Muranów

Muranów na tle sąsiednich obszarów MSI

Muranów, widok na ulicę Anielewicza przy skrzyżowaniu z Andersa

Bloki Muranowa Południowego

Ul. Nowolipki w 1943 r.

Muranów – historyczne osiedle w Warszawie położone w dzielnicach Wola i Śródmieście.

Etymologia

Nadworny architekt polskich królów Michała Korybuta-Wiśniowieckiego i Jana III Sobieskiego, Włoch Józef Szymon Bellotti, w 1686 r. zbudował pałacyk i nazwał go na pamiątkę wysepki Murano, która należała do jego ojczystej Wenecji.

Weneckie pochodzenie nazwy Muranów jest w tym kontekście gorzką ironią historii, bowiem słowo "getto" zostało użyte po raz pierwszy właśnie w Wenecji w 1516 roku.

Położenie

Muranów osiedle Śródmieścia
Miasto	Śródmieście (Warszawa)
Status	osiedle
Przewodniczący Rady Osiedla	Wiesław Marian Aleksandrowicz
brak współrzędnych
Strona internetowa

Muranów znajduje się w centralnej części Warszawy, a jego granice wyznaczają Aleja „Solidarności” i ul. Leszno od południa, ul. Okopowa od zachodu, tory kolejowe od północy oraz ulice Bonifraterska i Miodowa od wschodu.

Administracyjnie leży w zasięgu dwóch dzielnic: Woli oraz Śródmieścia. W oficjalnym Miejskim Systemie Informacji Muranów podzielony został na dwa obszary. Jego zachodnia część (położona na Woli) w MSI funkcjonuje pod nazwą Nowolipki, zaś wschodnia pod nazwą Muranów. Pomysłodawcy wprowadzili nową, ahistoryczną nazwę. W zamierzeniu autorów MSI nie chcieli, by ta sama nazwa osiedla funkcjonowała w dwóch dzielnicach. Odrzucono nazwy Muranów Wolski, Muranów Zachodni, Nowy Muranów. Obszar ten nazwę wziął od jednej z ulic. Decyzja ta spotkała się z niezrozumieniem. Nowolipki nie nawiązują do żadnej historycznej jurydyki (na obszarze tym funkcjonowały Leszno, Parysów i Nowolipie).

Utworzone w 2011 r. Osiedle Muranów - jednostka pomocnicza dzielnicy Śródmieście m. st. Warszawy - swoim zasięgiem obejmuje obszar mniejszy względem obszaru MSI.

Na obszarze historycznego Muranowa wyróżnić można inne jednostki urbanistyczne: Muranów Południowy, Wielądka, Parysowska, Świętojerska, Leszno, Nowolipie, Muranów Północny, Osiedle Prezydenckie, Osiedle Stawki, Osiedle Inflancka.

Historia

Pierwsze osiedle mieszkalne powstało na tym terenie w XVII wieku. Tereny obecnego Muranowa zajmowały jurydyki: Wielądka, Parysowska, Świętojerska, Leszno, Nowolipie oraz Szymanowska. Jurydyki posiadały własną administrację (ratusz), prawa miejskie, osadnictwo. Spełniały zadanie współczesnych przedmieść. Rozwijały się one na wąskich pasach ziemi, wzdłuż działek rolnych, wytyczonych prostopadle do Wisły. Obecny przebieg ulic przypomina dawne prywatne miasteczka. Wielokulturowość Muranowa zaznaczała się od samego początku. Jurydyki osiedlane były przez ludność niemiecką. Sam Muranów, wziął nazwę od Pałacu Murano, który został wybudowany przez Włocha.

W XIX wieku tereny te zostały zasiedlone przez ludność żydowską, która przybyła na te tereny głównie z Litwy i Białorusi. Roboczymi językami ulicy stały się jidysz, hebrajski, rosyjski. Cała dzielnica, u progu XX wieku była miastem w mieście, pełnym skrajnych kontrastów. Do 1916 roku dzielnica byłą już bardzo gęsto zabudowana, z obiektami przemysłowymi na przemian z zabudową mieszkaniową. Istniało kilka głównych obiektów pełniących funkcje jak np. Pałac Mostowskich, więzienie na Pawiej i oddział kobiecy na Dzielnej, zajezdnia tramwajowa przy pl. Muranowskim, bocznice kolejowe wzdłuż ul. Dzikiej, kilka budynków szkół, szpital Św. Zofii przy końcu Żelaznej. W okresie międzywojennym było zamieszkane w 90 proc. przez Żydów. Ogólna liczba ludności osiągnęła 300 tys., momentami zabudowa była tak gęsta, że przypadało 1000 osób na kilometr kwadratowy. Wytworzyła się specyficzna, hermetyczna dzielnica, określana mianem Północnej. Granicami dzielnicy były: na północy tory kolejowe, na zachodzie Okopy Lubomirskiego (obecnie ul. Okopowa), na wschodzie Ogród Krasińskich, na południu ulica Leszno. Granica południowa była dość płynna. Ludność żydowska osiedlała się także na Grzybowie i Mirowie.

Tramwaj w dawnym gettcie, skrzyżowanie Karmelickiej i Leszno

Targ w getcie, ul. Leszno i Nowolipie

Dominacja ludności żydowskiej wpłynęła na decyzję o włączeniu Muranowa do getta podczas II wojny światowej. 16 listopada 1940 roku getto zostało zamknięte i odcięte od świata oraz otoczone murem. Jedynym obszarem nie włączonym do getta były okolice ul. Leszno (al. Solidarności, tereny parafii kalwińskiej i szpitala ewangelickiego), okolice Arsenału, Ogród Krasińskich oraz tereny na północ od ul. Stawki. Uwięzionym w nim Żydom pomagała Żegota. W getcie istniała konspiracyjna Żydowska Organizacja Bojowa, której celem była walka z niemieckim okupantem. Ostatecznie ona i jej przywódca Mordechaj Anielewicz w 1943 r., w wilgilię żydowskiego święta Paschy, doprowadzili do wybuchu powstania w getcie. Po upadku powstania zrównano z ziemią cały Muranów zostawiając jedynie kościół św. Augustyna, kilka budynków przy ul. Stawki, Dzikiej, Żelaznej, Wroniej, oraz wypalone ściany wojskowego więzienia śledczego Gęsiówka.

