Geografia Polski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Schematyczna mapa Polski

Polska jest krajem w większej części nizinnym, na południu występują również tereny wyżynne i pasma górskie. Polska jest położona w Europie Środkowej, nad brzegiem Morza Bałtyckiego.

Powierzchnia i punkty skrajne[edytuj]

Punkty skrajne Polski
 Osobny artykuł: Powierzchnia Polski.

Powierzchnia Polski wynosi 322 575 km², w tym: obszar lądowy (wraz z wodami śródlądowymi) – 311 888 km², morskie wody wewnętrzne – 2005 km², morze terytorialne – 8682 km²[1]. W Europie większą powierzchnię mają: Rosja, Ukraina, Francja, Hiszpania, Szwecja, Niemcy, Finlandia i Norwegia.

Punkty skrajne[edytuj]

Bez baz wojskowych, placówek dyplomatycznych i stacji naukowych:

Najdalej na północ wysunięty kraniec Polski
54°50'08.8'' N – miejscowość Jastrzębia Góra, w gminie Władysławowo, powiat pucki tzw. Gwiazda Północy - punkt lądowy; (skrajnym północnym punktem terytorium Polski, do którego zalicza się morze terytorialne, jest punkt oddalony o 272 metrów na północ od przylądka Rozewie55°00'00'' N);
Najdalej na południe wysunięty kraniec Polski
49°00' N – szczyt Opołonek w gminie Lutowiska, powiat bieszczadzki (właściwie – nienazwane siodło leżące kilkaset metrów na wschód od szczytu, znajdujące się ok. 1,5" bardziej na południe od samego szczytu);
Najdalej na zachód wysunięty kraniec Polski
14°07' E – kolano Odry koło Osinowa Dolnego w gminie Cedynia, powiat gryfiński (Siekierki są często podawaną błędną lokalizacją tego punktu);
Najdalej na wschód wysunięty kraniec Polski
24°09' E – kolano Bugu we wsi Zosin w gminie Horodło, powiat hrubieszowski (Strzyżów jest często podawaną błędną lokalizacją tego punktu).

Środek Polski[edytuj]

Środek geometryczny Polski znajduje się we wsi Piątek, 15 km na wschód od Łęczycy, 19 km na południe od Kutna, a 33 km na północ od Łodzi.

Granice Polski[edytuj]

Długości granic Polski z innymi krajami
 Osobny artykuł: Granice Polski.

Polska graniczy z siedmioma państwami[2] (w nawiasie długość granicy z tym państwem)

Długość granicy morskiej wynosi 439 km (długość wybrzeża morskiego Bałtyku (wraz z Zalewem Szczecińskim i Wiślanym) wynosi 770 km).

Całkowita długość granic wynosi 3511 km.

Przeszłość i budowa geologiczna Polski[edytuj]

 Zobacz też kategorie: Geologia regionalna Polski, Wulkany Polski.

W początkach prekambru (w erze archaicznej) rozpoczęło się formowanie skorupy ziemskiej. W erze proterozoicznej kształtowaniu się litosfery towarzyszyły ruchy górotwórcze oraz zjawiska wulkaniczne. Uformował się szereg tzw. platform kontynentalnych, będących najstarszymi częściami kontynentu. Jedną z nich jest platforma wschodnioeuropejska, na której znajduje się wschodnia część obecnego obszaru Polski.

W początkach paleozoiku (w kambrze) część obecnego obszaru zajmowało morze. Powstały w nim grube pokłady wapieni (na terenie obecnych Sudetów) oraz piaskowców i łupków (na terenie obecnych Gór Świętokrzyskich). W ordowiku i sylurze miała miejsce orogeneza kaledońska, doprowadziła ona do częściowego sfałdowania Sudetów i Gór Świętokrzyskich. W dewonie klimat uległ ociepleniu. Pod koniec tego okresu rozpoczęła się orogeneza hercyńska - ponowne sfałdowanie Gór Świętokrzyskich i Sudetów, która miała miejsce także w karbonie. Podczas jej trwania powstały złoża węgla kamiennego oraz góry wulkaniczne. W permie środkowa i północna część Polski była zalana morzem. Osadzały się w nim margle i wapienie, tworzyły pokłady soli kamiennej i potasowej. Wtedy też powstały złoża ropy naftowej i miedzi.

