Katana

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Katana
Japońska terminologia części katany

Katana (jap. katana?) – jeden z rodzajów mieczy japońskich, o ogólnej nazwie nihon-tō (jap. 日本刀?)[1].

Katana to japońska broń biała, o długości głowni powyżej 60 cm, jednosiecznej, o zakrzywionej głowni (w różnym stopniu) i ściętym, różnorodnym sztychu (kissaki). Jelec (tsuba) tej broni ma różny kształt, może być bogato zdobiony. Rękojeść (tsuka) wykonana jest z wydrążonego drewna lub miedzi, z oplotem jedwabnym lub w przypadku tradycyjnych katan z oplotem ze specjalnie preparowanej cienkiej i wytrzymałej na warunki atmosferyczne i uszkodzenia mechaniczne skóry rekina z elementami dekoracyjnymi.

Nazewnictwo[edytuj]

Technicznie, jako broń przeważnie o głowni wygiętej i jednosiecznej jest to szabla, niemniej przyjęło się użycie określenia „miecz samurajski”[2].

Jednoznaczne zdefiniowanie słowa katana jest trudne, gdyż poprzez wieki miecz ten przechodził liczne zmiany, a specyfika języka japońskiego i odmienne tłumaczenia na języki zachodnie zmąciły precyzję nazewnictwa. Można jednak wyróżnić trzy bardzo ogólne kryteria rozróżnienia, iż jest to:

  • miecz jednosieczny;
  • ogólna nazwa rodzaju mieczy;
  • długi miecz noszony na biodrze w parze z mieczem krótkim wakizashi[3].

W znacznej większości był to miecz jednosieczny o różnorodnej krzywiźnie. Wytwarzano jednak także miecze proste i obosieczne (proste i o niewielkiej krzywiźnie), co odnosiło się do samego sztychu (kissaki-moroha-zukuri), części lub całości głowni (kogarasu-zukuri)[4].

Historia[edytuj]

Mistrz Munechika Sanjō (X w.), wspomagany przez ducha lisów, wykuwający miecz Ko-Gitsune Maru, drzeworyt Gekkō Ogata (XIX w.)

Pierwsze miecze tego typu pojawiły się w Japonii w okresie Nara (710–794) jako kara-tachi, czyli miecze chińskie[5]. Początkowo nie posiadały jeszcze charakterystycznego zdobnictwa i jelca tarczkowego. Dopiero w okresie Muromachi (1392–1573) pojawił się miecz podobny do tradycyjnego katana, zwany uchi-gatana (w wolnym tłumaczeniu „miecz uderzeniowy”). Pod koniec tego okresu stał się ulubioną bronią bojową samurajów. Istnieje jeszcze wiele innych wersji mieczy z tego okresu, ale różnice pomiędzy nimi są niewielkie.

W okresie Edo (1603–1868) usystematyzowano produkcję mieczy. Powstało szereg praw regulujących sposoby noszenia i używania broni. Powstało określenie daishō. Wyodrębniły się rodziny płatnerskie, specjalizujące się w produkcji katana. To właśnie w tym okresie powstała większość tradycyjnych nazw.

Różnice pomiędzy mieczami tachi a katana wynikają przede wszystkim ze sposobu noszenia broni – tachi noszony był na dwóch rapciach ashi ostrą stroną głowni ku dołowi i używany w przypadku stosowania zbroi. Katana – noszona przy normalnym ubraniu, a zatem bez rapci, przetknięta przez pas (kaku-obi) ostrą stroną głowni ku górze. Sposób noszenia wpłynął nie tylko na strój (koshirae), a w szczególności na pochwę saya, która w przypadku tachi miała specjalne dodatkowe pierścienie, ale także na samo ostrze, które przy tachi było zwykle bardziej wygięte.