Kolejnych zniszczeń dokonano w trakcie działań powstania warszawskiego i po jego upadku. 21 sierpnia 1944 r. grupy powstańcze wycofały się z Muranowa. Niemcy w odwecie wymordowali ok. 200 osób, których podejrzewali o związki z powstańcami.

Po zakończeniu wojny, Muranów został odbudowany bezpośrednio na gruzach getta, co jest przyczyną jego charakterystycznej pagórkowatości.

Obiekty niezachowane

Budynki zniszczone przed II wojną światową

• Kościół Świętej Trójcy i klasztor brygidek - murowany kościół wybudowany w latach 1652/58, istniał do ok. 1892 r., ul. Długa
• pałac Murano - zbudowany w 1686 r., rozebrany w II połowie XIX wieku, na jego miejscu stanęła zajezdnia tramwajowa, obecnie okolice biurowca Intraco
• Wał Zygmuntowski
• Okopy Lubomirskiego

Budynki zniszczone w wyniku działań wojennych

Widok z wieży kościoła św. Augustyna w 1945

• Więzienie kobiece "Serbia"
• Pasaż Simonsa
• Szpital Żydowski - zbudowany w 1827 r. na rogu Inflanckiej i Pokornej, działał do 1944
• Synagoga Towarzystwa Moriah - ul. Dzielna 7
• Żydowski Dom Studiów Religijnych i Modlitwy - ul. Żelazna 57
• Pałacyk Gunderlacha - ul. Dzielna 17
• Garbarnia "Bracia Pfeiffer, Szlenkier i Temler" na miejscu obecnego Centrum Handlowego KLIF w rejonie Okopowej u zbiegu z byłą ulicą Glinianą, naprzeciw Cmentarza Żydowskiego
• Szpital Ewangelicki - ul. Karmelicka
• Kercelak - plac Kercelego (targowisko)
• Gmach I Oddziału Warszawskiej Straży Ogniowej - ul. Nowolipki 1
• Gmach II Rosyjskiego Gimnazjum Męskiego - ul. Nowolipki 11/13/15
• Kamienica Eugeniusza Torzewskiego - ul. Nowolipki 51

Budynki zburzone po wojnie

Więzienie Gęsiówka w 1944 r.

• Ratusz jurydyki Leszno - al. Solidarności 103, dawne Leszno 29, mimo, że ocalał po wojnie, w czasie odbudowy ulicy rozebrano go
• Budynek byłych zabudowań Koszar Artylerii Konnej (zwane także Koszary Wołyńskie), byłego przedwojennego więzienia wojskowego do 1939 roku i późniejszej siedziby w czasie wojny Judenratu na terenie naprzeciwko Pomnika Bohaterów Getta w Warszawie - dawniej przy ulicy Zamenhofa 19, róg Gęsiej
• Gęsiówka - ocalałe resztki obozu rozebrano w latach 60. XX wieku, dawna ul. Gęsia 24, róg ul. Lubeckiego
• Fabryka Kamlera, ul. Dzielna

Dawne cmentarze

• cmentarz epidemiczny, przekształcony w cmentarz luterańsko-kalwiński
• przyklasztorny brygidek
• przyklasztorny bonifratrów
• przyklasztorny kapucynów
• przyklasztorny karmelitów

Dawne ulice

Ulice nieistniejące

• Więzienna (okolice Pawiaka)
• Kupiecka (okolice współczesnej Miłej)
• Esplandowa (okolice współczesnej Inflanckiej)
• Przebieg (okolice współczesnego pl. Muranowskiego)
• Ostrowska (okolice współczesnej Miłej)
• Wołyńska (okolice współczesnej Nalewki)
• Mylna (okolice współczesnej Nowolipie)
• Nowowołńska (okolice współczesnej Niskiej)
• Gliniana lub Glinki(okolice współczesnej Niskiej)
• Sochaczewska (okolice współczesnej Niskiej)
• Kampinowska (okolice współczesnej Okopowej)
• Zielona (okolice współczesnej Inflanckiej)
• pl. Parysowski (okolice współczesnej Dzikiej)
• Sierakowska (okolice współczesnej Inflanckiej)
• Rogatki Powązkowskie (okolice współczesnej Okopowej)
• Załuskich (okolice współczesnego pl. Bankowego)
• pl. Broni (okolice współczesnej Stawki)
• Szczęśliwa (okolice współczesnego ronda „Radosława”)
• Nowodzika (okolice współczesnego ronda „Radosława”)
• Błońska (okolice Arkadii)

Nowe nazwy ulic

• Nowokarmelicka, Parysowska, Druckiego-Lubeckiego, obecnie część al. Jana Pawła II
• Nalewki, zachowała się tylko część dawnej ulicy pod nazwą Bohaterów Getta

Współczesna architektura

Muranów - 1945 r.

Widok na Muranów od strony Metra Dworzec Gdański

Budowę osiedli mieszkalnych na terenie Muranowa rozpoczęto od wyrównania gruzów po budynkach getta. Zalegający na obszarze ok. 200 hektarów gruz stanowił ok. 3-4 mln m³. Wysokość górek dochodziła do 3 m.

Według koncepcji architekta Bohdana Lacherta do budowy użyto bloczków z gruzobetonu. W zamierzeniu miało to być miasto-pomnik, powstałe na gruzach i gruzów. Bohdan Lachert podkreślał, że decyzję tę podjął świadomie, nie kierował się pragmatyzmem lub brakiem miejsca pod wywóz gruzu. Ze względów oszczędnościowych niektóre budynki zostały zrealizowane w układzie galeriowym, co miało przynieść oszczędności na klatkach schodowych. Pierwsze domy kazał z premedytacją zostawić nieotynkowane. Początkowy sino-różowy odcień murów został otynkowany, gdyż widok przeszkadzał nowym mieszkańcom. Dzielnica stała się symbolem nieobecności Żydów warszawskich i pamięci po nich.