W erze mezozoicznej tworzyły się skały osadowe: wapienie, dolomity, piaskowce. Pod koniec tej ery rozpoczęły się kolejne ruchy górotwórcze - trwająca do dziś orogeneza alpejska.

Zapoczątkowana pod koniec ery mezozoicznej orogeneza alpejska doprowadziła w erze kenozoicznej, dokładnie w pierwszej połowie trzeciorzędu do wydźwignięcia środkowej części obszaru Polski - powstał tam ląd. Natomiast w drugiej połowie trzeciorzędu prawie cały obszar Polski został wzniesiony ponad poziom morza. Najwyżej wzniesiony został obszar Karpat. Pod koniec trzeciorzędu morze na terenie Polski całkowicie wyschło. W pierwszej połowie czwartorzędu (plejstocen) nadeszła epoka lodowcowa, lód pokrył prawie całą Europę.

Ukształtowanie terenu[edytuj]

Mapa hipsometryczna Polski
Profil wysokościowy Polski
 Osobny artykuł: Góry w Polsce.

Ponieważ w Polsce zdecydowanie przeważają tereny nizinne (poniżej 200 m n.p.m.), zajmujące aż 75% powierzchni kraju, średnia wysokość wynosi tylko 173 m n.p.m., mediana 149 m n.p.m. Niziny występują na północy i w centrum, natomiast obszary górskie i wyżynne na południu. Polska jest jednym z kilku krajów Europy posiadające pojezierza i obok Niemiec posiada największe pradoliny.

Teren Polski pochyla się z południa ku północnemu zachodowi. Wysokość nie maleje jednak stopniowo, lecz skokowo, tzn. na przemian występują krainy niżej i wyżej wzniesione, które układają się pasami ciągnącymi się z zachodu na wschód. Zaczynając od południa wyróżnia się następujące pasy: gór, kotlin, wyżyn, nizin środkowopolskich, pojezierzy i pobrzeży.

Punkty najniższy i najwyższy znajdują się na przeciwległych krańcach kraju. Najniższy położony jest na wysokości 1,8 m p.p.m., niedaleko miejscowości Raczki Elbląskie na Żuławach Wiślanych. Najwyższym punktem są Rysy w Tatrach, których wierzchołek sięga 2499 m n.p.m. W porównaniu z rekordami światowymi wielkości te nie są imponujące: najniżej położone miejsce na lądzie (tafla Morza Martwego) znajduje się o 416,2 m niżej, natomiast najwyższy szczyt (Mount Everest) wznosi się o 6349 m wyżej.

Pokrywa glebowa[edytuj]

Pokrywa glebowa w Polsce, podobnie jak niektóre inne elementy środowiska, ma cechy przejściowe pomiędzy glebami charakterystycznymi dla Europy Zachodniej i Wschodniej. Powierzchniowo dominują gleby strefowe (powstałe pod wpływem klimatu), jednak tworzą one na terenie kraju mozaikę zależną głównie od podłoża geologicznego (skały macierzystej) oraz ukształtowania powierzchni. Około 52% powierzchni zajmują gleby płowe oraz gleby brunatnoziemne, zaś ok. 26% powierzchni zajmują, powstałe na utworach piaszczystych, gleby rdzawe, bielicowe i bielice. W dolinach rzecznych dominują mady (ok. 5% powierzchni), w miejscach podmokłych lub wilgotnych zaś można spotkać gleby organiczne (torfowe, murszowe), gleby glejowe i czarne ziemie. Wyraźne obszary zajmują również, powstające na skałach węglanowych – rędziny, najbardziej urodzajne na obszarze Polski – czarnoziemy, charakterystyczne dla obszarów górskich – gleby inicjalne i słabo ukształtowane, a także powstałe pod dominującym wpływem człowieka – gleby antropogeniczne[3].

