Geografia Liechtensteinu

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania

Liechtenstein jest niewielkim krajem alpejskim o powierzchni 160,477 km2 w Europie[1]. Graniczy ze Szwajcarią na zachodzie i południu oraz z Austrią na wschodzie. Jest jednym z dwóch współczesnych państw podwójnie śródlądowych obok Uzbekistanu, co oznacza, że wszystkie kraje sąsiadujące nie mają dostępu do morza.

Położenie geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Położenie Liechtensteinu na mapie Europy.
Mapa konturowa Liechtensteinu
Geographylogo.svg
Skrajne punkty Liechtensteinu.

Księstwo Liechtensteinu położone jest w Europie Zachodniej w dolinie górnego Renu na wschodnim brzegu rzeki, w górskim paśmie Rätikon w Alpach Wschodnich.

Administracyjnie od południa graniczy z gminami Fläsch i Maienfeld w szwajcarskim kantonie Gryzonia, od zachodu z gminami Altstätten, Sennwald, Buchs, Sevelen, Wartau i Sargans w szwajcarskim kantonie Sankt Gallen. Natomiast od wschodu Księstwo graniczy z gminami Feldkirch, Frastanz i Nenzing w kraju związkowym Vorarlberg.

Punkty skrajne terytorium Księstwa stanowią kolejno[1]:

  • punkt północny – trójstyk austriacko-liechtensteińsko-szwajcarski (gmina Ruggell) – 47°16'14"N
  • punkt południowy – szczyt Falknishorn (gmina Triesen) – 47°02'58"N
  • punkt wschodni – punkt graniczny nr 29, łąka górska Sareis (gmina Triesenberg) – 9°38′34″E
  • punkt zachodni – punkt graniczny nr 2, zakole Renu w Mäls (gmina Balzers) – 9°28′16″E

Rozciągłość równoleżnikowa Księstwa wynosi około 12,35 km (10'18''), natomiast rozciągłość południkowa – 24,77 km (14'10'').

Geometryczny środek Liechtensteinu został wyliczony w 2000 roku przez lokalnego matematyka i znajduje w okolicy szczytu Bargälla w Gaflei w gminie Triesenberg.

Granice[edytuj | edytuj kod]

Łączna długość granic Liechtensteinu wynosi 77,9 km, z czego 41,2 km stanowi granica szwajcarska, a 36,7 km granica austriacka[1]. Zachodnią granicą naturalną Księstwa jest koryto Renu, natomiast granicę południową i większość granicy z Austrią wyznaczają granie alpejskich szczytów.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Mapa topograficzna Liechtensteinu.
Dolina Renu w Oberlandzie (widok z Planken).
Równinna część Liechtensteinu w Unterlandzie, z wywyższającym się wzgórzem Eschnerberg.
Wysokogórski krajobraz Steg.
Grauspitz (2599 m n.p.m.) – najwyższy szczyt Liechtensteinu.

Geologia i ukształtowanie powierzchni[edytuj | edytuj kod]

Budowa geologiczna Liechtensteinu jest skomplikowana, co wiążę się z silnym wpływem fałdowań alpejskich i stale wypiętrzającymi się Alpami. Stąd też znajduje się tu wiele złożonych form (np. płaszczowiny). Podłoże geologiczne zdecydowanej większości Księstwa stanowią osady morskie (głównie dolomity, ale także wapienie, margle, piaskowce i mułowce), które powstały w mezozoiku i trzeciorzędzie w Oceanie Tetydy, a następnie zostały wypiętrzone i sfałdowane w wyniku kolizji płyty afrykańskiej z eurazjatycką[2][3].

W geomorfologii Liechtensteinu można wyróżnić dwie zróżnicowane części: nizinną oraz górską[2]. Część nizinną stanowi Unterland, gdzie znajduje się najniżej położony punkt w kraju – bagno Ruggeller Riet (430 m n.p.m.) oraz dno doliny Renu w Oberlandzie. Na północy teren jest bardziej pagórkowaty i występują wzgórza wyspowe o stosunkowo dużej wybitności, na których osiedlali się pierwsi ludzie w neolicie takie jak Eschnerberg (697 m n.p.m.). Jest to obszar zamieszkiwany przez większość populacji, a co za tym idzie gęściej zaludniona.

