Aleksander Tansman

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Aleksander Tansman
Ilustracja
Aleksander Tansman z Anną Eleonorą Brociner, Paryż, lata 20. XX w.
Data i miejsce urodzenia 11 czerwca 1897
Łódź
Pochodzenie polskie, żydowskie, Wielkie Księstwo Litewskie
Data i miejsce śmierci 15 listopada 1986
Paryż
Instrumenty fortepian
Gatunki muzyka poważna, neoklasycyzm, modernizm
Zawód kompozytor, pianista, dyrygent
Odznaczenia
Komandor Orderu Sztuki i Literatury (Francja)
Strona internetowa
Tablica pamiątkowa, kamienica przy ul. Adama Próchnika 18, Łódź.

Aleksander Tansman (ur. 11 czerwca[1] 1897 w Łodzi, zm. 15 listopada 1986 w Paryżu)[2] – polski kompozytor, pianista-wirtuoz i dyrygent.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Jego rodzice pochodzili z rodów żydowskich wywodzących się z dawnego Wielkiego Księstwa Litewskiego: ojciec Mosze Tancman – z Pińska, matka Anna Gurwicz – z Wilna. Dziadek Leon Gurwicz był uczonym oraz tajnym radcą dworu cesarskiego z prawem do tytułu szlacheckiego[3].

W domu rodzinnym rozmawiano przede wszystkim w języku polskim oraz francuskim (rodzice byli frankofilami). Tansman rozpoczął edukację w Łodzi w gimnazjum z wykładowym językiem polskim. Lekcje muzyki pobierał w szkole Nauma Podkaminera (ucznia Mikołaja Rimskiego-Korsakowa), u Karola Ludschga, Sandora Vasa i Wojciecha Gawrońskiego. W młodości przyjaźnił się z Julianem Tuwimem i Pawłem Kleckim. Tu też występował w Łódzkiej Orkiestrze Symfonicznej pod dyrekcją Tadeusza Mazurkiewicza. Od 1915 roku kontynuował edukację w Warszawie. Teorię muzyki studiował u Piotra Rytla, kompozycję u Henryka Melcera-Szczawińskiego i prawo na Uniwersytecie Warszawskim. W styczniu 1919 roku Tansman wygrał pierwszy w niepodległej Polsce konkurs kompozytorski[4].

Od jesieni 1919 do śmierci mieszkał na stałe w Paryżu. W latach II wojny światowej wraz z rodziną z powodu zagrożenia Zagładą przebywał w Stanach Zjednoczonych (Los Angeles). Do Francji wrócił w 1946 roku. Niemal całe życie koncertował jako pianista i dyrygent, w Europie, Ameryce Północnej i na Dalekim Wschodzie. Prawdziwie globalne uznanie zdobył jednak głównie jako kompozytor.

Odchodząc od wpływów neoromantyzmu – szczególnie afirmowanych w tradycji niemieckiej – i zwracając się ku tradycji romańskiej, Tansman stał się „pierwszym w dziejach polskiej muzyki kompozytorem, łączącym jawną orientację klasyczną z tak szerokim rozmachem i dorobkiem”[5]. Był współtwórcą i jednym z najwcześniejszych oraz najwybitniejszych przedstawicieli neoklasycyzmu w muzyce światowej[6], obok Igora Strawińskiego, Dariusa Milhaud, Paula Hindemitha, Francisa Poulenca czy Alfredo Caselli. Należał też do najbardziej cenionych reprezentantów międzynarodowej grupy muzycznej École de Paris, obok Bohuslava Martinu, Tibora Harsanyi’ego, Aleksandra Czeriepnina, Marcela Mihalovici, Sergiusza Prokofiewa[7]. Obok Karola Szymanowskiego, Tansman był „w istocie pierwszym kompozytorem, który związał polską muzykę z nowym, dwudziestowiecznym językiem kompozytorskim. Już w 1915 roku stosował technikę politonalną (Album polski na fortepian)”[8].

