Pałac Saski w Warszawie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Pałac Saski w Warszawie
(nieistniejący)
Pałac Saski w Warszawie, 1930
Pałac Saski w Warszawie, 1930
Państwo  Polska
Miejscowość Warszawa
Styl architektoniczny neoklasycyzm (1838)
Architekt Adam Idźkowski (1838)
Rozpoczęcie budowy 1666
Zniszczono 1944
brak współrzędnych
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Pałac Saski w XVIII wieku
Pałac Saski ok. 1890
Pałac Saski około 1919, widoczny Sobór św. Aleksandra Newskiego
Wrzesień 1939, parada wojska niemieckiego
Pałac Saski, wysadzony w powietrze przez Niemców w grudniu 1944

Pałac Saski – nieistniejący obecnie pałac klasycystyczny, znajdujący się w Warszawie do 1944 przy dzisiejszym placu marsz. Józefa Piłsudskiego.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Powstanie pałacu i czasy saskie[edytuj | edytuj kod]

Pierwotnie na miejscu pałacu stał dwór Tobiasza Morsztyna. Jego spadkobierca Jan Andrzej Morsztyn wybudował po 1661, w miejscu dworu i części Wału Zygmuntowskiego, piętrowy barokowy pałac z czterema wieżami. Pałac został zakupiony w 1713 przez króla Augusta II, który rozpoczął jego przebudowę zakończoną w 1748, w czasach panowania króla Augusta III. Pracami kierowali Carl Friedrich Pöppelmann i Joachim Daniel Jauch. W 1724 do rezydencji wprowadził się dwór królewski. Przebudowany pałac stanowił jedno z założeń urbanistycznych Osi Saskiej ciągnącej się od Krakowskiego Przedmieścia do Koszar Mirowskich. Od 1716 w Sali Teatralnej pałacu i w amfiteatrze w Ogrodzie Saskim (a także na Zamku Królewskim) odbywały się przedstawienia teatralne — Warszawa nie posiadała wówczas specjalnego budynku teatralnego. Autorem dekoracji pałacu był Louis de Silvestre.

W ramach rozbudowy obiektu przyłączono do obszaru kompleksu pałacowego sąsiadujące rezydencje magnackie – w 1721 została przyłączona posiadłość rodu Sanguszków, przekształcona następnie w pałac Brühla, a w 1726 dołączono rezydencję biskupa Teodora Potockiego, którą później przekształcono w Pałac Błękitny, przeznaczony dla Anny Orzelskiej, córki Augusta II Mocnego. Przebudowa pałacu wraz z kształtowaniem założenia architektonicznego Osi Saskiej przebiegała w 3 etapach: pierwszym — od 1713 do początków lat 20. XVIII wieku, drugim — do śmierci Augusta II w 1733 (z powodów finansowych i politycznych król zmuszony był znacznie spowolnić prace budowlane), i ostatecznie trzecim, kiedy w latach 30. i 40. XVIII wieku August III ukończył przebudowę kompleksu.

Druga połowa XVIII i początek XIX wieku[edytuj | edytuj kod]

Po śmierci Augusta III w 1763 pałac utracił status rezydencji królewskiej i podupadł, należąc do kolejnych elektorów saskich, którzy wynajmowali pomieszczenia budynku na biura i mieszkania. 17 kwietnia 1794, podczas Insurekcji Warszawskiej pod Pałacem Saskim od strony wschodniej stoczono z Rosjanami jedną z dwóch największych bitew w stolicy – powstańcy odparli atak silnej kolumny wojsk rosyjskich zmierzającej na odsiecz oblężonemu w pałacu na ul. Miodowej naczelnemu wodzowi armii rosyjskiej Osipowi Igelströmowi.

W latach 1808–1816 pałac Saski był nadal własnością królów Saksonii, jednak gdy na kongresie wiedeńskim Fryderyk August I został zmuszony do zrzeczenia się tytułu księcia warszawskiego, pałac sprzedano rządowi Królestwa Polskiego. Część pomieszczeń przeznaczono na siedzibę Liceum Warszawskiego, do którego w latach 1823–1826 uczęszczał Fryderyk Chopin (jego ojciec był w tym liceum nauczycielem). W 1817 podjęto próby zmiany charakteru budynku i okołopałacowego założenia krajobrazowego; polski architekt Piotr Aigner przedstawił projekt częściowej przebudowy pałacu i ustawienia alei stu kolumn wzdłuż Osi Saskiej. Do realizacji planów jednak nie doszło, gdyż ówczesny namiestnik gen. Józef Zajączek zrezygnował z przebudowy z uwagi na wysokie koszty finansowe przedsięwzięcia.

Przebudowa po powstaniu listopadowym[edytuj | edytuj kod]

W 1837 Adam Idźkowski, magister budownictwa i miernictwa oraz absolwent Oddziału Sztuk Pięknych Uniwersytetu Warszawskiego, opracował na zlecenie nowego właściciela, Iwana Skwarcowa, który nabył pałac od rządu za sumę 115 200 zł, plany przebudowy pałacu. Oprócz niego w konkursie na przebudowę brali udział m.in. Henryk Marconi i Antonio Corazzi. Zwyciężył projekt Marconiego, ale namiestnik Iwan Paskiewicz odrzucił go bez motywacji i zatwierdził projekt Idźkowskiego. Po zniszczeniach, jakich doznał budynek pałacowy w czasie powstania listopadowego w 1830, na podstawie planów Idźkowskiego dokonano w latach 1839–1842 kolejnej przebudowy w stylu klasycystycznym, rozbierając część środkową pałacu i dodając w tym miejscu kolumnadę w stylu korynckim. Przed pałacem w latach 1841-94 stał zbudowany z rozkazu cesarza Mikołaja I obelisk z brązu projektu Corazziego, upamiętniający siedmiu polskich oficerów zabitych 29 listopada 1830 przez powstańców za odmowę przejścia na ich stronę. Zmodyfikowano także oba skrzydła boczne pałacu, dodając m.in. nawiązujące do stylu kolumnady pilastry. Od 1862 do 1915 Pałac Saski zajmowała armia carskiej Rosji — znajdowało się w nim rosyjskie Dowództwo III Warszawskiego Okręgu Wojskowego.