Lachert początkowo zaprojektował osiedle w stylu modernistycznym. Pod wpływem Bolesława Bieruta dokonano zmian eksponujących sztukę socrealizmu. Osiedle miało mieć charakter kolektywny. Nie odbudowano nic z przedwojennej architektury. Całkowicie odcięto się od historii, co doprowadziło do wyburzeń nielicznych pozostałości powojennych. Osiedle było symbolem świata, który bezpowrotnie odszedł. Muranów został całkowicie zrównany z ziemią. Inne dzielnice posiadały chociaż ruiny, szkielety, zarys dawnych budynków. Na Muranowie ocalały pojedyncze elementy. Nigdy nie prowadzono tu systematycznych ekshumacji i nadal zdarza się, że podczas budów na Muranowie znajdowane są ludzkie kości, jak to się stało podczas budowy Arkadii.

Początkowo wszystkie budynki pierwszych osiedli miały ujednolicone szczegóły elewacji. Z biegiem lat pojawiały się nawiązujące do tradycji ludowej - w dalszym ciągu zachowujące socrealistyczną treść - detale.

Pierwsze mieszkania w okolicy ul. Żelaznej z galeriami zamiast korytarzy, oddano do użytku już w 1950 r. Dostali je Franciszek Klapiński, który był dozorcą 6 nowych bloków i oprowadzał świeżych lokatorów po nich. Kolejnym z mieszkańców był przodownik pracy z Mostostalu, budowniczy mostu Śląsko-Dąbrowskiego, Stanisław Korycki. Trzecim lokatorem nowego Muranowa został kontroler z Miejskich Zakładów Komunikacyjnych Marian Jackowski.

Dokończeniem dzieła Lecherta było dobudowywanie w latach 1959-1969 nowych bloków, których charakter nawiązywał do otoczenia. Ich autorami byli jego uczniowie Wacław Eytner, Tadeusz Mrówczyński, Tadeusz Perzyński i Stanisław Rymaszewski.

Razem z budową nowych osiedli wytyczano nowe ulice, zmieniano bieg starych. Najważniejszym ciągiem komunikacyjnym stały się arterie - obecna Jana Pawła II (północ-południe) i trasa W-Z, współczesna Al. Solidarności (wschód-zachód). By wybudować Trasę W-Z w 1962 r. przesunięto na szynach kościół Narodzenia NMP 21 metrów w głąb Muranowa. Zburzono przy tym budynki klasztoru karmelitów trzewiczkowych.

Architektura później zrealizowanych osiedli jest bardziej zróżnicowana. Zostały zbudowane na poziomie ulic, już po wywiezieniu gruzów. Obiektem charakterystycznym jest tzw. osiedle Muranów II, czyli potężny blok mieszkalny kształtem przypominającym złączone: prostokąt, koło i trapez. Leży on w kwadracie ulic: gen. Władysława Andersa, Mordechaja Anielewicza, Ludwika Zamenhofa i Nowolipek. Wewnątrz znajdują się trzy podwórka, nazywane potocznie:

• Milicyjniak, od sąsiedztwa z pałacem Mostowskich, siedzibą Komendy Stołecznej Policji.
• Okrąglak, od kształtu z otwarciem na tzw. alejki i na skwer z Pomnikiem żołnierza I armii WP z roku 1963 według projektu Xawerego Dunikowskiego
• Trzecie podwórko, po prostu nie posiadało nazwy.

Przez teren getta w latach 1948-1949 wybudowano składającą się z jednej jezdni i wydzielonego torowiska tramwajowego ulicę Marcelego Nowotki (obecnie Władysława Andersa) obudowaną monumentalnymi budynkami o klasycystycznej architekturze. Po upadku doktryny socrealizmu zaniechano realizacji wystroju, pozostawiając budynki bez projektowanego wykończenia. Mimo upływu ponad 50 lat nie zbudowano nawet drugiej jezdni, nie zrealizowano również planowanej wcześniej stacji metra A16 Muranów.

W latach 50. XX wieku u zbiegu obecnych ulic Andersa, Anielewicza i Świętojerskiej wybudowano potężne gmachy Osiedla Prezydenckiego. Wysokie na 6-8 pięter budynki przypominały zabudowania Marszałkowskiej Dzielnicy Mieszkaniowej i powstającej w tym samym czasie Stalinallee w Berlinie (dzisiejszej Karl-Marx-Allee). Zaprojektowano tu 9000 mieszkań o niewielkich metrażach dla potencjalnych 15000 nowych warszawiaków.

Jedyną placówką dyplomatyczną mieszczącą się na Muranowie jest ambasada Chińskiej Republiki Ludowej. Funkcjonalistyczny budynek wybudowany w latach 1957-59 zaprojektował Romuald Gutt. Budynek otoczony jest rozległym ogrodem, który w zamierzeniu projektantki Aliny Scholtz przypominać ma ogrody azjatyckie.

Pierwszym powojennym muranowskim „centrum handlowym” były Warszawskie Pawilony Rzemieślnicze. Wybudowane w latach 1961-1965 przetrwały do dziś i funkcjonują jako Pasaż Muranów. Współczesny Pasaż Muranów zaprojektował Józef Heliński. Ukończony został w 2008 r.

W 1967 r., przy ulicy Inflanckiej powstał letni basen odkryty. W 1977 r. zbudowano tymczasowe zadaszenie, które niezmienione pozostało do dziś.

Wśród nowych budynków dwa otrzymały tytuł Mistera Warszawy: blok osiedla Muranów Północny (ul. Niska 11, rok 1960, I nagroda), blok osiedla Muranów Północny (obecnie al. Jana Pawła II 68, rok 1962, II nagroda), Budynek Technikum Poligraficznego (ul. Stawki 14, rok 1968, I nagroda).

W 1975 r. po raz pierwszy przekroczono barierę 100 m. na Muranowie - Intraco.

W latach 70. powstało Osiedle Stawki z wysokimi na kilkanaście pięter wieżowcami. Zaprojektowane zostało przez Zofię Haman.

W 1999 r. otwarto Centrum Handlowe Klif przy ul. Okopowej. W tym samym roku ukończono budynek mieszkalny przy Nalewki 8.

