Księstwo siewierskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy księstwa siewierskiego. Zobacz też: Siewierszczyzna na Rusi.
Księstwo siewierskie
1312-1337
1443-1790
1790-1795
1795-1807
1807-1815
Herb Księstwa Siewierskiego
Herb Księstwa Siewierskiego
Stolica Siewierz
Ostatnia głowa państwa książę (pierwszy) Jerzy bytomski lub Mieszko bytomski
(ostatni) Feliks Paweł Turski; tytularny:Adam Stefan Sapieha
Data powstania 1312 / 1443 (Przyjęcie tytułu księcia siewierskiego przez Wacława I cieszyńskiego i przekazanie prerogatyw z tym związanych biskupowi krakowskiemu Zbigniewowi Oleśnickiemu.)
1807 (utworzenie Księstwa Olkusko-Siewierskiego przez cesarza Napoleona I)
Data likwidacji 1790 (inkorporowanie do Rzeczypospolitej)
1815 (włączenie do Królestwa Kongresowego)
Mapa Księstwa Siewierskiego

     Księstwo siewierskie na mapie I RP

Księstwo Siewierskie (łac. Ducatus Severiensis; nazwa użyta po raz pierwszy w 1341 roku[1]) – od XIV wieku księstwo we władaniu Piastów: opolsko-raciborskich, bytomskich i cieszyńskich, zależnych od państwa czeskiego. W latach 1312–1337 i 1443–1790 samodzielne księstwo, pod panowaniem książąt siewierskich, którymi od 1443 byli kolejni biskupi krakowscy.

Rys historyczny[edytuj]

Samo użycie określenia księstwo przypada na czas władania Piastów cieszyńskich będących lennikami czeskimi. Wcześniej bowiem jeszcze, książę dzielnicy krakowskiej, Kazimierz II Sprawiedliwy, po zdobyciu władzy w 1177, podarował Mieszkowi Plątonogiemu, księciu raciborskiemu, Siewierz wchodzący w skład kasztelanii bytomskiej i wraz z kasztelanią oświęcimską – w odpłacie za wsparcie go w wewnątrzdynastycznych walkach o władzę w Krakowie.

Po przejściu we władanie przez dynastię Piastów, początkowo jako kasztelania, ziemia ta była własnością najpierw linii opolsko-raciborskiej. Następnie, od 1281, władanie przejęli Piastowie bytomsko-kozielscy, a od 1337 cieszyńscy. W okresie pomiędzy 1312 a 1337 r. kasztelania siewierska została objęta we władanie jako samodzielne księstwo przez jednego z synów Kazimierza I bytomskiego – Mieszka, lub co bardziej prawdopodobne – Jerzego. Po raz pierwszy użycie określenia ‘księstwo’ w odniesieniu do tych terenów datowane jest na rok 1341, co jest echem wcześniejszej sytuacji politycznej.

Historia księstwa, jako księstwa „biskupiego” – rozpoczyna się w pewnym sensie 30 grudnia 1443, gdy od Wacława I cieszyńskiego (który uprzednio restaurował Księstwo Siewierskie) odkupione zostało za 6 tysięcy grzywien przez biskupa krakowskiego, Zbigniewa Oleśnickiego. Dobra miały przejść we władanie biskupa 1 stycznia następnego roku po uiszczeniu ostatniej raty (procedury w imieniu biskupa krakowskiego dokonał na zamku Lipowiec Jan Długosz), jednak wystąpili przeciwko temu bracia księcia oraz sympatyzujący z husytami: Bolko V Husyta, książę głogówecki oraz pochodzący z bocznej linii dynastii Przemyślidów, Mikołaj V Karniowski. Najdłużej walczył Bolko, pokój podpisany został dopiero w 1453, Mikołaj podpisał rozejm w maju 1444 roku.

