Geografia Polski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Schematyczna mapa Polski

Polska jest krajem w większej części nizinnym, na południu występują również tereny wyżynne i pasma górskie. Polska jest położona w Europie Środkowej, nad brzegiem Morza Bałtyckiego.

Powierzchnia i punkty skrajne[edytuj]

Punkty skrajne Polski
 Osobny artykuł: Powierzchnia Polski.

Powierzchnia Polski wynosi 322 575 km², w tym: obszar lądowy (wraz z wodami śródlądowymi) – 311 888 km², morskie wody wewnętrzne – 2005 km², morze terytorialne – 8682 km²[1]. W Europie większą powierzchnię mają: Rosja, Ukraina, Francja, Hiszpania, Szwecja, Niemcy, Finlandia i Norwegia.

Bez baz wojskowych, placówek dyplomatycznych i stacji naukowych:

Najdalej na północ wysunięty kraniec Polski
54°50' N – miejscowość Jastrzębia Góra, w gminie Władysławowo, powiat pucki (tzw. Gwiazda Północy - punkt lądowy; skrajnym północnym punktem terytorium Polski, do którego zalicza się morze terytorialne, jest punkt oddalony o 12 mil morskich na północ od przylądka Rozewie – 55°02' N);
Najdalej na południe wysunięty kraniec Polski
49°00' N – szczyt Opołonek w gminie Lutowiska, powiat bieszczadzki (właściwie – nienazwane siodło leżące kilkaset metrów na wschód od szczytu, znajdujące się ok. 1,5" bardziej na południe od samego szczytu);
Najdalej na zachód wysunięty kraniec Polski
14°07' E – kolano Odry koło Osinowa Dolnego w gminie Cedynia, powiat gryfiński (Siekierki są często podawaną błędną lokalizacją tego punktu);
Najdalej na wschód wysunięty kraniec Polski
24°09' E – kolano Bugu we wsi Zosin w gminie Horodło, powiat hrubieszowski (Strzyżów jest często podawaną błędną lokalizacją tego punktu).

Środek geometryczny Polski znajduje się we wsi Piątek, 15 km na wschód od Łęczycy, 19 km na południe od Kutna, a 33 km na północ od Łodzi.

Granice Polski[edytuj]

Długości granic Polski z innymi krajami

Polska graniczy z siedmioma państwami[2] (w nawiasie długość granicy z tym państwem)

Długość granicy morskiej wynosi 439 km (długość wybrzeża morskiego Bałtyku wynosi 770 km).

Całkowita długość granic wynosi 3511 km.

 Osobny artykuł: Granice Polski.

Przeszłość i budowa geologiczna Polski[edytuj]

 Zobacz też kategorie: Geologia regionalna Polski, Wulkany Polski.

W początkach prekambru (w erze archaicznej) rozpoczęło się formowanie skorupy ziemskiej. W erze proterozoicznej kształtowaniu się litosfery towarzyszyły ruchy górotwórcze oraz zjawiska wulkaniczne. Uformował się szereg tzw. platform kontynentalnych, będących najstarszymi częściami kontynentu. Jedną z nich jest platforma wschodnioeuropejska, na której znajduje się wschodnia część obecnego obszaru Polski.

W początkach paleozoiku (w kambrze) część obecnego obszaru zajmowało morze. Powstały w nim grube pokłady wapieni (na terenie obecnych Sudetów) oraz piaskowców i łupków (na terenie obecnych Gór Świętokrzyskich). W ordowiku i sylurze miała miejsce orogeneza kaledońska, doprowadziła ona do częściowego sfałdowania Sudetów i Gór Świętokrzyskich. W dewonie klimat uległ ociepleniu. Pod koniec tego okresu rozpoczęła się orogeneza hercyńska - ponowne sfałdowanie Gór Świętokrzyskich i Sudetów, która miała miejsce także w karbonie. Podczas jej trwania powstały złoża węgla kamiennego oraz góry wulkaniczne. W permie środkowa i północna część Polski była zalana morzem. Osadzały się w nim margle i wapienie, tworzyły pokłady soli kamiennej i potasowej. Wtedy też powstały złoża ropy naftowej i miedzi.