Wybudowana w 2000 r. Babka Tower był pierwszym mieszkalnym budynkiem Warszawy z wysokością ponad 100 m.

W 2004 r. na północnych obrzeżach Muranowa wybudowano Centum Handlowe Arkadia. W momencie otwarcia było to największe centrum handlowe Europy Środkowo-Wschodniej.

W sąsiedztwie Pomnika Bohaterów Getta powstaje Muzeum Historii Żydów Polskich. Zwyciężył projekt dwóch fińskich architektów: Rainera Mahlamäkiego oraz Ildariego Lahdemy. We wrześniu 2006 w miejscu, gdzie powstanie muzeum stanął namiot, w którym będą odbywały się wystawy i happeningi związane z muzeum. Będzie czynny aż do uruchomienia muzeum. Kamień węgielny pod budowę muzeum został wmurowany 26 czerwca 2007 roku. W roku 2009 rozpoczęto prace budowlane.

W 2004 r. ukończono Stawki Residence, a w 2008 r. oddano do użytku Osiedle Inflancka. W tej samej okolicy powstał trójkątny Apartamenty Trio (2010 r.) i szklana 18. kondygnacyjna, wysoka na 60 metrów wieża Apartamentów Murano (planowane zakończenie na 2015 r.). Przy ul. Słomińskiego w 2006 r. zakończono budowę dwóch 65 metrowych wież M2. Rok później zakończono budowę 70 metrowych Apartamentów Gdański przy Słomińskiego 5.

Tereny na północ od ulicy Stawki są w trakcie szybkich przemian. Powstają nowe, wielkie inwestycje mieszkalne i biurowe. 17. kondygnacyjny ogromny gmach biurowy Gdański Business Center planowany jest na 2014 r. Dodatkowo w okolicach Arkadii planowany jest Balmoral Business Centre oraz Gdański Business Court. W budowie są też budynki mieszkalne przy Inflanckiej 15 i Stawki 8. Na placu przy Okopowej, Dzikiej, Jana Pawła II i Rondzie „Radosława” planuje się postawienie 120 metrowych wież Rafaello Tower.

Na Muranowie Południowym, na ul. Nowolipie pomiędzy starymi blokami Lecherta powstaje apartamentowiec Casa del Arte Murano autorstwa Krzysztofa Kozielewicza. Blok ten stylem nawiązywać ma do przedwojennej, modernistycznej architektury.

Innym obszarem Muranowa silnie zmieniającym swój wygląd jest zachodnia część, nazywana współcześnie Nowolipkami. W 2000 r. zakończono budowę centrum biurowo-konferencyjnego przy Leszno 12 oraz Leszno 14. Duży budynek mieszkalny zwany Kercelak Bellottiego ukończono w 2007 r. Rok później wybudowano kompleks mieszkalny przy Okopowej 56a oraz Leszno 8. Przy Dzielnej 72, na miejscu dawnej Fabryki Kamlera, powstaje Kamienica Muranów.

Na początku 2013 r. pojawiły się doniesienia o planach Polskiego Holdingu Nieruchomości zburzenia biurowca Intraco i wybudowania w tym miejscu innego obiektu o standardzie klasy A.

Wykaz ważniejszych obiektów i instytucji

Urzędy, instytucje i agencje

Pałac Mostowskich - siedziba Komendy Stołecznej Policji

Rzeźba przy pałacu Teppera-Dückerta - siedziba Głównego Inspektoratu Farmaceutycznego oraz polskiego oddziału WHO

• Prokuratura Rejonowa Warszawa-Żoliborz, ul. Karmelicka
• Sąd Rejonowy dla Warszawy-Mokotowa, al. Solidarności
• Komenda Stołeczna Policji, ul. Nowolipie
• Ambasada Chińskiej Republiki Ludowej, ul. Bonifraterska
• Ministerstwo Zdrowia, ul. Miodowa
• Instytut Sztuki Polskiej Akademii Nauk, ul. Długa
• Główny Inspektorat Farmaceutyczny, ul. Długa
• polska siedziba Światowej Organizacji Zdrowia, ul. Długa
• Wojewódzki Inspektorat Transportu Drogowego, ul. Andersa
• Drugi Mazowiecki Urząd Skarbowy, ul. Stawki
• Agencja Restrukturyzacji i Modernizacji Rolnictwa, al. Jana Pawła II
• Instytut Pracy i Spraw Socjalnych, ul. Bellottiego
• Krajowa Rada Radiofonii i Telewizji, skwer Kardynała Wyszyńskiego
• Urząd Dzielnicy Wola, al. Solidarności
• Rada Osiedla Muranow, ul. Nowolipie
• Urzędu Stanu Cywilnego m.st. Warszawy, I Wydział Rejestracji Stanu Cywilnego, Obrotu Zagranicznego oraz Zmiany Imion i Nazwisk, ul. Andersa
• Urząd Miasta Stołecznego Warszawy, Biuro Działalności Gospodarczej i Zezwoleń, Biuro Inwestycji, Biuro Polityki Lokalowej, Biuro Zamówień Publicznych, ul. Bohaterów Getta

Pałace

• Pałac Krasińskich
• Pałac Działyńskich
• Pałac Teppera-Dückerta w Warszawie - Pod Czterema Wiatrami przy ul. Długiej
• Pałac "Na Podkańskiem" przy ul. Długiej
• Pałac Mostowskich przy ul. Andersa - dziś siedziba Komendy Stołecznej Policji
• Pałac Paca-Radziwiłłów przy ul. Miodowej
• Pałac Borchów przy ul. Miodowej
• Pałacyk Bogusławskiego przy ul. Żelaznej 97

Kościoły

Jedyny ocalały - Kościół św. Augustyna

Zbór kalwinów

Dawny kościół karmelitów, Narodzenia Najświętszej Maryi Panny

• Kościół Ewangelicko-Reformowany przy al. „Solidarności” z 1866 roku
• Kościół pw Przemienienia Pańskiego ojców Kapucynów, ul. Miodowa
• Kościół parafialny św. Augustyna przy ul. Nowolipki z 1896 roku
• Kościół pw. Bożego Miłosierdzia i św. Siostry Faustyny z XIX wieku, ul. Żytnia
• Kościół parafialny Narodzenia NMP na Lesznie przy al. Solidarności 80 (dawny kościół Karmelitów Trzewiczkowych, tzw. kościół przesuwany)
• Kościół ewangelicko-augsburski przy ul. Miodowej
• Kuria Metropolitalna, ul. Miodowa
• Sekretariat Konferencji Episkopatu Polski, skwer Kardynała Wyszyńskiego

