Przeworska Kolej Dojazdowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Linia kolejowa
Przeworska Kolej Dojazdowa
Dane podstawowe
Zarządca Powiatowy Zarząd Dróg w Przeworsku
Tabela SRJP 353
Długość 46,25 km
Rozstaw szyn 750 mm
Sieć trakcyjna brak
Zdjęcie LK
Przeworska Kolej Dojazdowa na przystanku Szklary Tunel
Historia
Lata budowy 1900-1904
Rok otwarcia 1904
Portal Portal Transport szynowy

Przeworska Kolej Dojazdowa (PKD, pierwotnie "Wąskotorowa Kolej Lokalna Przeworsk-Dynów", niem. Schmalspurige Localbahn Przeworsk-Dynow, SLPD, znana też jako przeworsko-dynowska kolejka wąskotorowa) – wąskotorowa linia kolejowa łącząca Przeworsk i Dynów, biegnąca doliną rzeki Mleczki. Powstała na potrzeby obsługi Cukrowni w Przeworsku.

  • Szerokość toru: 750 mm (pierwotnie 760 mm)
  • Długość trasy: 46,25 km
  • Odgałęzienia: brak
  • Eksploatowana: w całości
  • Wystawienie dokumentu koncesyjnego: 15 lutego 1902
  • Koncesjonariusz: Andrzej ks. Lubomirski
  • Okres budowy: wiosna 1900 – wrzesień 1904

Historia[edytuj]

Przed I wojną światową[edytuj]

Koncepcja budowy i eksploatacji kolei przeworskiej powstała w okresie cesarstwa austro-węgierskiego, a staranie o rozpoczęcie budowy kolei zapoczątkowali w 1894 r. ówcześni właściciele ziemscy hrabiowie Roman Scypio del Campo z Łopuszki Wielkiej i Skrzyński z Bachórza, po zbudowaniu przez księcia Andrzeja Lubomirskiego cukrowni "Przeworsk". Zasadniczym celem funkcjonowania kolei było dostarczanie buraków do cukrowni oraz przewóz z ziemi brzozowskiej płodów rolnych, drewna, żwiru i kamienia. Rozpoczęcie budowy kolei nastąpiło w 1900. W pierwszej kolejności oddano do użytku 44 km linii oraz 6 budynków stacyjnych i mieszkalnych, a także warsztaty w Przeworsku. Całkowite oddanie do eksploatacji i oficjalne otwarcie całej 46,2 km linii wraz z budynkami i parowozownią zwrotną w Dynowie nastąpiło 8 września 1904.

Początkowo tabor kolei przeworsko-dynowskiej stanowiło: 3 lokomotywy, 7 wagonów osobowych i 45 towarowych. Po 3 latach przybyło 6 wagonów towarowych. W 1910 kolej dysponowała 4 lokomotywami, 7 wagonami osobowymi i 55 towarowymi. Po kolejnych 3 latach tabor uzupełniono o kolejne 10 wagonów towarowych. W pierwszym, pełnym roku eksploatacji kolei (1905), z możliwości przejazdu skorzystało 45 tys. pasażerów. Rok później na podróż koleją zdecydowało się 62 tys. osób, a w 1908 ich liczba przekroczyła 85 tys. Tuż przed wybuchem wojny, w 1913, z usług kolei wąskotorowej skorzystało 110 tys. pasażerów. Mieli oni możliwość podróżowania wagonami 2 i 3 klasy (dopiero w 1913 wprowadzono do użytku jeden wagon 1 klasy). W latach 1904-1913 z wygodniejszych wagonów korzystało tylko 2,3-6,1% podróżnych. Gros wszystkich klientów kolei (90-96%) decydowało się na podróż wagonami 3 klasy. Pozostałe 0,3-3,8% pasażerów stanowiły osoby podróżujące według taryfy wojskowej.

W pierwszym, pełnym roku eksploatacji kolei (1905), przewieziono ładunki i towary o łącznej masie 25,8 tys. t. Kolejne lata przyniosły stopniowy wzrost przewozów towarowych koleją przeworsko-dynowską. W 1909 klienci kolei zlecili przewóz ładunków o masie 32,3 tys. t. Rok później osiągnięto 44,1 tys. t, a rok 1911 zamknięto jeszcze lepszym wynikiem - 48,9 tys. t.[1]

Po II wojnie światowej[edytuj]

W latach 50. XX w. nastąpiła zmiana rozstawu z 760 mm na 750 mm. W latach 70. PKP wprowadziło transportery dla wagonów normalnotorowych. W 1986 wycofano trakcję parową. Wkrótce zawieszono regularny ruch pasażerski.