Zdecydowanie wyżej położona część górska obejmuje wschodni i południowo-wschodni Oberland, gdzie dominuje alpejski krajobraz wysokogórski, w którym widoczne są wpływy zlodowaceń[2]. Występują takie formy geomorfologiczne jak żleby, piargi, doliny polodowcowe, mutony i moreny[2]. Znajdują się tam najwyższe szczyty w kraju takie jak: Naafkopf, Falknis, Augstenberg czy Grauspitz – najwyżej położony punkt Księstwa (2599 m n.p.m.). Wszystkie te szczyty, jak i całe terytorium Liechtensteinu należą do pasma Rätikon – najdalej wysuniętego na wschód pasma centralnych Alp Wschodnich, którego granicę stanowi Ren (po drugiej stronie doliny rozpoczynają się Alpy Zachodnie)[4].

Szczyty górskie[edytuj | edytuj kod]

Najwyższym szczytem Liechtensteinu jest Grauspitz o wysokości 2599 m n.p.m. Ponadto na terenie Księstwa znajduje się jeszcze 29 innych szczytów, których wysokość przekracza 2000 m n.p.m. Dziesięć najwyższych szczytów przedstawia poniższa tabela[1]:

Lp. Nazwa szczytu Wysokość Współrzędne Gmina
1. Grauspitz (Vorder Grauspitz) 2599 m n.p.m. 47°03′09,8″N 9°34′52,6″E/47,052722 9,581278 Triesen
2. Schwarzhorn (Hinter Grauspitz) 2573 m n.p.m. 47°03′17,4″N 9°35′14,8″E/47,054833 9,587444 Triesen
3. Naafkopf 2570 m n.p.m. 47°03′38,8″N 9°36′25,4″E/47,060778 9,607056 Schaan
4. Falknis 2560 m n.p.m. 47°03′01,6″N 9°33′50,5″E/47,050444 9,564028 Triesen
5. Falknishorn (Mazorakopf) 2451 m n.p.m. 47°02′53,5″N 9°33′23,9″E/47,048194 9,556639 Triesen
6. Augstenberg 2359 m n.p.m. 47°04′56,6″N 9°36′36,4″E/47,082389 9,610111 Schaan/Triesenberg
7. Plasteikopf 2356 m n.p.m. 47°03′57,5″N 9°34′39,6″E/47,065972 9,577667 Triesen
8. Gorfion 2308 m n.p.m. 47°04′41,3″N 9°37′07,3″E/47,078139 9,618694 Triesenberg
9. Ochsenkopf 2286 m n.p.m. 47°06′52,9″N 9°37′28,8″E/47,114694 9,624667 Schaan
10. Rappastein 2221 m n.p.m. 47°04′36,6″N 9°33′57,5″E/47,076833 9,565972 Balzers/Triesen
Pokrywa śnieżna w Steg.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Według klasyfikacji klimatów Wincentego Okołowicza Liechtenstein znajduje się w strefie klimatu umiarkowanego przejściowego[5].

Duże znaczenie w kształtowaniu klimatu Liechtensteinu ma ukształtowanie terenu, a konkretnie występowanie wysokogórskiej, alpejskiej rzeźby terenu. Zjawiskami charakterystycznymi dla takiego rodzaju rzeźby są inwersja opadowa i inwersja termiczna, czyli zwiększanie liczby opadów i spadek temperatury z wysokością. Ponadto znaczący wpływ na klimat Księstwa ma powstający na zboczach gór regionalny wiatr fenowy, odpowiadający tatrzańskiemu halnemu. Jest to wiatr porywisty i suchy, który może przyczyniać się do powstawania pożarów lasów. W Liechtensteinie pożary lasów związane z wysuszającym wpływem fenu miały miejsce m.in. w 1960 i 1985 roku[6]. W dolinach górskich występują wiatry dolinne, a zjawiskiem charakterystycznym jest zaleganie w nich gęstych mgieł.

