolii. Do tego dochodzą zmiany fonetyczne i różnice gramatyczne. Ponadto niektóre grupy Romów zatraciły zupełnie swój język (np. Romungrzy na Węgrzech) lub posługują się językami miejscowymi używając romskiego słownictwa (tzw. pogadialektami, np. Romowie Caló w Hiszpanii czy Romanichal w Wielkiej Brytanii).

Klasyfikacja dialektów[edytuj | edytuj kod]

Najszerzej uznawana systematyka dialektów języka romani opiera się na pracach Marcela Courthiade, które zostały opublikowane w 1982 roku. Podstawą zaproponowanego przez niego podziału jest historyczny rozwój izoglos w języku romskim. Courthiade skupił się na cechach dystynktywnych, odróżniających kolejne warstwy ekspansji terytorialnej i przyjął jako kryteria wyróżniające określone zmiany fonologiczne i gramatyczne. Odtworzył zatem metodą porównawczą strukturę wczesnego języka romani, odpowiadającą XII-wiecznym dialektom romskim z obszaru Anatolii. Następnie podzielił współcześnie używane dialekty pod względem stopnia ich podobieństwa do owego prajęzyka na trzy warstwy, z których trzecia reprezentuje dialekty lingwistycznie najbardziej oddalone. Pogadialekty stanowią niejako czwartą, dodatkową warstwę.

Tabela przedstawia różnice między trzema głównymi warstwami:

warstwa 1 warstwa 2 warstwa 3
phirdom, phirdyom

phirdyum, phirjum

phirdem phirdem
guglipe(n)/guglipa

guglibe(n)/gugliba

guglipe(n)/guglipa

guglibe(n)/gugliba

guglimos
pani

khoni

kuni

pai, payi

khoi, khoyi

kui, kuyi

pai, payi

khoi, khoyi

kui, kuyi

čhib šib šib
jeno ženo ženo
po po/mai mai

Na tej podstawie oraz w wyniku innych badań językoznawczych, prof. Yaron Matras (University of Manchester) we współczesnym języku romskim wyróżnia następujące grupy (gałęzie) dialektów, którymi posługują się wymienione niżej społeczności:

Inną klasyfikację zaproponował znany romski językoznawca Vania de Gila-Kochanowski. Według niego z geograficznego punktu widzenia należy wyróżnić siedem wielkich grup dialektów:

Z lingwistycznego punku widzenia grupę iberyjską i dialekty brytyjskie z grupy germańskiej oddziela od reszty zasadnicza granica fonologiczno-morfologiczna (tożsama z podziałem na dialekty właściwe i pogadialekty według Courthiadego). Bardziej szczegółowo klasyfikacja V. de Gila-Kochanowskiego dzieli właściwe dialekty romani według kryterium fonologicznego.

Standaryzacja[edytuj | edytuj kod]

Ponieważ aż do XX wieku romani był przede wszystkim językiem mówionym, nie istnieją powszechnie uznawane zasady pisowni czy gramatyki, zaś wielu krajach niezależne instytucje opracowały odmienne standardy. W Rumunii, kraju z największą populacją Romów na świecie, opracowano metodykę nauczania w oparciu o elementarz Gheorghe Sarău. W Polsce najbardziej popularnym dialektem języka romskiego jest dialekt grupy Polska Roma. W Czechach i na Słowacji najczęściej używany jest dialekt społeczności Servika Roma. Oficjalnie usystematyzowanej odmiany romskiego używa się w Wojwodinie, w Serbii. W innych regionach językiem urzędowym są lokalne dialekty, np. w Szuto Orizari w Macedonii, w 79 gminach Rumunii oraz w mieście Budeşti. Dialekt romskiego jest też pomocniczym językiem urzędowym w Szwecji.