Sława, jaką Tansman zdobył już w latach dwudziestych, przyczyniła się do podniesienia rangi kultury polskiej na świecie. Tradycje wieków rozwoju europejskiej muzyki, nawiązania do gatunków chopinowskich (np. mazurki, nokturny), folkloru polskiego, jak też tradycji żydowskiej, daleko-wschodniej i amerykańskiej, łączą się w muzyce Tansmana z nowoczesnością i najnowszymi osiągnięciami w dziedzinie kompozycji. Stosował m.in. tylko jego muzyce właściwy akord – poliharmoniczne współbrzmienie zwane „drapaczem chmur” – i wprowadził całkowicie indywidualny sposób kształtowania formy[9]. Jego twórczość wyróżniała się nowatorstwem i oryginalnością języka muzycznego, zarówno na tle środowiska paryskiego i europejskiego neoklasycyzmu, jak też rodzimych, polskich dokonań[10]. Dorobek Tansmana jest obfity i wszechstronny. Był bardzo cenionym mistrzem instrumentacji, kompozytorem muzyki symfonicznej, chóralno-orkiestrowej, scenicznej, kameralnej, fortepianowej, gitarowej – wykonania jego utworów na świecie sięgały niekiedy nawet 500 rocznie[11].

W latach 1932–1933 Tansman odbył artystyczne tournée dookoła świata, podczas którego honorowany był osobiście, m.in. przez Mahatmę Gandhiego czy cesarza Japonii Hirohito, który nadal mu medal Jiji Shimpo „w uznaniu wybitnego wkładu do sztuki światowej”. Wówczas Tansmanowi przyznano również godność honorowego samuraja, w dowód czego otrzymał miecz i dożywotnie prawo do pogrzebu na koszt państwa japońskiego[12].

W 1945 roku muzyka Tansmana do filmu Paris Underground Gregory Ratoffa, otrzymała nominację do Oscara. Był to pierwszy polski kompozytor wyróżniony przez hollywoodzką Akademię Filmową w kategorii „original music”[13].

Kompozycje zamawiali u niego m.in. UNESCO (np. Tombeau de Chopin, 1949), Radio France (np. opera Le Serment, 1953, Musique à six, 1977), Opera Nicejska (balet Zmartwychwstanie, 1962), Agencja Radia i Telewizji Francuskiej R.T.F. (np. VIII Kwartet smyczkowy, 1956, Koncert na klarnet i orkiestrę, 1957, Symfonia kameralna, 1960, Concertino na flet i orkiestrę, 1968), Międzynarodowy Festiwal Muzyki Współczesnej Biennale w Wenecji (balet Les Habits Neufs du Roi, 1959), Filharmonia w Rotterdamie (Hommage à Erasme de Rotterdam, 1969), Fundacja Forda w Nowym Jorku (Capriccio, 1954), francuskie Ministerstwo Kultury (np. opera Georges Dandin, 1974, Dziesięć przykazań, 1979)[14]. Jednym z przejawów uznania były także bliskie stosunki, jakie utrzymywał z takimi znakomitościami jak m.in. Maurice Ravel, André Gide, Jean Cocteau, Charlie Chaplin, Alban Berg, Arnold Schönberg, George Gershwin, Albert Einstein, Charles Laughton, Dmitrij Mereżkowski, Alejo Carpentier, Lion Feuchtwanger, Julien Duvivier, Franz Werfel, Aldous Huxley, Béla Bartók, Edward G. Robinson, Tomasz Mann, Emil Ludwig, Aaron Copland, Vladimir Jankélévitch, Salvador de Madariaga[11][13][15]. Owocem przyjaźni z Igorem Strawińskim była ceniona monografia autorstwa Tansmana: Igor Stravinsky (1948)[16].