W Polsce grunty rolne i leśne klasyfikuje się również pod kontem użytkowym. Według bonitacyjnej klasyfikacji gleb ornych i użytków zielonych w kraju powierzchniowo dominują gleby średnie (klasa IIIa-IVb – 63% gruntów ornych i klasa III i IV – 51,2% użytków zielonych), zaś najmniej jest gleb najlepszych (klasa I i II – 3,7% gruntów ornych i 1,7% użytków zielonych)[4].

Rzeki i jeziora[edytuj]

Sieć hydrograficzna Polski

99,7% (312 683 km²) obszaru Polski leży w zlewisku Morza Bałtyckiego (53,9% dorzecze Wisły, 34,7% dorzecze Odry, 11% rzeki bezpośredniego dorzecza Bałtyku i 0,8% dorzecze Niemna), a poza tym w zlewisku Morza Czarnego (Orawa, Strwiąż) i Morza Północnego (Dzika Orlica, Izera).

Najdłuższe rzeki w Polsce to

  • Wisła (1047 km)
  • Odra (854,3 km, w tym na terenie Polski 741,9 km)
  • Warta (808 km)
  • Bug (772 km, w tym na terenie Polski 587 km)
 Osobny artykuł: rzeki Polski.

Na terenie Polski znajduje się znaczna liczba jezior – ponad 9 300 o powierzchni powyżej 1 ha.

 Osobny artykuł: Jeziora Polski.
 Osobny artykuł: Największe jeziora Polski.
 Osobny artykuł: Najgłębsze jeziora Polski.

Klimat[edytuj]

Średnia roczna temperatura
Opad normalny

Zgodnie z klasyfikacją Köppena, obszar Polski leży w strefie wilgotnego klimatu kontynentalnego (DFA), inaczej klimatu przejściowego, pomiędzy klimatem umiarkowanym oceanicznym na zachodzie a klimatem umiarkowanym kontynentalnym na wschodzie. Nad obszarem Polski ścierają się różne masy powietrza, co jest wynikiem położenia w centrum Europy oraz równoleżnikowego układu krain geograficznych.

Średnia temperatura w lecie waha się pomiędzy 16,5 °C a 20 °C, w zimie – między -6 °C a 0 °C. Średnia roczna temperatura powietrza w Polsce wynosi 7-9 °C (poza obszarami górskimi). Najcieplejsze miasta w Polsce ze względu na średnią roczną temperaturę powietrza to Tarnów, Legnica, Wrocław oraz Słubice.

Przeważający obszar Polski znajduje się w strefie mrozoodporności 6: od 5a na północnym-wschodzie, poprzez 6a na wschodzie i 6b w centrun, po 7a na samym zachodzie i nad samym morzem oraz 7b na północno-zachodnim krańcu kraju.

Największy wpływ na klimat Polski mają masy powietrza polarno-morskiego i polarno-kontynentalnego, decydujące o przejściowości klimatu polskiego.

Nad Polskę napływają również masy powietrza, arktycznego, zwrotnikowego-morskiego i kontynentalnego, mające mniejszy wpływ na kształtowanie klimatu. Masy powietrza polarno-morskiego powodują latem zachmurzenie, ochłodzenie i wzrost wilgotności, zimą zaś przynoszą ocieplenie, odwilż i mgły.

Masy powietrza polarno-kontynentalnego latem przynoszą piękną, suchą i upalną pogodę, zimą-pogodę słoneczną, suchą i duże mrozy. Masy powietrza zwrotnikowo-morskiego znad Morza Śródziemnego i Azorów napływają nad Polskę rzadziej, przynosząc latem upały i częste burze, a zimą gwałtowne odwilże.