W erze mezozoicznej tworzyły się skały osadowe: wapienie, dolomity, piaskowce. Pod koniec tej ery rozpoczęły się kolejne ruchy górotwórcze - trwająca do dziś orogeneza alpejska.

Zapoczątkowana pod koniec ery mezozoicznej orogeneza alpejska doprowadziła w erze kenozoicznej, dokładnie w pierwszej połowie trzeciorzędu do wydźwignięcia środkowej części obszaru Polski - powstał tam ląd. Natomiast w drugiej połowie trzeciorzędu prawie cały obszar Polski został wzniesiony ponad poziom morza. Najwyżej wzniesiony został obszar Karpat. Pod koniec trzeciorzędu morze na terenie Polski całkowicie wyschło. W pierwszej połowie czwartorzędu (plejstocen) nadeszła epoka lodowcowa, lód pokrył prawie całą Europę.

Ukształtowanie terenu[edytuj]

Mapa hipsometryczna Polski
Profil wysokościowy Polski
 Osobny artykuł: Góry w Polsce.

Ponieważ w Polsce zdecydowanie przeważają tereny nizinne (poniżej 200 m n.p.m.), zajmujące aż 75% powierzchni kraju, średnia wysokość wynosi tylko 173 m n.p.m., mediana 149 m n.p.m. Niziny występują na północy i w centrum, natomiast obszary górskie i wyżynne na południu. Polska jest jednym z kilku krajów Europy posiadające pojezierza i obok Niemiec posiada największe pradoliny.

Teren Polski pochyla się z południa ku północnemu zachodowi. Wysokość nie maleje jednak stopniowo, lecz skokowo, tzn. na przemian występują krainy niżej i wyżej wzniesione, które układają się pasami ciągnącymi się z zachodu na wschód. Zaczynając od południa wyróżnia się następujące pasy: gór, kotlin, wyżyn, nizin środkowopolskich, pojezierzy i pobrzeży.

Punkty najniższy i najwyższy znajdują się na przeciwległych krańcach kraju. Najniższy położony jest na wysokości 1,8 m p.p.m., niedaleko miejscowości Raczki Elbląskie na Żuławach Wiślanych. Najwyższym punktem są Rysy w Tatrach, których wierzchołek sięga 2499 m n.p.m. W porównaniu z rekordami światowymi wielkości te nie są imponujące: najniżej położone miejsce na lądzie (tafla Morza Martwego) znajduje się o 416,2 m niżej, natomiast najwyższy szczyt (Mount Everest) wznosi się o 6349 m wyżej.

Pokrywa glebowa[edytuj]

Pokrywa glebowa w Polsce, podobnie jak niektóre inne elementy środowiska, ma cechy przejściowe pomiędzy glebami charakterystycznymi dla Europy Zachodniej i Wschodniej. Powierzchniowo dominują gleby strefowe (powstałe pod wpływem klimatu), jednak tworzą one na terenie kraju mozaikę zależną głównie od podłoża geologicznego (skały macierzystej) oraz ukształtowania powierzchni. Około 52% powierzchni zajmują gleby płowe oraz gleby brunatnoziemne, zaś ok. 26% powierzchni zajmują, powstałe na utworach piaszczystych, gleby rdzawe, bielicowe i bielice. W dolinach rzecznych dominują mady (ok. 5% powierzchni), w miejscach podmokłych lub wilgotnych zaś można spotkać gleby organiczne (torfowe, murszowe), gleby glejowe i czarne ziemie. Wyraźne obszary zajmują również, powstające na skałach węglanowych – rędziny, najbardziej urodzajne na obszarze Polski – czarnoziemy, charakterystyczne dla obszarów górskich – gleby inicjalne i słabo ukształtowane, a także powstałe pod dominującym wpływem człowieka – gleby antropogeniczne[3].