30 września 1991 kolejka wąskotorowa Przeworsk-Dynów z lat 1890-1904 została wpisana do rejestru zabytków pod numerem A-463, a w ramach tego tunel (niedaleko stacji Szklary)[2] z lat 1890-1904 i drewniane schronisko kolejowe.

PKD dziś[edytuj]

Lokomotywa Lxd2-251 w Bachorzu

Dzięki założonemu w 2009 Stowarzyszeniu Miłośników Przeworskiej Kolei Dojazdowej udało się ocalić od zaprzestania prowadzenia kursów turystycznych, gdyż władze samorządowe nie były w pełni przekonane o sensie prowadzenia dalszej działalności kolejki. Mimo wielu przeszkód, SMPKW nie dopuściło do likwidacji PKD. Od 01.01.2012r. Powiatowy Zarząd Dróg w Przeworsku objął w zarząd Przeworską Kolejkę. Przeworska Kolej Dojazdowa dysponuje 6 lokomotywami Lxd2, w tym 3 są czynne.

Zestawienie: Przeworsk:

  • Lxd2 - 257 (sprawna)
  • Lxd2 - 268 (sprawna)
  • Lxd2 - 282 (niesprawna)
  • Lxd2 - 334 (sprawna)
  • Lxd2 - 335 (niesprawna)

Bachórz (karczma)

  • Lxd2 - 251 (odstawiona, jako pomnik)

Atrakcje[edytuj]

Kolej słynie z tunelu w Szklarach o długości 602 m - jedynego na kolejach wąskotorowych w Polsce[3]. Są też 2 mosty stalowe nad rzeką Mleczka, jest też wiele mostów 10 - 15 m które są na jednym prześle, jest również most kamienny.

Dodatkową atrakcją jest możliwość przejazdu 4-osobową drezyną motorową na trasie Bachórz-Dynów-Bachórz lub Bachórz-Tunel/Szklary-Bachórz.

Przebieg trasy[edytuj]

Występuje tutaj każdy typ krajobrazu. Podróż zaczyna się w dolinie rzeki Wisłok, następnie kolejka pokonuje, długie i proste odcinki między polami uprawnymi. Za stacją zwaną 'środkową' Kańczugą znajdują się dwa stalowe mosty, w Łopuszce Małej – sztuczny zbiornik, a następnie tory biegną wzdłuż drogi łączącej Przeworsk z Dynowem. Zaczynają się też ostre łuki i wysokie podjazdy podczas mijania Jawornika Polskiego. Podróż kończy się przejazdem przez tunel, gdzie po wyjeździe widać krajobraz Pogórza Dynowskiego. Kolejka zjeżdża w dół doliny rzeki San, gdzie są spore łuki, most kamienny i pola uprawne. Na całej 46-kilometrowej linii kursuje turystyczny pociąg Pogórzanin.

W Dynowie stoi jako pomnik parowóz Px48-1734[4].

Stacje[edytuj]

Schemat Przeworskiej Kolei Dojazdowej

Przypisy

  1. Stanisław Szuro: Informator statystyczny do dziejów społeczno-gospodarczych Galicji. Koleje żelazne w Galicji w latach 1847-1914. Kraków: Historia Iagellonica, 1997, s. 201-206. ISBN 83-906446-1-4.
  2. Film z przejazdu pociągu Pogórzanin na trasie Dynów - Przeworsk
  3. Janusz Motyka: Trzeba ratować zabytkową ciuchcię! (pol.). nowiny24.pl, 2008-03-27. [dostęp 2010-10-27].
  4. Tomisław "Tomi" Czarnecki: Wciąż pod parą... Px48-1784 (pol.). [dostęp 2012.08.03].

Bibliografia[edytuj]

  • "Koleje", Judyta Kurowska-Ciechańska, Ariel Ciechański, Wyd. Carta Blanca, Warszawa 2007, ​ISBN 978-83-60887-80-6

Linki zewnętrzne[edytuj]

http://www.pogorzanin.pl Oficjalna strona PKD Kanał S.M.P.K.W. na YouTube http://www.pogorzanin.cal.pl Nieoficjalna strona Przeworskiej KD