Zamek w Siewierzu

Po zakończeniu sporu w 1453 miasto Siewierz i zamek stały się siedzibą biskupów krakowskich pełniących tutaj rolę książąt siewierskich. Jako pierwszy formalnego tytułu księcia siewierskiego zaczął używać w 1484 biskup Jan Rzeszowski. Ziemie księstwa były suwerenne terytorialnie i jurysdykcyjnie. Pewna, niejednoznaczna zależność od Rzeczypospolitej wynikała z uwagi na osobę króla, zatwierdzającego kandydaturę na kościelny urząd biskupa krakowskiego. Jednak nie stanowiło to w żaden sposób rozciągnięcia jurysdykcji prawnej Rzeczypospolitej nad Księstwem Siewierskim, gdyż biskupi krakowscy w Siewierzu występowali nie jako najwyżsi przedstawiciele hierarchii kościelnej, tylko jako książęta siewierscy – prawni następcy i kontynuatorzy władzy księcia cieszyńsko-siewierskiego Wacława I i jego poprzedników. Księstwo miało własną gospodarkę, skarb, wojsko oraz surowe prawa z przywilejem katowskim włącznie, co odzwierciedla powiedzenie Kradnij, zabijaj, ale Siewierz omijaj. Nie biło ono jednak swojej monety, a tzw. „dukaty siewierskie” wybite zostały w celach pamiątkowych już po likwidacji księstwa.

W czasie potopu szwedzkiego księstwo nominalnie pozostawało neutralne, jednak na zamku przebywały oddziały hetmana Stefana Czarnieckiego, co skłoniło Szwedów do jego zajęcia.

W 1790 Sejm Wielki zlikwidował księstwo siewierskie oficjalnie inkorporując je do Rzeczypospolitej.

Herb księcia siewierskiego Kajetana Sołtyka (herb własny, Sołtyk) nad wejściem do kościoła św. Macieja w Siewierzu

W 1795 roku po trzecim rozbiorze polskim ziemie dawnego księstwa siewierskiego (oraz inne sąsiednie ziemie małopolskie po rzekę Białą Przemszę) znalazły się w granicach Prus i zostały wcielone do prowincji śląskiej pod nazwą Nowy Śląsk[2].

Jean Lannes, marszałek Francji i napoleoński książę siewierski

W 1807 Napoleon Bonaparte restytuował Księstwo Siewierskie i łącząc je z dominium olkuskim w księstwo olkusko-siewierskie[3] oddał swemu marszałkowi J. Lannesowi, księciu Montebello. Po kongresie wiedeńskim Siewierz znalazł się w granicach Królestwa Kongresowego.

Teren Księstwa Siewierskiego kojarzony jest często z późniejszym Zagłębiem Dąbrowskim, choć nie ma między nimi żadnej bezpośredniej więzi historyczno-administracyjnej. Jednak obecne obszary głównych miast zagłębiowskich: Sosnowca, Będzina i Dąbrowy Górniczej leżą częściowo, a obszar Czeladzi i Wojkowic w całości na terytorium dawnego Księstwa Siewierskiego. Częste, lecz nieprawdziwe twierdzenia, czyniące z Księstwa Siewierskiego protoplastę Zagłębia Dąbrowskiego, wymagają jednak wyjaśnienia, iż większość terenu samej Dąbrowy Górniczej (podobnie jak większa część Sosnowca i Będzina) nigdy do tego księstwa nie należała, zaś samo pojęcie Zagłębia Dąbrowskiego powstało dopiero kilkadziesiąt lat po likwidacji księstwa.

Na mocy reskryptu cesarza Austrii Franciszka I Józefa, biskupi krakowscy w 1889 roku utrzymali tytuł książęcy. Tytułu tego używali aż do czasów po II wojnie światowej. Jako ostatni używał go arcybiskup krakowski, książę kardynał Adam Stefan Sapieha (zm. 1951).

Dawna granica księstwa siewierskiego na tle granic państw zaborczych

Poczet książąt siewierskich[edytuj]

Literatura[edytuj]

  1. Feliks Kiryk (red. nauk.): Siewierz, Czeladź, Koziegłowy. Studia i materiały z dziejów Siewierza i Księstwa Siewierskiego, Katowice 1994.
  2. Helena Polaczkówna: Szlachta na Siewierzu Biskupim w latach 1442-1790, Rocznik Towarzystwa Heraldycznego we Lwowie, 1913 t. 4 cz. 2.
  3. Krystian Żelazny: Księstwo Siewierskie – prawo i ustrój a zakres suwerenności względem Korony Królestwa Polskiego, Katowice 2016.

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Siewierz siewierz.pl [dostęp 2011-08-08].
  2. K. Popiołek, Śląskie dzieje, Warszawa – Kraków 1976, s. 133.
  3. Archiwa Państwowe: Bazy danych.

Linki zewnętrzne[edytuj]