Język czarnogórski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
црногорски jeзик
crnogorski jezik
Obszar

Czarnogóra

Liczba mówiących

ok. 145 tys.

Pismo/alfabet

zmodyfikowany alfabet chorwacki, zmodyfikowana cyrylica serbska

Klasyfikacja genetyczna
Status oficjalny
język urzędowy  Czarnogóra
UNESCO 2 wrażliwy
Ethnologue 1 narodowy
Kody języka
Kod ISO 639-2 crn
Kod ISO 639-3 crn
IETF cnr
Glottolog mont1282
Ethnologue cnr
Linguist List 1ew
SIL srp
Występowanie
Ilustracja
Język ojczysty w Czarnogórze według spisu powszechnego z 2011 roku; czarnogórski zaznaczony na czerwono
W Wikipedii
Zobacz też: język, języki świata
Słownik języka czarnogórskiego
w Wikisłowniku
Ta strona zawiera symbole fonetyczne MAF. Bez właściwego wsparcia renderowania wyświetlane mogą być puste prostokąty lub inne symbole zamiast znaków Unikodu.

Język czarnogórski (czarnogórski crnogorski jezik, црногорски jeзик) – jeden z czterech wariantów standardowych serbsko-chorwackiego języka policentrycznego[1][2], oparty, podobnie jak pozostałe warianty serbsko-chorwackiego, na podstawie sztokawskiej. Jest używany w Czarnogórze. W przyjętej 19 października 2007 przez parlament tego kraju konstytucji język czarnogórski został uznany za język urzędowy, odrębny od serbskiego, chorwackiego i bośniackiego[3]. Mimo to spór o status języka czarnogórskiego trwa, gdyż przepisy prawne nie są naukowymi kryteriami służącymi klasyfikacji języków[4].

Próba stworzenia języka literackiego[edytuj | edytuj kod]

Ważnym etapem w pracach nad stworzeniem czarnogórskiego standardu literackiego było wydanie we wrześniu 2010 roku Gramatyki języka czarnogórskiego (czarnog. Gramatika crnogorskoga jezika) w nakładzie 9 tysięcy egzemplarzy, co jest w przypadku Czarnogóry dużą liczbą[5]. Gramatyka ta miała jednak raczej formę propozycji potencjalnego systemu językowego, niż opisem funkcjonującego w Czarnogórze języka[6]. Do zaleceń Gramatyki nie stosują się jednak nawet autorzy tekstów rządowych i administracyjnych, w szczególności także Ministerstwo Oświaty Czarnogóry nie stosuje konsekwentnie narzucanych przez Gramatykę zasad[7]. Liczne wątpliwości odnośnie do ostatecznego kształtu systemu czarnogórskiego spowodowały wycofanie się niektórych członków z prac nad standaryzacją, a także protesty językoznawców serbskich[8].

Kontrowersje i poparcie[edytuj | edytuj kod]

Na korzyść istnienia języka czarnogórskiego przemawiał znany profesor Dubravko Škiljan, pracujący na uczelniach w Lublanie i Zagrzebiu. W wywiadzie dla belgradzkiej gazety „Vreme”, na pytanie, jakie są różnice pomiędzy językiem serbskim i chorwackim, odpowiedział: „Tylko język czarnogórski ma typologiczne i systemowe warunki, aby być odrębnym językiem, ponieważ posiada odrębne głoski, odrębne fonemy”. Profesor Škiljan przywołał ś, ź, a według profesora Nikčevicia tych fonemów jest w sumie pięć: ś (w wyrazie śekira ‘siekiera’), ź (w wyrazie iźesti), dz (w wyrazie bidza), đ (w wyrazie đevojka ‘dziewczyna’) oraz ć (w wyrazie ćerati).

Język czarnogórski ma wiele typowych cech[jakich?], które potwierdzają w pełni jego socjolingwistyczną tożsamość – w odróżnieniu od języka serbskiego, który jest ponadnarodowy: nie posiada żadnego systemowego elementu, o którym można by potwierdzić, że jest specyficznie serbski[doprecyzuj!].

Oprócz Škiljana, który jest Chorwatem, również profesor Svenka Savić z Wydziału Filologicznego w Nowym Sadzie dała pełne poparcie istnieniu języka czarnogórskiego. To poparcie wyrazili także inni slawiści: profesor języków południowosłowiańskich Wydziału Filologicznego w Gdańsku Agnieszka Spagińska-Pruszak oraz emerytowany profesor katedry slawistyki Uniwersytetu Tartuskiego (Estonia) Aleksander Duliczenko[potrzebny przypis]. Obecnie czarnogórski jest wykładany na 10 uniwersytetach na świecie, równolegle z językiem serbskim, chorwackim i bośniackim[potrzebny przypis].

Alfabet[edytuj | edytuj kod]

Alfabet czarnogórski w obecnej formie został wprowadzony rozporządzeniem z 9 czerwca 2009 przez ministra edukacji Czarnogóry, Sretena Škuleticia (dwuznaki są uznawane za osobne litery)[9]:

Łacinka A B C Č Ć D Đ E F G H I J K L Lj M N Nj O P R S Š Ś T U V Z Ž Ź
Cyrylica А Б В Г Д Ђ Е Ж З З́ И Ј К Л Љ М Н Њ О П Р С С́ Т Ћ У Ф Х Ц Ч Џ Ш

Cechy szczególne systemu czarnogórskiego[edytuj | edytuj kod]

Fonetyka[edytuj | edytuj kod]

Do najbardziej charakterystycznych cech włączonych do systemu czarnogórskiego należą fonemy ś /ɕ/ i ź /ʑ/, jak np. śekira, śutra, śever; iźesti, iźelica zamiast s(j)ekira, sutra, s(j)ever; izjesti, iz(j)elica w standardzie chorwackim, bośniackim i serbskim[10]. Wprowadzenie tych fonemów jest uwarunkowane występowaniem ich w dialektach sztokawskich używanych na terenie Czarnogóry[10], w szczególności w dialekcie czarnogórskim[11] i wschodniohercegowińskim[12].