Dzieła Tansmana wykonywali m.in. dyrygenci Tullio Serafin i Arturo Toscanini oraz Siergiej Kusewicki, Leopold Stokowski, Willem Mengelberg, Pierre Monteux, Henry Wood, Hermann Abendroth, Walther Straram, Erich Kleiber, Otto Klemperer, Emil Młynarski, Grzegorz Fitelberg, Dimitri Mitropoulos, Jascha Horenstein, Eugene Ormandy, Charles Bruck, Bruno Maderna, Jean Fournet, Andre Cluytens, Rafael Kubelik, Stanisław Wisłocki, Renard Czajkowski, Jerzy Maksymiuk, Wojciech Michniewski. Jego utwory grały najsławniejsze zespoły, wprowadzali je na estrady pianiści: Walter Gieseking, José Iturbi, Henri Gil-Marchex, Jan Smeterlin, Mieczysław Horszowski, Henryk Sztompka, Zbigniew Drzewiecki, Arturo Benedetti Michelangeli. Śpiewali je: Maria Freund, Jane Bathori, Stanisława Korwin-Szymanowska, Maria Sartova. Wykonywali je gitarzysta: Andrés Segovia, skrzypkowie: Bronisław Huberman, József Szigeti, Héléne Jourdan-Morhange, Irena Dubiska, wiolonczeliści: Pablo Casals, Grigorij Piatigorski, Maurice Marechal, Enrico Mainardi, Kazimierz Wiłkomirski[14].

W 1977 roku, w dowód uznania jego wkładu do kultury Europy, jako pierwszy polski artysta Tansman otrzymał (po Dymitrze Szostakowiczu) fotel Królewskiej Akademii Nauk, Literatury i Sztuki w Brukseli, której członkami byli także m.in. Gioacchino Rossini, Giuseppe Verdi, Johannes Brahms, Ferenc Liszt, Manuel de Falla, Florent Schmitt, Maurice Ravel, Igor Strawiński, Franco Alfano, Jean Sibelius, Darius Milhaud, Benjamin Britten, Olivier Messiaen. W 1979 roku Związek Kompozytorów Polskich przyznał mu członkostwo honorowe, a Akademia Muzyczna w Łodzi – tytuł doctora honoris causa (1986)[17].

Wspominając Aleksandra Tansmana, Marian Fuks zapisał: „Do ostatnich dni życia cechowała go, a znałem go osobiście od wielu lat, ogromna witalność i radość życia. Był ciągle aktywny i pełen uroku. Nie był nigdy sędziwy, po prostu miał sporo lat. [...] Mimo iż ogromnie dużo pracował, tworzył i koncertował – Tansman nie był ascetą. Kochał życie i kobiety”[18].

Życie prywatne[edytuj | edytuj kod]

W 1924 roku Tansman poślubił Annę Eleonorę Brociner, pochodzącą z rumuńsko-szwajcarskiej rodziny (jej stryj był sekretarzem królowej Elżbiety). Rozwiedli się w 1932 roku. W 1934 roku poznał Nadjeżdę de Bragança, wnuczkę Michała II pretendenta do tronu Portugalii. Ich romans zakończył się w 1936 roku[19]. W 1937 roku poślubił Colette Cras, wybitną pianistkę, córkę Jean Cras, wiceadmirała francuskiej floty i dowódcy portu w Breście, który był także kompozytorem. Mieli dwie córki, Mireille (ur. 1939) i Marianne (ur. 1940)[15].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Temat IV Symfonii Tansman Epizody na orkiestrę symfoniczną, fortepian i organy, napisanej przez Henryka Mikołaja Góreckiego w 2006 roku, został zbudowany z liter imienia i nazwiska Aleksandra Tansmana[20].

Aleksander Tansman jest bohaterem powieści francuskiego pisarza Rémi Hupperta: La partition de l’exil, opublikowanej nakładem paryskiego wydawnictwa Michel de Maule w 2017 roku[21].

Tansman o sztuce i tradycji[edytuj | edytuj kod]

Nie wierzę w rewolucję w muzyce, tylko w ewolucję. Tradycja w sztuce jest jak drzewo – gałęzie suche same odpadają, wyrywanie całego drzewa jest niebezpieczne. Korzeń musi zostać[22].