Klasztory

• Klasztor sióstr dominikanek, al. Jana Pawła II

Szpitale

• Warszawski Szpital Ginekologiczno-Położniczy im. Krysi Niżyńskiej „Zakurzonej” (Szpital Inflancka), ul. Inflancka 6
• Szpital św. Zofii ul. Żelazna 90 róg Nowolipie

Centra handlowe

• Centrum Handlowe Arkadia
• Centrum Handlowe Klif
• Pasaż Muranów

Ośrodki kultury

Pałac Krasińskich - Biblioteka Narodowa, Zbiory Specjalne

• Warszawska Opera Kameralna, al. Solidarności
• Kino Muranów, ul. Andersa
• Cinema City Arkadia, al. Jana Pawła II 82 (CH Arkadia)
• Młodzieżowy Dom Kultury - Muranów [1]
• Muzeum Więzienia „Pawiak”
• Biblioteka Narodowa - Zbiory Specjalne
• Muzeum Historii Żydów Polskich - w budowie
• Państwowe Muzeum Archeologiczne
• Instytut Awangardy - Studio Edwarda Krasińskiego, al. Solidarności [2]
• Państwowe Ognisko Artystyczne "Nowolipki", ul.Nowolipki 9b [3]
• Biblioteka Publiczna m. st. Warszawy w Dzielnicy Śródmieście
  • Wypożyczalnia dla Dorosłych i Młodzieży Nr 53, Wypożyczalnia dla Dorosłych i Młodzieży Nr 74 (edukacyjna), Biblioteka dla Dzieci i Młodzieży Nr 10 - ul. Anielewicza 2
  • Wypożyczalnia dla Dorosłych i Młodzieży Nr 105, Biblioteka dla Dzieci i Młodzieży Nr 6 - ul. Dzika 4
• Biblioteka Publiczna m. st. Warszawy w Dzielnicy Wola
  • Wypożyczalnia dla Dorosłych i Młodzieży nr 32, Biblioteka dla Dzieci i Młodzieży nr 21, III Czytelnia Naukowa, XII Czytelnia Młodzieżowa - al. Solidarności 90
  • Wypożyczalnia dla Dorosłych i Młodzieży nr 73, Biblioteka dla Dzieci i Młodzieży nr 25 - ul. Żytnia 64
  • Wypożyczalnia Zbiorów Obcojęzycznych nr 115, Poliglotka - ul. Nowolipie 20

Pomniki i upamiętnienia

Wybudowany w 1948 r. pomnik powstańców z getta warszawskiego. Autorzy: Natan Rapaport - rzeźbiarz i Leon Suzin - architekt.

Muzeum więzienia Pawiak

Pomnik batalionu „Chrobry I”

Pomnik Umschplagplatz

Bunkier Anielewicza

• Pomnik Bohaterów Getta
• Bunkier Anielewicza (skrzyżowanie ul. Miłej i Zamenhofa, dawniej ul. Miła 18)
• Pomnik Umschlagplatz (Ul. Stawki)
• Pomnik Poległym i Pomordowanym na Wschodzie
• Pomnik Szmula Zygielbojma (ul. Zamenhofa)
• Pomnik Rady Pomocy Żydom "Żegota"
• Tablica upamiętniająca nieistniejący Szpital Ewangelicki (ul. Karmelicka 2B, dawniej Karmelicka 10)
• Tablica Pamięci Ludności Woli Wymordowanej w czasie Powstania 1944 (u zbiegu ul. Leszno i al. „Solidarności”)
• Pomnik upamiętniający Redutę Matki Boskiej (al. „Solidarności")
• Kamień upamiętniający żołnierzy batalionu AK „Miotła” Zgrupowania „Radosław” z dowódcą batalionu mjr. Franciszkiem Mazurkiewiczem „Nieborą” (ul. Stawki)
• Tablica upamiętniająca Cypriana Kamila Norwida (al. „Solidarności" 72)
• Tablica upamiętniająca Ludwika Zamenhofa (al. Zamenhofa 5)
• Tablica upamiętniająca Karola Levittoux (al. „Solidarności" 74 A)
• Pomnik poległych żołnierzy batalionu „Chrobry I” (ul. Bohaterów Getta)
• Trakt Pamięci Męczeństwa i Walki Żydów
• Pomniki granic getta (ul. Bonifraterska, Dzika, gen. W. Andersa, Stawki oraz al. „Solidarności")
• Pomnik Drzewa Pawiackiego (Pawiak, ul. Dzielna)
• Tablica upamiętniająca ofiary prowokacji Hotelu Polskiego (Pawiak, ul. Dzielna)
• Pomnik upamiętniający miejsce ukrycia Archiwum Ringelbluma, ul. Nowolipki 28 i 30
• Kamień upamietniający datę śmierci Jana Pawła II, al. Jana Pawła II
• Mural języka esperanto (ul. Nowolipki)
• Mural Bohdana Leherta (ul. Nowolipki)
• Mural Marka Edelmana (ul. Nowolipki)
• Mural Małego Powstańca (Szkoła Podstawowa nr 32 im. Małego Powstańca, ul. Lewartowskiego)
• Kamień na pamiątkę akcji uwolnienia więźniów PPS z Pawiaka w 1906, al. Jana Pawła II
• Tabliczka upamiętaniająca czasopismo wydawane przez Korczaka, ul. Nowolipki
• Ławeczka Jana Karskiego, skwer przed MHŻP
• Mural upamiętniający Marię Skłodowską-Curie

Obiekty sportu i rekreacji

• Baseny na Inflanckiej

Transport

• Dworzec kolejowy Warszawa Gdańska ze stacją metra Dworzec Gdański
• stacja metra Ratusz Arsenał