Zgodnie z danymi klimatycznymi z lat 2008-2018 ze stacji meteorologicznej w Vaduz położonej na wysokości 456 m n.p.m., średnia roczna dobowa temperatura w Liechtensteinie wynosi 10,9 °C. Najcieplejszym miesiącem jest lipiec (19,8 °C), a najchłodniejszym styczeń (2,1 °C). Roczna suma opadów wynosi 914,6 mm, gdzie największe opady występują sierpniu (137,2 mm) a najmniejsze w lutym (24 mm)[1].

Średnia temperatura i opady dla Liechtensteinu
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna

Średnie dobowe temperatury [°C] 2,1 2,7 6,9 11,7 15,1 18,2 19,8 19,4 15,2 11,2 6,4 2,4 10,9

Opady [mm] 48,5 24,0 47,1 46,0 99,1 122,4 133,5 137,2 96,2 63,6 49,1 47,9 914,6
Średnie usłonecznienie (w godzinach) 66 87 136 172 166 178 198 191 149 119 75 61 1597
Źródło: Amt für Umwelt des Fürstentum Liechtenstein[1] 2021-08-08

Latem temperatura może przekraczać 25 °C, a zimą spada do niskich wartości poniżej zera. W wyższych partiach występują silne mrozy i obfite opady śniegu. Zalegający na zboczach gór śnieg tworzy ryzyko wystąpienia lawin. Szczególnie duże zagrożenie lawinowe jest we wschodniej części Oberlandu, w osadach położonych w dolinach górskich takich jak Malbun, gdzie w 1999 roku lawina uszkodziła lub całkowicie zniszczyła 11 domów (szkody wyceniono na sześć milionów franków szwajcarskich)[7]. Duże ilości śniegu zimą oznaczają duże ilości wody w czasie roztopów, która spływa do dolin okresowymi ciekami. Przyczyniało się to do podnoszenia się poziomu wody i w czasach historycznych powodowało groźne powodzie, jednak regulacja Renu i budowa Liechtensteiner Binnenkanal zneutralizowała to zagrożenie[8].

Wody[edytuj | edytuj kod]

 Osobny artykuł: Rzeki w Liechtensteinie.

Cała powierzchnia Księstwa Liechtensteinu znajduje się w zlewisku Morza Północnego, w dorzeczu Renu.

Największą rzeką przepływającą przez terytorium Liechtensteinu jest Ren, którego źródła znajdują się w Szwajcarii. Na niespełna trzydziestokilometrowym odcinku stanowi granicę liechtensteińsko-szwajcarską. Na całym odcinku granicznym rzeka jest uregulowana i szerokość koryta jest stała i wynosi 100 metrów[9]. Dawniej Ren systematycznie wylewał i powodował powodzie, jednak po uregulowaniu koryta i wybudowaniu Liechtensteiner Binnenkanal zagrożenie to zostało zniwelowane[10].

Jedyną rzeką, która ma swoje źródła w Księstwie jest Samina[11]. Ciek bierze swój początek jako Valünerbarch u podnóży Naafkopf, a następnie płynie przez wieś Steg, gdzie powstały zbiorniki wodne Gänglesee i Stausee Steg. Zapory na Saminie powstały w latach 40. XX wieku na potrzeby elektrowni wodnej Samina. Dalej rzeka płynie na północny wschód, przekracza granicę z Austrią i po dziewięciu kilometrach uchodzi do Ill w mieście Frastanz.

Do Saminy oraz pośrednio przez Liechtensteiner Binnenkanal do Renu uchodzą liczne cieki okresowe lub mniejsze stałe potoki (np. Malbunbach), które są zasilane wodą z roztopów.

Na terenie Liechtensteinu znajduje się tylko jedno naturalne jezioro – Gampriner Seele, które powstało w 1927 roku w wyniku powodzi Renu[12]. Największymi sztucznymi zbiornikami są wspomniane wcześniej stawy na Saminie oraz zbiornik retencyjny na potoku EscheEgelsee.

Krajobraz wysokogórski z piętrowym układem roślinności w dolinie Saminy.
Rezerwat Ruggeller Riet z kwitnącymi kosaćcami syberyjskimi.