Wybrane kompozycje[edytuj | edytuj kod]

Utwory symfoniczne[edytuj | edytuj kod]

  • Sérénade pour orchestre (1916)
  • I Symfonia (1917)
  • Impressions pour orchestre (1920)
  • Taniec czarownicy (1923)
  • Scherzo sinfonico à Siergiej Kusewicki (1923)
  • I Sinfonietta (1924)
  • Ouverture symphonique (1926)
  • II Symfonia a-moll (1926)
  • Esquisse à mon ami Alban Berg (1927)
  • Toccata à Pierre Monteux (1929)
  • III Symfonia – Symfonia koncertująca (1931)
  • Cztery tańce polskie (1931)
  • Deux moments symphoniques (1932)
  • Deux Pieces à Arturo Toscanini (1934)
  • IV Symfonia (1939)
  • Rapsodia polska (1940)
  • V Symfonia à Paweł Klecki (1942)
  • VII Symfonia „Liryczna” (1944)
  • Musique pour orchestre – VIII Symfonia (1948)
  • Sinfonia piccola (1951–1952)
  • Capriccio (1954)
  • Concerto pour orchestre à Darius Milhaud (1954)
  • IX Symfonia (1957–1958)
  • Suita barokowa (1958)
  • Symfonia kameralna (1960)
  • Six Etudes (1962)
  • Quatre Mouvements (1967–1968)
  • Hommage à Erasme de Rotterdam (1968–1969)
  • Stèle in memoriam Igor Stravinsky (1972)
  • Elegia pamięci Dariusa Milhaud (1975)
  • II Sinfonietta (1978)
  • Dziesięć przykazań (1978–1979)

Utwory na chór i orkiestrę[edytuj | edytuj kod]

  • VI Symfonia „In memoriam” (1944)
  • Oratorium Prorok Izajasz (1949–1950)
  • Prolog i Kantata (1957)
  • Psalmy à Salvador de Madariaga (1960–1961)
  • Apostrofa do Syjonu (1976–1977)

Utwory na orkiestrę smyczkową[edytuj | edytuj kod]

  • Triptyque (1930)
  • Partita (1933)
  • Wariacje na temat Girolamo Frescobaldiego (1937)
  • Muzyka na smyczki (1947)
  • Tombeau de Chopin (1949)
  • Six Mouvements (1962–1963)

Utwory na chór – religijne[edytuj | edytuj kod]

  • Kol-Nidrei na tenor, chór i organy (1945)
  • Dwie staropolskie pieśni religijne na chór i organy (1945)
  • Ma Tovu na tenor/baryton, chór i organy (1946)
  • Cztery modlitwy (Psalmy Dawida) na chór mieszany (1951)

Koncerty[edytuj | edytuj kod]

  • I Koncert na fortepian i orkiestrę (1925)
  • II Koncert na fortepian i orkiestrę (1927)
  • Concertino na fortepian i orkiestrę (1931)
  • Fantaisie na wiolonczelę i orkiestrę (1936)
  • Koncert na altówkę i orkiestrę (1936–1937)
  • Koncert na skrzypce i orkiestrę (1937)
  • Pièce concertante na fortepian (lewą rękę) i orkiestrę (1943)
  • Concertino na gitarę i orkiestrę (1945)
  • Concertino na obój, klarnet i orkiestrę (1952)
  • Hommage à Manuel de Falla na gitarę i orkiestrę (1954)
  • Koncert na klarnet i orkiestrę (1955)
  • Musique de cour na gitarę i orkiestrę (1960)
  • Koncert na wiolonczelę i orkiestrę (1963)
  • Suite concertante na obój i orkiestrę kameralną (1954)
  • Concertino na flet i orkiestrę (1968)
  • Musique na harfę i orkiestrę (1981)

Utwory na głos i orkiestrę[edytuj | edytuj kod]

  • Osiem pieśni japońskich (1918)
  • Six Songs (1934)
  • Quatre Sonnets de Shakespeare (1955)
  • Huit Stèles de Victor Segalen à Maria Sartova (1979)

Opery[edytuj | edytuj kod]

  • La Nuit Kurde, libretto Jean Richard Bloch (1926–1927)
  • Złote runo, libretto Salvador de Madariaga (1939)
  • Le roi qui jouait le fou (1948)
  • Le Serment wg Honoré de Balzaca (1955)
  • Sabbataj Cwi, fałszywy mesjasz, libretto Nathan Bistritzky (1958)
  • L’Usignolo di Boboli, libretto Mario Labroca (1963)
  • Georges Dandin wg Molière'a (1973–1974)

Balety[edytuj | edytuj kod]