W Polsce grunty rolne i leśne klasyfikuje się również pod kontem użytkowym. Według bonitacyjnej klasyfikacji gleb ornych i użytków zielonych w kraju powierzchniowo dominują gleby średnie (klasa IIIa-IVb – 63% gruntów ornych i klasa III i IV – 51,2% użytków zielonych), zaś najmniej jest gleb najlepszych (klasa I i II – 3,7% gruntów ornych i 1,7% użytków zielonych)[4].

Rzeki i jeziora[edytuj]

Sieć hydrograficzna Polski

99,7% (312 683 km²) obszaru Polski leży w zlewisku Morza Bałtyckiego (53,9% dorzecze Wisły, 34,7% dorzecze Odry, 11% rzeki bezpośredniego dorzecza Bałtyku i 0,8% dorzecze Niemna), a poza tym w zlewisku Morza Czarnego (Orawa, Strwiąż) i Morza Północnego (Dzika Orlica, Izera).

Najdłuższe rzeki w Polsce to

  • Wisła (1047 km)
  • Odra (854,3 km, w tym na terenie Polski 741,9 km)
  • Warta (808 km)
  • Bug (772 km, w tym na terenie Polski 587 km)
 Osobny artykuł: rzeki Polski.

Na terenie Polski znajduje się znaczna liczba jezior – ponad 9 300 o powierzchni powyżej 1 ha.

 Osobny artykuł: Jeziora Polski.
 Osobny artykuł: Największe jeziora Polski.
 Osobny artykuł: Najgłębsze jeziora Polski.

Klimat[edytuj]

Średnia roczna temperatura
Opad normalny

Zgodnie z klasyfikacją Köppena, obszar Polski leży w strefie wilgotnego klimatu kontynentalnego (DFA), inaczej klimatu przejściowego, pomiędzy klimatem umiarkowanym oceanicznym na zachodzie a klimatem umiarkowanym kontynentalnym na wschodzie. Nad obszarem Polski ścierają się różne masy powietrza, co jest wynikiem położenia w centrum Europy oraz równoleżnikowego układu krain geograficznych.

Średnia temperatura w lecie waha się pomiędzy 16,5 °C a 20 °C, w zimie – między -6 °C a 0 °C. Średnia roczna temperatura powietrza w Polsce wynosi 7-9 °C (poza obszarami górskimi). Najcieplejsze miasta w Polsce ze względu na średnią roczną temperaturę powietrza to Tarnów, Legnica, Wrocław oraz Słubice.

Przeważający obszar Polski znajduje się w strefie mrozoodporności 6: od 5a na północnym-wschodzie, poprzez 6a na wschodzie i 6b w centrun, po 7a na samym zachodzie i nad samym morzem oraz 7b na północno-zachodnim krańcu kraju.

Największy wpływ na klimat Polski mają masy powietrza polarno-morskiego i polarno-kontynentalnego, decydujące o przejściowości klimatu polskiego.

Nad Polskę napływają również masy powietrza, arktycznego, zwrotnikowego-morskiego i kontynentalnego, mające mniejszy wpływ na kształtowanie klimatu. Masy powietrza polarno-morskiego powodują latem zachmurzenie, ochłodzenie i wzrost wilgotności, zimą zaś przynoszą ocieplenie, odwilż i mgły.

Masy powietrza polarno-kontynentalnego latem przynoszą piękną, suchą i upalną pogodę, zimą-pogodę słoneczną, suchą i duże mrozy. Masy powietrza zwrotnikowo-morskiego znad Morza Śródziemnego i Azorów napływają nad Polskę rzadziej, przynosząc latem upały i częste burze, a zimą gwałtowne odwilże.