W związku z powyższą jotacją, włączono do języka standardowego także tzw. jotację jekawską typu tj > ć /t͡ɕ/, dj > đ /d͡ʑ/, stąd czarnog. ćerati, polećeti; đevojka, viđeti obok t(j)erati, polet(j)eti; d(j)evojka, vid(j)eti w pozostałych standardach sztokawskich[13]. Jest to cecha wyłączna dla systemu czarnogórskiego[14] i stanowi nawiązanie do analogicznego zjawiska zachodzącego w gwarach wschodniohercegowińskich[12] i czarnogórskich[11].

Mimo licznych nawiązań do miejscowych dialektów uniknięto wprowadzania takich form charakterystycznych dla dialektu czarnogórskiego, jak wtórna jotacja spółgłosek wargowych typu blježati, pljesma, mljesto, vljera (zamiast tego jest bježati, pjesma, mjesto, vjera)[14] czy też wprowadzenie fonemu ʒ /d͡z/ albo długich form przymiotników na -ijeh i -ijem, znanych z dzieł Piotra Niegosza[15].

Fleksja[edytuj | edytuj kod]

Charakterystycznym elementem są zanegowane formy czasownika biti ‘być’ w czasie teraźniejszym typu nijesam, nijesi, nije; nijesmo, nijeste, nijesu wobec występujących w trzech pozostałych standardach sztokawskich form nisam, nisi, nije; nismo, niste, nisu, uznawanych za obce systemu czarnogórskiemu[16].

W deklinacji zaimków osobowych 1. i 2. osoby liczny mnogiej uwzględniono formy enklityczne ni i vi w celowniku oraz ne i ve w bierniku z zastrzeżeniem, że są one potoczne[16]. Tego typu formy występują także w wielu gwarach czarnogórskich, w okolicy Boki Kotorskiej używane jest także ni i vi w bierniku[11].

Składnia[edytuj | edytuj kod]

Osobliwym elementem składni systemu czarnogórskiego jest tryb przypuszczający imperfektu typu hoćah viđeti lub šćah viđeti, wyrażający nieurzeczywistnioną możliwość lub zamiar, jak u Niegosza oni šćahu sve onako pojat czy hoćah po gradu izaći[17]. Konstrukcja ta jest jednak obca współczesnemu uzusowi i stanowi sztuczny element systemu czarnogórskiego[18].

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Snježana Kordić: Crnogorska standardna varijanta policentričnog standardnog jezika. W: Branislav Ostojić: Jezička situacija u Crnoj Gori – norma i standardizacija: radovi sa međunarodnog naučnog skupa, Podgorica 24.-25.5.2007. Podgorica: Crnogorska akademija nauka i umjetnosti, 2008, s. 35–47. ISBN 978-86-7215-207-4. OCLC 318462699. (serb.-chorw.).
  2. Per Jakobsen: O strukturno-lingvističkim konstantama srpskohrvatskog jezika (inventar fonema i fonotaktička struktura). W: Branislav Ostojić: Jezička situacija u Crnoj Gori – norma i standardizacija: radovi sa međunarodnog naučnog skupa, Podgorica 24.-25.5.2007. Podgorica: Crnogorska akademija nauka i umjetnosti, 2008, s. 26, 32. ISBN 978-86-7215-207-4. OCLC 318462699. (serb.-chorw.).
  3. Ustawa o czarnogórskim.
  4. Bernhard Gröschel: Das Serbokroatische zwischen Linguistik und Politik: mit einer Bibliographie zum postjugoslavischen Sprachenstreit. Monachium: Lincom Europa, 2009, s. 348–350, seria: Studies in Slavic Linguistics ; 34. ISBN 978-3-929075-79-3. (niem.).
  5. Molas 2011 ↓, s. 127.
  6. Molas 2011 ↓, s. 139–140.
  7. Molas 2011 ↓, s. 130–131.
  8. Molas 2011 ↓, s. 131.
  9. RTCG – Radio Televizija Crne Gore – Nacionalni javni servis – Donijet Pravopis crnogorskog jezika. rtcg.me. [zarchiwizowane z tego adresu (2011-08-26)]..
  10. a b Molas 2011 ↓, s. 129.
  11. a b c Sławski 1962 ↓, s. 106.
  12. a b Sławski 1962 ↓, s. 99.
  13. Molas 2011 ↓, s. 129–130.
  14. a b Molas 2011 ↓, s. 130.
  15. Molas 2011 ↓, s. 139.
  16. a b Molas 2011 ↓, s. 133.
  17. Molas 2011 ↓, s. 132.
  18. Molas 2011 ↓, s. 132–133.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Jerzy Molas. Projekt języka czarnogórskiego. „Studia z Filologii Polskiej i Słowiańskiej”. 46, s. 127–140, 2011. Warszawa. 
  • Franciszek Sławski: Zarys dialektologii południowosłowiańskiej. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe, 1962.