  • Le Jardin du paradis wg Hansa Christiana Andersena (1922)
  • Sextuor wg Alexandre'a Arnoux (1923)
  • Lumières (1927)
  • Le Cercle Eternel (1929)
  • Bric-à-Brac wg Alexandre'a Arnoux (1935)
  • La Grande Ville à Kurt Jooss (1935, 1944)
  • Le Habits Neufs du Roi wg Hansa Christiana Andersena (1959)
  • Zmartwychwstanie wg Lwa Tołstoja (1961–1962)

Utwory kameralne[edytuj | edytuj kod]

  • I Trio na fortepian, skrzypce i wiolonczelę (1915)
  • I Kwartet smyczkowy (1917)
  • Romans na skrzypce i fortepian (1918)
  • II Sonata na skrzypce i fortepian (1919)
  • II Kwartet smyczkowy (1922)
  • Sonatina na flet i fortepian (1925)
  • III Kwartet smyczkowy (1925)
  • Suite-Divertissement (1929)
  • Cinq Pièces na skrzypce i fortepian (1930)
  • Septuor à Béla Bartók, na flet, obój, klarnet, fagot, trąbkę, altówkę, wiolonczelę (1932)
  • IV Kwartet smyczkowy (1935)
  • Deux Mouvements na cztery wiolonczele (1935)
  • II Trio na fortepian, skrzypce i wiolonczelę (1938)
  • V Kwartet smyczkowy (1940)
  • Sextuor à cordes (1940)
  • VI Kwartet smyczkowy (1944)
  • Divertimento à Arnold Schönberg, na obój, klarnet, trąbkę, wiolonczelę, fortepian (1944)
  • VII Kwartet smyczkowy - musique pour cordes (1947)
  • Suite na trio stroikowe (1949)
  • Tombeau de Chopin na kwintet smyczkowy (1949)
  • Sonatina na fagot i fortepian (1952)
  • Sonatina da camera na flet, skrzypce, altówkę, wiolonczelę, harfę (1952)
  • Partita na wiolonczelę i fortepian (1955)
  • VIII Kwartet smyczkowy (1956)
  • Fantaisie na skrzypce i fortepian (1963)
  • Trois Pièces na klarnet, harfę, kwartet smyczkowy (1970)
  • Suite in modo polonico na harfę i gitarę (1976)
  • Miniatures na trąbkę, róg, puzon (1976)
  • Musique à six (1977)
  • Musique na klarnet i kwartet smyczkowy (1982)

Utwory na fortepian[edytuj | edytuj kod]

  • I Sonata (1915)
  • Album polski (1915-1916)
  • Wariacje i fuga na temat słowiański (1917)
  • Mazurki (1918)
  • Osiem nokturnów (1922)
  • Vingt Pièces Faciles sur des Mèlodies Populaires Polonaises à Ignacy Paderewski (1924)
  • Sonata rustica à Maurice Ravel (1925)
  • Sonatina transatlantycka (1930)
  • Mazurki (1932)
  • III Sonatina à Walter Spies (1933)
  • Mazurki (1941)
  • Cztery nokturny à Igor Strawinski (1952)
  • V Sonata pamięci Beli Bartóka (1955)
  • Notturno intermezzo pour Marcel Mihalovici (1961)
  • Hommage à Arthur Rubinstein (1973)
  • L'Oiseau qui n'existe pas pour Claude Aveline (1978)
  • Album d'amis (1980)

Utwory na gitarę[edytuj | edytuj kod]

  • Mazurka à Andrés Segovia (1925)
  • Cavatina à Andrés Segovia (1950)
  • Trois Pièces à Andrés Segovia (1954)
  • Invenzione, Notturno romantico e Segovia (1957)
  • Suite pour guitare (1958)
  • Danza Pomposa à Andrés Segovia (1961)
  • Suite in modo polonico (1962)
  • Ballade. Hommage à Chopin (1965)
  • Hommage à Chopin (1966)
  • Pezzo in modo antico per chitarra (1970)
  • Variations sur un Thème de Scriabine (1972)
  • Deux chansons populaires (1978)
  • Hommage à Lech Walesa (1982)