Parki, place i skwery

• Ogród Krasińskich
• Plac Krasińskich
• Skwer Batalionu Harcerskiego AK Wigry
• Skwer Więźniów Politycznych Stalinizmu
• Skwer Willy'ego Brandta
• Skwer Mieczysława Apfelbauma
• Skwer Tekli Bądarzewskiej
• Skwer im. "Jura" Gorzechowskiego (teren d. więzienia kobiecego „Serbia”)

Edukacja

Żłobki i przedszkola

• Przedszkole nr 8, ul. Karmelicka 3B
• Przedszkole nr 9, ul. Dzielna 5A
• Przedszkole nr 10, ul. Nowolipki 10A
• Przedszkole nr 11, ul. Dubois 3
• Przedszkole nr 12, ul. Niska 9
• Przedszkole nr 13, ul. Schillera 6A
• Przedszkole nr 72 dla Dzieci z Alergiami, al. Solidarności 72A
• Przedszkole nr 118, ul. Nowolipie 31A
• Przedszkole nr 124, ul. Dzielna 15B
• Przedszkole nr 127, ul. Nowolipki 21A
• Przedszkole nr 208 Specjalne, ul. Dzielna 1A
• Przedszkole nr 217 Sióstr Franciszkanek Rodziny Maryi, ul. Żelazna 97
• Przedszkole nr 269, ul. Smocza 22

Szkoły podstawowe i gimnazjalne

• Szkoła Podstawowa nr 210 im. Bohaterów Pawiaka, ul. Karmelicka 13 [4]
• Szkoła Podstawowa nr 234 im. Juliana Tuwima, ul. Esperanto 5 [5]
• Szkoła Podstawowa nr 32 im. Małego Powstańca, ul. Lewartowskiego 2 [6]
• Szkoła Muzyczna I stopnia nr 1 im. Oskara Kolberga, ul. Świętojerska 24 [7]

Szkoły ponadgimnazjalne

• V Liceum Ogólnokształcące im. ks. Józefa Poniatowskiego, ul. Nowolipie 8 [8]
• XXX Liceum Ogólnokształcące im. Jana Śniadeckiego, ul. Wolność 1/3
• XXXII Liceum Ogólnokształcące im. gen. Stefana Grota-Roweckiego, VI Liceum Profilowane, ul. Stawki 4
• XLV Liceum Ogólnokształcące im. Romualda Traugutta, ul. Miła 26 [9]
• LXXXI Liceum Ogólnokształcące im. Aleksandra Fredry, ul. Miła 7
• Zespół Szkół Ekonomicznych,ul. Stawki 6/8
• Zasadnicza Szkoła Poligraficzna, ul. Stawki 14
• Społeczne Liceum Ogólnokształcące nr 7 Społecznego Towarzystwa Oświatowego im. Bronisława Geremka ul. Karmelicka 26
• Zespół Szkół Samochodowych i Licealnych nr 2 im. Czesłwa Orłowskiego, ul. Jana Pawła II 69
• Zespół Państwowych Szkół Plastycznych im. Wojciecha Gersona z Liceum Plastycznym, ul. Smocza 6

Uczelnie wyższe

• Wydział Psychologii Uniwersytetu Warszawskiego, ul. Stawki 5/7
• Wydział Ekonomii Uniwersytetu Warszawskiego, ul. Długa
• Warszawska Wyższa Szkoła Informatyki, ul. Lewartowskiego 17
• OLYMPUS Szkoła Wyższa im. Romualda Kudlińskiego, ul. Wolność 2A
• Wyższa Szkoła Finansów i Zarządzania, ul. Pawia 55
• Wyższa Szkoła Sztuki Filmowej i Reżyserii, ul. Nowolipie
• Chrześcijańska Akademia Teologiczna: pedagogika, praca socjalna, teologia, ul. Miodowa
• Wszechnica Polska - Szkoła Wyższa TWP, ul. Karmelicka 10

Hotele

• Old Town Atmosphere
• Warsaw Overnight - Apartament Karmelicka
• Apartament Marshal
• Babka Tower Apartments & Suites
• E-Apartments
• Apartament Dzielna
• El-Hostel
• Apartamenty Sun&Snow Warszawa Murano
• ApartmentsApart-Varsovia
• Pirelli Apartament Hotel
• Bed and Breakfast Nowolipki
• Apartament Nowolipki 8

Pozostałe budynki, obiekty

Babka Tower

Ulica Bohaterów Getta, dawne Nalewki

Fontanna na skwerze Baonu AK Wigry i kino Muranów przy ul. Andersa 1 od wschodniej strony Muranowa

• Biurowiec Babka Tower
• Biurowiec Intraco I
• Gdański Business Center - w budowie
• Arsenał przy ul. Długiej
• Zabytkowy fragment ul. Nalewki (dziś ul. Bohaterów Getta) wraz z torami tramwajowymi z początku XX wieku
• Ciąg bloków sjenitowych ul. Zamenhofa
• Fontanna na skwerze Baonu AK Wigry od 1951 roku, poprzednio na Placu Bankowym
• Do 2003 r. na północnym skraju Muranowa znajdował się Zakład Eksploatacji Autobusów R-5 "Inflancka", który ustąpił miejsca budynkom mieszkalnym
• Resztki zabudowań fabryki mebli "Szczerbiński i Kamler" ul. Dzielna 72, miejsca siedziby Dowództwa Komendy Głównej AK w dniach 1-6 VIII 1944 w czasie powstania warszawskiego 1944 - zburzone w maju 2010 r.
• dawna Garbarnia "Temler i Szwede", ul. Okopowa 78
• Resztki zabudowań ul. Stawki róg Okopowa
• Budynek ul. Nowolipki 20 (część byłej przedwojennej posesji Nowolipki 54?)
• Budynek ul. Żelazna 88 róg Leszno 80/82 - dawna siedziba Publicznych Szkół Powszechnych nr 10, 17, 56, 119 (jako część obecnego kompleksu Urzędu Dzielnicy Wola m.st. Warszawy, Aleja Solidarności 90
• Budynek ul. Żelazna 103 z tablicą na ścianie upamiętniającą masowe zabójstwa ludności żydowskiej z terenu getta przez niemieckie władze okupacyjne, w latach 1942-43 siedziba tzw. SD-Befehlstelle