W pochwie mieczy mniej zamożni posiadali schowki na dodatkowe akcesoria: kozuka, kodachi, kōgai, waribashi i umabari. Bardziej zamożni, mogący sobie pozwolić także na krótszy miecz wakizashi lub sztylet tantō, akcesoria te przechowywali przy nich. Krótszy miecz lub sztylet można było nosić zawsze ze sobą, a dłuższy zostawiało się w specjalnym miejscu przed wejściem do wnętrza domostwa.

Edykt Haitō-rei z 1876 roku zabronił posiadania broni wszystkim Japończykom, z wyjątkiem wojska i policji. Umiejętności władania tą bronią zanikały i przekształciły się w szermierkę sportową (kendō) oraz w szermierkę medytacyjną (iaidō). Do 1933 roku nie wytworzono żadnego tradycyjnego miecza katana. Miecze wojskowe guntō, używane przez wielu japońskich oficerów w czasie II wojny światowej były stylizowane właśnie na katana okresu Edo.

Przed II wojną światową wznowiono naukę szermierki bojowej w Szkole Wojsk Lądowych Toyama (Rikugun Toyama Gakkō). Z niej powstał nurt Toyama-ryū, obecnie stosowanej szermierki bojowej (battōdō), a z powiązania z iaijutsu powstało iaidō.

Dzisiaj miecze japońskie dzieli się na stare, kolekcjonerskie, na wytwarzane obecnie w Japonii oraz na tworzone z zachowaniem wszelkich restrykcji technologicznych poza granicami Japonii. Prócz tego oferuje się wiele replik i podróbek ze stali nierdzewnej oraz miecze wytwarzane innymi (bardziej zaawansowanymi) technologiami, które, choć podobnie wyglądają, nie są zaliczane do mieczy japońskich. Wytwarzanie nowych mieczy w Japonii jest obwarowane narzuconym przez rząd limitem rocznym.

W Japonii obowiązuje również nakaz niszczenia mieczy guntō, jako że ich produkcja miała charakter masowy i nie spełniała standardów jakości przyjętych dla broni kutej ręcznie. Poza Japonią mieczy guntō jest jednak bardzo wiele, zwłaszcza w USA, przywiezionych po II wojnie światowej przez amerykańskich żołnierzy.

Proces wytwarzania[edytuj]

Katana – diagram
Tsuba, fuchi, tsuka-ito
Daishō-habaki
Tsuba

Ostrze miecza wytwarzane było przez płatnerza (katana-kaji). W ciągu wielu dni kucia, a następnie zgrubnego szlifu strugami nazywanymi sen, następnie (opcjonalnie) wykonywano zbrocze (bo-hi) (trwa to ok. 3 dni). Następnie ostrze hartowano.

Do wykonania katan najwyższego gatunku do tej pory używa się unikatowej stali. Produkuje się ją 2-3 razy w roku z żelaza wypłukiwanego w postaci czarnego "piasku" pochodzącego z górskich strumieni. Proces ten wykorzystywany jest w tworzeniu mieczy tylko w Japonii. Polega on na wytapianiu żelaza (przez trzy doby, w specjalnym piecu) z węglem drzewnym co nadaje stali specyficzne właściwości. Stal powstała z tego wytopu nazywa się tama-hagane. Część stali kruchej i twardej używa się na ostrza, część twardej, lecz wytrzymałej na warstwę pod ostrzem, część plastycznej na rdzeń. Te trzy rodzaje stali wybierane są metodą porównawczą przez płatnerza z kęsów powstających podczas danego wytopu.

W najprostszym wypadku ze zwykłej gąski stali formowano długi pręt, który następnie przecinano, nakładano na siebie dwie połówki i sklepywano na powrót w pręt. Był on następnie wielokrotnie podgrzewany w palenisku. Taki wielokrotny proces przecinania i sklepywania powodował, że ostrze miało konstrukcję laminatu (wielu warstw) stalowego, co przyczyniało się do zwiększenia wytrzymałości bez utraty elastyczności. Wzór utworzony podczas skuwania jest charakterystyczny dla mieczy japońskich, ponieważ początkowa, gąbczasta postać stali wymusza tego typu obróbkę.