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Andrzej Wendland, Data urodzin Aleksandra Tansmana, [w:] Aleksander Tansman 1897–1986. Materiały z ogólnopolskiej sesji naukowej, red. M. Szoka, Łódź 1997, s. 13–19.
  2. Aleksander Tansman. Culture.pl.
  3. Janusz Cegiełła, Dziecko szczęścia. Aleksander Tansman i jego czasy, Warszawa 1986, s. 21–24.
  4. Janusz Cegiełła, Dziecko szczęścia. Aleksander Tansman i jego czasy, Warszawa 1986, s. 33–67.
  5. Tadeusz A. Zieliński, Klasyk polskiej muzyki współczesnej, „Ruch Muzyczny” 1977, nr 13, s. 3–4.
  6. Anna Granat-Janki, Neoklasycyzm w twórczości Aleksandra Tansmana, [w:] Aleksander Tansman 1897–1986. Materiały z ogólnopolskiej sesji naukowej, red. M. Szoka, Łódź 1997, s. 29, 42-43.
  7. Zofia Helman, Neoklasycyzm w muzyce polskiej XX wieku, Kraków 1985, s. 47–48, 54.
  8. Tadeusz A. Zieliński, Style, kierunki i twórcy muzyki XX wieku, Warszawa 1980, s. 130.
  9. Anna Granat-Janki, Forma w twórczości instrumentalnej Aleksandra Tansmana, Wrocław 1995, s. 94–95, 167-174.
  10. Zofia Helman, Estetyka twórczości Aleksandra Tansmana, „Ruch Muzyczny” 1977, nr 13, s. 4–5.
  11. a b Janusz Cegiełła, Dziecko szczęścia. Aleksander Tansman i jego czasy, T. 2, Łódź 1996, s. 32-82, 299-301, 333-334.
  12. Janusz Cegiełła, Dziecko szczęścia. Aleksander Tansman i jego czasy, T. 1, Łódź 1996, s. 265–303.
  13. a b Wojciech Wendland, W 89 lat dookoła świata. Aleksander Tansman u źródeł kultury i tożsamości, Łódź 2013, s. 41-45, 126–158.
  14. a b Gerald Hugon, Alexandre Tansman (1897-1986). Catalogue de l’oeuvre, Paris 1995.
  15. a b Alexandre Tansman, Regards en arrière. Itinéraire d’un musicien cosmopolite au XXe siècle, ed. C. Segond-Genovesi, M. Tansman-Zanuttini, M. Tansman-Martinozzi, Nantes – Château-Gontier 2013, s. 122-123, 151-178, 252–264.
  16. Éditions Amiot-Dumont, Paris 1948, André Breton. La Collection http://www.andrebreton.fr/work/56600100869101.
  17. Marta Szoka, Tansman Aleksander, [w:] Polski Słownik Biograficzny, Warszawa-Kraków 2018, T. LII/2, z. 213, s. 164–165.
  18. Marian Fuks, Muzyka ocalona. Judaica polskie, Warszawa 1989, s. 114, 116.
  19. Janusz Cegiełła, Dziecko szczęścia. Aleksander Tansman i jego czasy, Warszawa 1986, s. 139–141, 396-400.
  20. Andrzej Wendland, Górecki. IV Symfonia Tansman Epizody. Fenomen, żywioł, tajemnica, Łódź 2016, s. 163–167.
  21. Rémi Huppert, La partition de l’exil, Éditions Michel de Maule, Paris 2017, s. 234.
  22. Tadeusz Kaczyński, Rozmowa z Aleksandrem Tansmanem, „Ruch Muzyczny" 1974, nr 1, s. 13.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • I. Schwerke, Alexandre Tansman, compositeur polonais, Paris 1931.
  • K. Biegański, Aleksander Tansman, kompozytor, pianista, dyrygent, „Ruch Muzyczny” 1960, nr 10-11, s. 8–9.
  • K. Biegański, Koncert na orkiestrę Aleksandra Tansmana, „Ruch Muzyczny” 1960, nr 21, s. 14.
  • K. Biegański, Sabbataj C'wi, nowa opera A. Tansmana, „Ruch Muzyczny" 1961, nr 9, s. 2-3.