Organizacje pozarządowe

• Fundacja Rodzić po Ludzku, ul. Nowolipie
• Polski Związek Esperantystów, ul. Andersa
• Fundacja Integracja, ul. Andersa [10]
• Polskie Towarzystwo Psychologiczne, ul. Stawki [11]
• Stowarzyszenie Przyjaciół Integracji, ul. Dzielna
• Stowarzyszenie Stacja Muranów, ul. Andersa [12]
• Centrum Edukacyjno-Kulturalne Karmelicka, ul. Karmelicka [13]
• Stowarzyszenie Nowe Horyzonty, ul. Zamenhofa
• Fundacja Przyjaciel, ul. Nowolipki
• Kolektyw UFA / Fundacja Centra, ul. Nowolipki [14] [15]
• Fundacja SOS Obrony Poczętego Życia, ul. Nowolipie [16]
• Fundacja Café, ul. Andersa [17]..
• Fundacja Archeologia Fotografii, ul. Andersa [18]
• Towarzystwo Krzewienia Kultury Fizycznej Ognisko Muranów
• Federacja na Rzecz Kobiet i Planowania Rodziny, ul. Nowolipie
• Ośrodek Nowolipie. Centrum Usług Socjalnych i Szkolenia Kadr Pomocy Społecznej, ul. Nowolipie [19]
• Centrum Kultury Jidysz Fundacji Shalom, ul. Andersa [20]
• Fundacja Rozwoju Demokracji Lokalnej Centrum Mazowsze, ul. Długa
• Fundacja Oświata Polska Za Granicą, skwer Kardynała Wyszyskiego
• Fundacja Pozytywny Impuls, ul. Leszno
• Stowarzyszenie mali bracia Ubogich, ul. Andersa [21]
• Państwo/Miasto, ul. Andersa [22]
• Centrum Architektury, ul. Andersa [23]

Wizyty zagranicznych dygnitarzy

• Kanclerz Niemiec Zachodnich Willy Brandt - pomnik Bohaterów Getta, 7 grudnia 1970 r.
• Papież Jan Paweł II - Muzeum Więzienia „Pawiak”, pomnik Bohaterów Getta, 18 czwerwca 1983 r.
• Papież Jan Paweł II - Pałac Arcybiskupi, 8 czerwca oraz 13 czerwca 1987 r.
• Prezydent Izraela Ezer Weizman - pomnik Bohaterów Getta (50. rocznica Powstania w Getcie Warszawskim), 19 kwietnia 1993 r.
• Królowa Elżbieta II i książę Edynburga Filip - Pomnik Umschlagplatz, 25 marca 1996 r.
• Papież Jan Paweł II - Pomnik Umschlagplatz, 11 czerwca 1999 r.
• Prezydent Stanów Zjednoczonych Barack Obama - pomnik Bohaterów Getta, 27 maja 2011 r.

Muranów w filmie

• „Przygoda na Mariensztacie”, reż. Leonard Buczkowski - schody i taras nad dzisiejszym Kinem Muranów przy ulicy Andersa udawały teren osiedla Mariensztadt
• „Piąta rocznica powstania w getcie warszawskim”, prod. Saul Goskind, Natan Gross - dokumentalne zdjęcia z powstania, z czterech manifestacji, jakie odbyły się na gruzach getta od roku 1944, założenie kamienia węgielnego pod przyszły pomnik Bohaterów Getta, przygotowania do uroczystości piątej rocznicy
• „Obywatel Piszczyk”, reż. Andrzej Kotkowski - Skwer Więźniów Politycznych Stalinizmu, skrzyżowanie Anielewicza z Andersa
• „Przepraszam, czy tu biją?”, reż. Marek Piwowski, seriale: „07 zgłoś się”, „Ekstradycja” - Pałac Mostowskich jako komenda policji
• „Dekalog”, reż. Krzysztof Kieślowski - osiedle Stawki
• „Trzy kolory. Biały”, reż. Krzysztof Kieślowski - tereny nad kinem Muranów
• „Warszawa”, reż. Dariusz Gajewski - tereny nad kinem Muranów

Ludzie związani z Muranowem

Powstańcy 1943 roku

Tablica upamiętniająca Ludwika Zamenhofa na bloku przy ul. Zamenhofa

Pomnik Szmula Zygielbojma

Mural Marka Edelmana - „Najważniejsze jest życie, a kiedy już jest życie, najwążniejsza jest wolność. A potem odda się życie za wolność...”

„O! Ty młodości mej stolico, z bruku radbym mieć kamień, na którym krew i łza nie świecą” C. K. Norwid

Mural upamiętniający Bohdana Lacherta na ul. Nowolipki

Poniżej znajduje się spis osób powiązanych z Muranowem (kolejność alfabetyczna):