Masy powietrza zwrotnikowo-kontynentalnego napływają znad Azji Mniejszej i Bałkanów bardzo rzadko, przeważnie latem i wczesną jesienią. Przynoszą piękną, suchą pogodę ("złota polska jesień").

Masy powietrza arktycznego napływają nad Polskę:

  • zimą znad Morza Barentsa i Nowej Ziemi, przynosząc pogodę mroźną i słoneczną, czasami z obfitymi opadami śniegu
  • wiosną znad Grenlandii, przynosząc krótkotrwałe kwietniowo-majowe (często z przymrozkami) ochłodzenie, tzw. zimni ogrodnicy

Średnie opady ok. 600 mm rocznie. Rozkład opadów w ciągu roku jest nierównomierny, 2/3 opadów rocznych to opady półrocza letniego. Polska leży w strefie wiatrów zmiennych z przewagą wiatrów zachodnich (północno-zachodnich i południowo-zachodnich), których udział stanowi ok. 60%. Wiatry wschodnie wieją głównie zimą, rzadsze są natomiast wiatry wiejące z południa i północy.

Klimatogramy wybranych miast w Polsce:

WRO.jpg WAR.jpg

SUW.jpg SWI.jpg

Ekstrema historyczne[edytuj]

Zanotowane w historii ekstremalne wskaźniki pogodowe[5]:

  • Najwyższa temperatura:
    • +40,2 °C - Prószków k. Opola, 29 lipca 1921 r. (wówczas terytorium Niemiec)
    • +39,5 °C - Słubice, 30 lipca 1994 r.
  • Najniższa temperatura: -41,0 °C - Siedlce, 11 stycznia 1940 r.
  • Najwyższe opady roczne: 2 770 mm - Dolina Pięciu Stawów, 2001 r.
  • Najniższe opady roczne: 275 mm - Poznań, 1982 r.
  • Najwyższe ciśnienie atmosferyczne: 1054,3 hPa, Suwałki, 16 grudnia 1997 r.
  • Najniższe ciśnienie atmosferyczne: 965 hPa, Łódź i Szczecin, 26 lutego 1989 r.
  • Największa liczba dni z mgłą: 338 dni, Śnieżka, 1974 r.


Świat roślin i zwierząt[edytuj]

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Regiony fizycznogeograficzne[edytuj]

Mapa regionów fizycznogeograficznych Polski (od megaregionów po mezoregiony), akcentująca hierarchię i względne rozmieszczenie regionów

Podział ten stanowi fragment międzynarodowej klasyfikacji regionów fizycznogeograficznych Europy.

Jednostki fizycznogeograficzne niższego rzędu[edytuj]

Obszary piaszczyste[edytuj]

Wydmy w Słowińskim PN

W Polsce są trzy obszary piaszczyste, potocznie zwane pustyniami

Geografia społeczno-ekonomiczna[edytuj]

 Zobacz więcej w artykule Polska, w sekcji Demografia.
 Osobny artykuł: Ludność Polski.
 Zobacz więcej w artykule Polska, w sekcji Gospodarka.
 Osobny artykuł: Gospodarka Polski.


Województwa[edytuj]

Podział administracyjny Polski

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Witkowski (red.) ↓, s. 17.
  2. Witkowski (red.) ↓, s. 18.
  3. Renata Bednarek, Stefan Skiba: Geografia gleb Polski. W: Andrzej Mocek (red.): Gleboznawstwo. Wyd. I. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 2015, s. 411-418. ISBN 978-83-01-17944-6.
  4. Stanisław Uziak, Zbigniew Klimowicz: Elementy geografii gleb i gleboznawstwa. Lublin: Wydawnictwo UMCS, 2002, s. 175-176. ISBN 83-227-1671-0.
  5. REKORDY KLIMATYCZNE POLSKI I ŚWIATA

Bibliografia[edytuj]

Linki zewnętrzne[edytuj]