Charakterystyczny wygięty kształt ostrza spowodowany jest obróbką temperaturową w ostatniej fazie formowania głowni. Polega ona na zmianie czasu studzenia krawędzi ostrza (yakiba) w stosunku do reszty (ji-hada), przez co uzyskuje się różne twardości, odpowiednio około 60 HRC i 40 HRC. Zmiana temperatury uzyskiwana jest przez pokrycie krawędzi tnącej ostrza wodnym roztworem gliny. Powstałe w tym procesie na płaszczyźnie klingi zafalowania (odbicie zasięgu gliny) nazwane zostały "podpisem miecza" (hamon). Należy pamiętać, że kowal hartował miecz w wodzie, czasem poprzedzonej filmem olejowym, nigdy nie stosował metod hartowania tradycyjną techniką gaszenia w oleju, dla zróżnicowania stref hartowania. (Warto też wspomnieć, że Chińczycy zaczęli oferować miecze z damastu, co również jest niezgodne z japońską tradycją).

Następnie surową klingę przejmował szlifierz (togimono-shi), który ręcznie za pomocą zestawu kamieni wodnych modelował, ostrzył i w końcu polerował powierzchnię. W nowoczesnym lustrzanym stylu polerowania stosuje się jeszcze igły stalowe.

Ukończoną głownię umieszczano w tymczasowej rękojeści i wykonywano próbę cięcia. Wynik zapisywano na cienkiej kartce papieru ryżowego i umieszczano w rękojeści docelowej (tsuka). Jelec tarczowy (tsuba) był wytwarzany przez innych rzemieślników i można go było wymieniać.

Ponieważ za właściwy miecz – „duszę samuraja” – uważano tylko klingę, mogła ona posiadać różne stroje (koshirae): domowy, podróżny, ceremonialny – zawsze składające się z pasujących stylem rękojeści, jelca i pochwy (saya). Bardzo często stosowano też specjalny strój do przechowywania, zwany shira-saya, wykonywany z czystego drewna bez żadnych elementów ozdobnych lub z innego materiału. Dzięki prostocie shira-saya osoba oglądająca miecz mogła skupić się wyłącznie na walorach ostrza, ponieważ jego wzroku nie odciągały elementy oprawy.

Rękojeść użytkową wytwarzano z odmiany magnolii japońskiej (hō-no-ki). Dwa wyżłobione elementy boczne były sklejane klejem ryżowym. Następnie przykładano nań skórę płaszczki. Od strony gardy tsuba zakładano metalowy lub rogowy pierścień (obejmę) wzmacniający o nazwie (fuchi), z drugiej strony rękojeść zakańczano zaślepką (''kashira''). Powierzchnię rękojeści pomiędzy obejmą a zaślepką pokrywano oplotami z materiału bawełnianego lub jedwabnego. Pod oplot wkładano zwykle dwa menuki, ozdoby, które mogły albo zasłaniać otwory kołków mocujących klingę (mekugi), albo przez podniesienie oplotu wypełniać wnętrze trzymającej rękojeść dłoni. Miecz umieszczany był w drewnianej pochwie (saya), która była pokrywana laką, czasem ozdabiania na różne sposoby.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Kenkyusha's New Japanese-English Dictionary. Tokyo: Kenkyusha Limited, 1991, s. 755. ISBN 4-7674-2015-6.
  2. Żygulski 1986 ↓, s. 140 i 155.
  3. Kyōsuke Kindaichi: 新明解国語辞典 Shin-meikai kokugo jiten (słownik jap.-jap.). Tokyo: Sanseido, 1974, s. 198.
  4. Kanzan Sato: The Japanese Sword: A Comprehensive Guide. Kodansha International, 1983, s. 17. ISBN ISBN 978-0-87011-562-2.
  5. Kojien, Iwanami Shoten, Tokyo 1980, str. 465

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]