• Mordechaj Anielewicz - dowódca Żydowskiej Organizacji Bojowej
• Rachela Auerbach - pisarka, historczyka i tłumaczka
• Adina Blady-Szwajger - lekarka pediatra
• Luba Blum-Bielicka - pielęgniarka, instruktorka pielęgniarstwa społecznego i działaczka
• Bolesław Bogdan - trener kadry narodowej w pięcioboju nowoczesnym, mieszkaniec al. Jana Pawła II
• Piotr Bogusławski - artysta malarz
• Anna Braude-Hellerowa - lekarka pediatra, dyrektor Szpitala Dziecięcego Bersohnów i Baumanów, radna Warszawy
• Lew Leon Bukowiecki - krytyk filmowy, dziennikarz
• Kazimierz Chęciński - pierwszy ordynator szpitala położniczego przy ul. Inflanckiej
• Anna Ciepielewska - aktorka, mieszkanka ul. Inflancka
• Maria Curie - chmiczka, noblistka, mieszkała przy ul. Nowolipki
• Ferdynand Dworzaczek - lekarz, ordynator Szpitala Ewangelickiego
• Ignacy Działyński - działacz patriotyczny, kolejny właściciel pałacu przy ul. Mylnej, późniejszej siedziby Studenckiego Teatru Satyryków
• Marek Edelman - jeden z przywódców powstania w getcie
• Roman Fąfara - wykładowca Politechniki Warszawskiej, dyrektor Instytutu Budownictwa, Mechanizacji i Elektryfikacji Rolnictwa, mieszkaniec ulicy Inflancka
• Maria Fołtyn - śpiewaczka i reżyserka operowa, mieszkanka ul. Inflancka
• Edward Fondamiński - bojownik ŻOBu, zginął w Bunkrze przy Miłej 18
• Tadeusz Gajcy - poeta, urodził się na ulicy Dzikiej 43\45
• Zofia i Leon Goldsztandowie – fundatorzy szpitala św. Zofii
• Wiesław Gołas - aktor teatralny, mieszkaniec ul. Inflancka
• Jadwiga Górnicka - lekarz, propagator medycyny naturalnej
• Stefan Janik - reżyser i scenarzysta filmów animowanych, mieszkaniec ul. Dubois
• Jan Jur-Gorzechowski – generał, jeden z organizatorów akcji odbicia więźniów z carskiego więzienia Pawiak
• Zdzisław Hałasa - architekt, plastyk, mieszkaniec Al. Solidarności
• Aleksandra Jachtoma - artystka malarka, mieszkanka ul. Dubois
• Bohdan Lachert - architekt, projektant osiedla Muranów Południowy w Warszawie wraz z kinem Muranów
• Bogusław Leszczyński - podskarbi koronny, były właściciel znajdującej się na tym terenie jurydyki Leszno
• Jan Leszczyński - kanclerz wielki koronny, kolejny właściciel jurydyki Leszno
• Jan Leszczyński - kanclerz wielki koronny, kolejny były właściciel jurydyki Leszno
• Karol Levittoux - działacz niepodległościowy, mieszkaniec ul. Leszno (al. „Solidarności”)
• Walerian Łukasiński major - polski działacz niepodległościowy, przebywał w więzieniu klasztorze Karmelitów na Lesznie
• Maurycy Mochnacki - polski działacz i publicysta polityczny, przetrzymywany przez Rosjan w więzieniu klasztorze Karmelitów na Lesznie
• Tadeusz Mostowski hrabia - literat, publicysta, polityk, wydawca, minister spraw wewnętrznych Księstwa Warszawskiego i Królestwa Polskiego
• Franciszek Ludwik Neugebauer - ordynator kliniki ginekologicznej zniszczonego Szpitala Ewangelickiego
• Stanisław Niwiński - aktor, mieszkaniec ulicy Inflancka
• Cyprian Kamil Norwid - poeta, dramatopisarz, prozaik, artysta plastyk, mieszkaniec ul. Leszno (al. „Solidarności”)
• Bolesław Piasecki - działacz ONRu, PAXu
• Aleksandra Potocka hrabina - fundatorka Kościół św. Augustyna w Warszawie
• Wincenty Potocki - były właściciel pałacu przy byłej ul. Mylnej (obecnie przy al. Solidarności 74a)
• Emanuel Ringelblum – historyk, polityk, założyciel organizacji tworzącej podziemne archiwum getta warszawskiego
• Stanisław Bogdan Sekuła - architekt, projektant wzornictwa
• Abraham Weiss - rabin, nauczyciel Talmudu
• Stefania Wilczyńska - wychowawczyni i pedagożka
• Izrael Chaim Wilner - bojownik ŻOBu, zginął w Bunkrze przy Miłej 18
• Ludwik Zamenhof – lekarz, twórca języka esperanto, mieszkał przy Dzikej (część ulicy przy której mieszkał przemianowano na ulicę Zamenhofa)
• Natalia Zylberlast-Zand - lekarka neurolożka

Bibliografia

• Mateusz Szczepaniak: Muranów południowy - dzielnica na gruzach getta (pol.). naszastolica.waw.pl, 2011-06-06. [dostęp 2012-12-16].
• Mateusz Szczepaniak: Żywy pomnik zgładzonych. Widok z wieży kościoła św. Augustyna przy ul. Nowolipki w 1945 oraz 2012 r. (pol.). naszastolica.waw.pl, 2012-05-10. [dostęp 2012-12-16].
• Jerzy Stanisław Majewski: Nalewki: najbardziej handlowa ulica w dziejach Warszawy (pol.). warszawa.gazeta.pl, 2012-09-02. [dostęp 2012-12-16].
• Jacek Leociak: Spojrzenia na warszawskie getto. Warszawa: Dom Spotkań z Historią, 2011. ISBN 978-83-620-2026-3.
• Józef Hen: Nowolipie. Najpiękniejsze lata. Warszawa: WAB, lipiec 2011. ISBN 978-83-7747-538-6.
• Jerzy Stanisław Majewski, Tomasz Urzykowski, Dariusz Bartoszewicz: Spacerownik Warszawski. Część 2: Grzybów i Muranów. Warszawa: Agora, listopad 2007. ISBN 978-83-7552-095-8.
• Jerzy Stanisław Majewski: Warszawa nieodbudowana. Żydowski Muranów i okolice. Warszawa: Agora, wrzesień 2012. ISBN 978-83-2680-764-0.
• Beata Chomątowska: Stacja Muranów. Warszawa: Wydawnictwo Czarne, 2012. ISBN 978-83-7536-449-1.
• Historia ulic: Smoczej, Nowolipki i Anielewicza (pol.). muranow.cba.pl. [dostęp 2012-12-16].
• Julia Popławska: Żydzi na warszawskim Muranowie (pol.). Wirtualny Sztetl / YouTube, 2012-01-12. [dostęp 2012-12-16].
• Katarzyna Nowak: Z gruzów getta powstałe (pol.). Program Drugi Polskiego Radia, 2012-11-09. [dostęp 2012-12-17].
• Jacek Leociak: Spojrzenia na warszawskie getto. Warszawa: Dom Spotkań z Historią, 2011. ISBN 978-83-620-2026-3.

Linki zewnętrzne

• Stacja Muranów
• Muranów na Warszawikii
• Audioprzewodnik po Muranowie