Masy powietrza zwrotnikowo-kontynentalnego napływają znad Azji Mniejszej i Bałkanów bardzo rzadko, przeważnie latem i wczesną jesienią. Przynoszą piękną, suchą pogodę ("złota polska jesień").

Masy powietrza arktycznego napływają nad Polskę:

  • zimą znad Morza Barentsa i Nowej Ziemi, przynosząc pogodę mroźną i słoneczną, czasami z obfitymi opadami śniegu
  • wiosną znad Grenlandii, przynosząc krótkotrwałe kwietniowo-majowe (często z przymrozkami) ochłodzenie, tzw. zimni ogrodnicy

Średnie opady ok. 600 mm rocznie. Rozkład opadów w ciągu roku jest nierównomierny, 2/3 opadów rocznych to opady półrocza letniego. Polska leży w strefie wiatrów zmiennych z przewagą wiatrów zachodnich (północno-zachodnich i południowo-zachodnich), których udział stanowi ok. 60%. Wiatry wschodnie wieją głównie zimą, rzadsze są natomiast wiatry wiejące z południa i północy.

Klimatogramy wybranych miast w Polsce:

WRO.jpg WAR.jpg

SUW.jpg SWI.jpg

Ekstrema historyczne[edytuj]

Zanotowane w historii ekstremalne wskaźniki pogodowe[5]:

  • Najwyższa temperatura:
    • +40,2 °C - Prószków k. Opola, 29 lipca 1921 r. (wówczas terytorium Niemiec)
    • +39,5 °C - Słubice, 30 lipca 1994 r.
  • Najniższa temperatura: -41,0 °C - Siedlce, 11 stycznia 1940 r.
  • Najwyższe opady roczne: 2 770 mm - Dolina Pięciu Stawów, 2001 r.
  • Najniższe opady roczne: 275 mm - Poznań, 1982 r.
  • Najwyższe ciśnienie atmosferyczne: 1054,3 hPa, Suwałki, 16 grudnia 1997 r.
  • Najniższe ciśnienie atmosferyczne: 965 hPa, Łódź i Szczecin, 26 lutego 1989 r.
  • Największa liczba dni z mgłą: 338 dni, Śnieżka, 1974 r.


Świat roślin i zwierząt[edytuj]

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Regiony fizycznogeograficzne[edytuj]

Mapa regionów fizycznogeograficznych Polski (od megaregionów po mezoregiony), akcentująca hierarchię i względne rozmieszczenie regionów

Podział ten stanowi fragment międzynarodowej klasyfikacji regionów fizycznogeograficznych Europy.

Jednostki fizycznogeograficzne niższego rzędu[edytuj]

Obszary piaszczyste[edytuj]

Wydmy w Słowińskim PN

W Polsce są trzy obszary piaszczyste, potocznie zwane pustyniami

Geografia społeczno-ekonomiczna[edytuj]

 Zobacz więcej w artykule Polska, w sekcji Demografia.
 Osobny artykuł: Ludność Polski.
 Zobacz więcej w artykule Polska, w sekcji Gospodarka.
 Osobny artykuł: Gospodarka Polski.

Województwa[edytuj]

Podział administracyjny Polski

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Witkowski (red.) ↓, s. 17.
  2. Witkowski (red.) ↓, s. 18.
  3. Renata Bednarek, Stefan Skiba: Geografia gleb Polski. W: Andrzej Mocek (red.): Gleboznawstwo. Wyd. I. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2015, s. 411-418. ISBN 978-83-01-17944-6.
  4. Stanisław Uziak, Zbigniew Klimowicz: Elementy geografii gleb i gleboznawstwa. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2002, s. 175-176. ISBN 83-227-1671-0.
  5. REKORDY KLIMATYCZNE POLSKI I ŚWIATA

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]