W latach 1894−1912 w miejscu przeniesionego na plac Zielony pomnika lojalistów wzniesiono monumentalny sobór św. Aleksandra Newskiego z 70-metrową dzwonnicą od strony ulicy Królewskiej[1].

Okres międzywojenny i II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

W dwudziestoleciu międzywojennym w pałacu znajdował się Sztab Generalny Wojska Polskiego, utworzony już w 1918 w Królestwie Polskim, a w 1923 przed budynkiem od strony wschodniej ustawiono pomnik księcia Józefa Poniatowskiego. W 1925 w kolumnadzie pałacu, pod arkadami, urządzono Grób Nieznanego Żołnierza. W latach 1930–1937 w Pałacu Saskim mieściła się także siedziba Biura Szyfrów, gdzie po raz pierwszy, w grudniu 1932, złamano kod niemieckiej maszyny szyfrującej Enigma. W 1938 Biuro Budowlane T. Czosnowski i Ska dokonało gruntownego remontu elewacji Pałacu[2]. Podczas II wojny światowej pałac był siedzibą sztabu hitlerowskiego. Został zniszczony przez Niemców po upadku powstania warszawskiego, w grudniu 1944.

Okres powojenny i obecnie[edytuj | edytuj kod]

Odkryte fundamenty Pałacu Saskiego od strony południowej – stan maj 2007
Odkryte fundamenty Pałacu Saskiego od strony północnej – stan maj 2007

Po zakończonej II wojnie światowej komunistyczne władze nie zdecydowały się na odbudowę pałacu, odnowiono jedynie pozostałą po zniszczeniach środkową część, w której urządzono ponownie Grób Nieznanego Żołnierza. W okresie powojennym kilkukrotnie planowano rozpoczęcie prac rekonstrukcyjnych, jednak do końca PRL w 1989 nie podjęto żadnych konkretnych działań.

Lech Kaczyński, po objęciu stanowiska prezydenta Warszawy, wyszedł z inicjatywą odbudowy Pałacu Saskiego. W przetargu wybrano projekt i firmę Budimex Dromex SA mającą odpowiadać za prace przedprojektowe, projektowe i budowlane.[3][4] Na odbudowę miasto wyasygnowało środki w wysokości 200 mln złotych.[5]Podczas prac archeologicznych, związanych z inwestycją, w okolicach Grobu Nieznanego Żołnierza odnaleziono tunel z 1933, który łączył skrzydła pałacowe. Odsłonięto również fundamenty pałacu. W dniu 25 listopada 2006 wykopaliska udostępniono publiczności. Większość fundamentów jest zbyt słaba, by na nich budować nową konstrukcję. Dnia 17 maja 2007 część piwnic powstałych w okresie od lat 60. XVII wieku do lat 40. XIX wieku została wpisana do rejestru zabytków[6]. Cały pałac miał być gotowy w 2010. W pałacu swoją siedzibę miał znaleźć ratusz stołecznego miasta Warszawy[7], rozproszony w kilku różnych budynkach na terenie całego miasta. W 2008 prezydent Warszawy Hanna Gronkiewicz-Waltz zdecydowała o rozwiązaniu umowy z wykonawcą, koszty już poniesione wynosiły 15,6 mln zł. Argumentowano to wpisem odsłoniętych piwnic do rejestru zabytków. Odkryte fundamenty zasypano piaskiem do czasu ewentualnego wznowienia budowy. Środki przeznaczone na odbudowę pałacu prezydent miasta przesunęła na budowę Mostu Północnego.[8][9]

W 2013 powstało stowarzyszenie „Saski 2018”[10]; celem stowarzyszenia jest odbudowa pałacu Saskiego do 11 listopada 2018, w setną rocznicę odzyskania niepodległości przez Polskę.[11]

Przypisy

  1. Encyklopedia Warszawy. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 638. ISBN 83-01-08836-2.
  2. Słownik Biograficzny Techników Polskich tom IV s. 31-32, NOT Warszawa 1994
  3. Umowa na odbudowę Pałacu Saskiego podpisana - Warszawa - Naszemiasto.pl
  4. Budimex odbuduje Pałac Saski
  5. 200 mln zł na odbudowę Pałacu Saskiego
  6. Tomasz Urzykowski: Piwnice saskie już są zabytkiem. Gazeta.pl Warszawa, 17 maja 2007.
  7. Tomasz Urzykowski, Pałac Saski w sam raz na ratusz. Gazeta Wyborcza – Stołeczna, środa 23 maja 2007
  8. PAP: Przygotowania do odbudowy Pałacu Saskiego kosztowały 15,6 mln zł. Gazeta.pl Warszawa, 13 listopada 2008.
  9. Pałac Saski w Warszawie zostanie odbudowany?
  10. Saski 2018
  11. Pałac Saski w Warszawie? Wywiad z przedstawicielami inicjatywy „Saski 2018”[martwy link]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • M. M. Drozdowski, A. Zahorski: "Historia Warszawy", PWN Warszawa 1975

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]