Choć najstarsze zapisy języka romskiego w Europie pochodzą z XVI wieku, alfabet romski został oficjalnie przyjęty dopiero w 1990 roku podczas IV Światowego Kongresu Romów w Serocku. Jest on oparty na alfabecie łacińskim i posiada 46 znaków, z których część jest wykorzystywana do zapisu niektórych tylko dialektów:

A Ä B C Ć Č D Ď E Ê F G Ǧ H I Î J K Ǩ L Ľ M N Ň O Ö P Q R Ŕ Ř S Ś Š T Ť U Ü V W X Y Z Ź Ž

Dwadzieścia z 46 liter to znaki zapożyczone przede wszystkim z alfabetów języków słowiańskich. Pomimo standaryzacji, nie wszystkie główne dialekty romskie przyjęły ten system zapisu. Częściej zdarza się, że do zapisu języka romskiego stosuje się ortografię języka urzędowego danego kraju.

Wobec problemów, jakie nastręcza używanie alfabetu przyjętego przez Światowy Kongres Romów, zespół złożony z działaczy romskich oraz cyganologów opracował projekt zasad pisowni dla Romów mieszkających w Polsce. Przyjęto, że do zapisu języka romani należy stosować znaki alfabetu polskiego:

A B C Ć D DZ DŹ E F G H CH I J K L Ł M N Ń O P R S Ś T U W Y Z Ź

a w wyrazach pochodzenia polskiego pozostałe znaki polskiego alfabetu, to jest Ą CZ DZ DŻ Ę Ó RZ SZ Ż.

Zasady te zostały zastosowane w wydanych w roku 2008 podręcznikach dla dzieci w wieku wczesnoszkolnym, używających dialektów Polska Roma oraz Bergitka Roma.

Gramatyka[edytuj | edytuj kod]

Rzeczownik[edytuj | edytuj kod]

Deklinacja rzeczownikowa posiada osiem przypadków i dwa rodzaje (męski i żeński). Oto przykład odmiany na przykładzie rzeczownika rakl’o („chłopiec”) w dialekcie Romów Słowackich:

liczba pojedyncza:
Mian. rakl'-o chłopiec
Woł. rakl'-eja! chłopcze!
Bier. rakl'-es chłopca
Cel. rakl'-es-ke chłopcu
Msc. rakl'-es-tar o chłopcu
Abl. rakl'-es-tar (bezpośr.) chłopca
Narz. rakl'-e-ha z chłopcem
Dopeł. rakl'-es-kero (dzierżaw.) chłopca
liczba mnoga:
Mian. rakl'-e chłopcy
Woł. rakl'-ale! chłopcy!
Bier. rakl'-en chłopców
Cel. rakl'-en-ge chłopcom
Msc. rakl'-en-de o chłopcach
Abl. rakl'-en-dar (bezpośr.) chłopców
Narz. rakl'-en-ca z chłopcami
Dopeł. rakl'-en-gero (dzierż.) chłopców

Przymiotnik[edytuj | edytuj kod]

Czasownik[edytuj | edytuj kod]

Inne części mowy[edytuj | edytuj kod]

Przykłady[edytuj | edytuj kod]

Tekst modlitwy Ojcze Nasz w dialekcie Ursarów:

Amaro Dad,
Cai san opre and-o cero,
ujo te avel Chio anau,
avel Chio thagarimos,
cherdol-pe so Tu cames,
sar si and-o cero te avel i pe phuv.

Amaro marno orso ghesesko de-les amenghe aghes.
Hai iertisar-amenghe amare dosha,
Sar i ame iertis colenghe cai cheren-amenghe dosa.
Hai na muk-amen te peras and-o bezeh,
hai durau-ame nasulimastar.

Che Chiro si o thagarimos,
o zuralomos hai e slava, orcana.

Tekst modlitwy Ojcze Nasz w dialekcie Polska Roma:

Jamaro Dad,
Sawo san dre bolipen,
Swanto Tyro ław,
Te jaweł Tyro chułajiben,
Te kanden Tyre ława,
Adźia dre bolipen, syr pe phuw.

De jamenge sodywesuno maro dadywes,
Odmek jamenge jamare użłipena,
Syr jame odmekas jamare użłenge,
Na lidżiuw jamen chyria dromenca,
Rakh jamen tugendyr.
Amen

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]