Roślinność[edytuj | edytuj kod]

Dominujący w Liechtensteinie krajobraz alpejski charakteryzuje piętrowy układ roślinności. Na terenach położonych najniżej w dolinie Renu przeważa krajobraz antropogeniczny: pola uprawne, zabudowa mieszkaniowa, tereny przemysłowe. Położone nieco wyżej piętro regla porastają w znacznej części lasy iglasteświerczyny i lasy mieszane z domieszką buka. Lasem porośnięte są także zbocza Eschnerbergu. Ogółem lasy zajmują 43% powierzchni Księstwa[13].

Dawniej dolinę aluwialną zajmowały różnorodne siedliska łąkowe, bagienne, torfowiskowe, leśne oraz wodne. W wyniku osuszania bagien, budowy systemów melioracyjnych, regulowania rzek (w tym Renu), wystąpiło znaczne zmniejszenie bioróżnorodności. Współcześnie ślady dawnego bogactwa naturalnego doliny pozostają nienaruszone tylko w kilku miejscach, gdzie są objęte ochroną, m.in. na bagnach Ruggeller Riet w północnej części Księstwa, które stanowią ważne siedlisko ptactwa[14].

Na zboczach gór licznie występują śródgórskie polany, które dawniej służyły do wypasania bydła określane jako Alpen[15]. Współcześnie stanowią ważne źródło paszy dla zwierząt.

Fauna[edytuj | edytuj kod]

Na terenie Liechtensteinu odnotowano występowanie 55 gatunków ssaków. W górnych partiach gór występują takie zwierzęta jak: kozice, jelenie, koziorożce orły przednie, pardwy, świstaki i zające. W lasach regla można spotkać sarny, lisy i borsuki a także rzadsze gatunki ptaków: dzięcioł białogrzbiety czy puchacz[16]. Dużą różnorodnością fauny charakteryzuje się także Ruggeller Riet, gdzie gniazdują m.in. bociany białe.

Ochrona przyrody[edytuj | edytuj kod]

W Liechtensteinie funkcjonuje dziesięć rezerwatów przyrody[17][18]:

Ponadto obszar alpejski Liechtensteinu stanowi obszar ochrony roślin, na którym zakazane jest niszczenie i zbieranie roślin[19].

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e f Karin Knöller, Mario Schädler (red.), Statistisches Jahrbuch Liechtensteins 2020, Schaan: Amt für Statistik, 2021, s. 35-37, 43, ISBN 978-3-9525033-1-7 [dostęp 2021-08-04] (niem.).
  2. a b c d Geologie – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2021-08-08] (niem.).
  3. Wayback Machine, web.archive.org, 21 maja 2012 [dostęp 2021-08-08] [zarchiwizowane z adresu 2012-05-21].
  4. Ostalpen, www.bergalbum.de [dostęp 2021-08-08].
  5. Map Viewer, www.arcgis.com [dostęp 2021-08-08].
  6. Föhn – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2021-08-08] (niem.).
  7. Lawinen – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2021-08-08] (niem.).
  8. Überschwemmungen – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2021-08-08] (niem.).
  9. Rhein – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2021-08-11] (niem.).
  10. Binnenkanal – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2021-08-11] (niem.).
  11. Samina (Bergbach) – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2021-08-11] (niem.).
  12. Gampriner Seelein (Gampriner Seele) – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2021-08-11] (niem.).
  13. Wald und Holz. Amt für Umwelt, www.llv.li [dostęp 2021-08-11].
  14. Ruggeller Riet – Historisches Lexikon, historisches-lexikon.li [dostęp 2020-01-25] (niem.).
  15. Alpen. Amt für Umwelt, www.llv.li [dostęp 2021-08-11].
  16. Fauna in Liechtenstein, tourismus.li [dostęp 2021-08-11].
  17. Naturschutzgebiete in Liechtenstein Amt für Umwelt.
  18. Geodatenportal - Natur und Landeschaft, geodaten.llv.li [dostęp 2021-08-11].
  19. Pflanzenschutzgebiete in Liechtenstein. Amt für Umwelt.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Encyklopedia Geograficzna Świata: Europa. Wydawnictwo OPRES, Kraków 1998, ISBN 83-85909-36-2.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]