  • T. Kaczyński, Rozmowa z Aleksandrem Tansmanem, „Ruch Muzyczny” 1967, nr 12, s. 6–7.
  • T. Kaczyński, Młodzi kompozytorzy polscy w Paryżu w latach 1926–1950 a stosunki muzyczne polsko-francuskie, „Muzyka” 1972, nr 2, s. 106–127.
  • T. Kaczyński, Rozmowa z Aleksandrem Tansmanem, „Ruch Muzyczny" 1973, nr 20, s. 3-5.
  • T. Kaczyński, Rozmowa z Aleksandrem Tansmanem, „Ruch Muzyczny” 1974, nr 1, s. 11–13.
  • J. Cegiełła, Szkice do autoportretu polskiej muzyki współczesnej, Kraków 1976.
  • T. A. Zieliński, Klasyk polskiej muzyki współczesnej, „Ruch Muzyczny” 1977, nr 13, s. 3–4.
  • Z. Helman, Estetyka twórczości Aleksandra Tansmana, „Ruch Muzyczny” 1977, nr 13, s. 4–5.
  • T. Kaczyński, Między Polską a Francją, „Ruch Muzyczny” 1977, nr 13, s. 5–6.
  • T. A. Zieliński, Style, kierunki i twórcy muzyki XX wieku, Warszawa 1980.
  • Z. Helman, Neoklasycyzm w muzyce polskiej XX wieku, Kraków 1985.
  • J. Cegiełła, Dziecko szczęścia. Aleksander Tansman i jego czasy, Warszawa 1986.
  • M. Fuks, Muzyka ocalona. Judaica polskie, Warszawa 1989.
  • A. Granat-Janki, Forma w twórczości instrumentalnej Aleksandra Tansmana, Wrocław 1995.
  • G. Hugon, Alexandre Tansman (1897-1986). Catalogue de l’oeuvre, Paris 1995.
  • A. Wendland, Gitara w twórczości Aleksandra Tansmana, Łódź 1996.
  • J. Cegiełła, Dziecko szczęścia. Aleksander Tansman i jego czasy, T. 1-2, Łódź 1996.
  • Aleksander Tansman 1897-1986. Materiały z ogólnopolskiej sesji naukowej, red. M. Szoka, Łódź 1997.
  • T. Kaczyński, Tansman znów w Paryżu, „Ruch Muzyczny" 1998, nr 1, s. 12-14.
  • Hommage au compositeur Alexandre Tansman (1897-1986), ed. P. Guillot, Paris 2000.
  • J. Rogala, Muzyka polska XX wieku, Kraków 2000.
  • M. Fuks, Księga sławnych muzyków pochodzenia żydowskiego, Poznań-Warszawa 2003.
  • D. Szwarcman, Czas Warszawskich Jesieni. O muzyce polskiej 1945-2007, Warszawa 2007.
  • T. Samerek, Akordy sukcesu i pasaże tęsknoty. Enneagram kluczem do interpretacji sonat wiolonczelowych Fryderyka Chopina i Aleksandra Tansmana, Gdańsk 2011.
  • A. Tansman, Regards en arrière. Itinéraire d’un musicien cosmopolite au XXe siècle, ed. C. Segond-Genovesi, M. Tansman-Zanuttini, M. Tansman-Martinozzi, Nantes – Château-Gontier 2013.
  • W. Wendland, W 89 lat dookoła świata. Aleksander Tansman u źródeł kultury i tożsamości, Łódź 2013.
  • W. Wendland, Kanon XIX/XX: Tansman, „Ruch Muzyczny” 2014, nr 12, s. 85–88.
  • L.T. Błaszczyk, Żydzi w kulturze muzycznej ziem polskich w XIX i XX wieku. Słownik biograficzny, Warszawa 2014.
  • A. Wendland, Górecki. IV Symfonia Tansman Epizody. Fenomen, żywioł, tajemnica, Łódź 2016.
  • Z. Helman, Korespondencja Aleksandra Tansmana z Krzysztofem Biegańskim w świetle recepcji jego muzyki w Polsce w latach międzywojennych, „Muzyka" 2017, nr 3, s. 71-96.
  • M. Szoka, Tansman Aleksander, [w:] Polski Słownik Biograficzny, Warszawa-Kraków 2018, T. LII/2, z. 213, s. 161–165.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]