Piotrkowska Kolej Wąskotorowa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Linia
Piotrkowska Kolej Dojazdowa
Dane podstawowe
Długość

17,38[a] km
15,77[b] km

Rozstaw szyn

750 mm

Sieć trakcyjna

brak

Zdjęcie LK
Budynek dworcowy na stacji Piotrków Tryb. Wąskotorowy
Historia
Lata budowy

1901–1902

Rok otwarcia

1902

Rok włączenia do PKP

1948

Rok zawieszenia ruchu

1986 (pasażerski)
1990 (towarowy)

Rok likwidacji

2008

Piotrkowska Kolej Wąskotorowa (także Piotrkowska Kolej Dojazdowa, kolej piotrkowska, kolej sulejowska[1]) – zlikwidowana wąskotorowa linia kolejowa, funkcjonująca w latach 1902–1991 głównie w celu usprawnienia transportu wapna z Sulejowa do Piotrkowa Trybunalskiego, oraz w latach 1991–2004 jako kolej turystyczna z ruchem nieregularnym.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Pierwsze plany budowy kolei wąskotorowej z Piotrkowa do Sulejowa powstały w 1895 roku; związane były z tym, iż transport wapna do stacji Drogi Żelaznej Warszawsko-Wiedeńskiej powodował duży ruch na drodze między dwiema miejscowościami, która była już i tak w złym stanie[2]. Hrabia Stanisław Józef Psarski, który był głównym inicjatorem powstania kolei, otrzymał zezwolenie na jej budowę w 1896 roku; projekt zatwierdzono na przełomie 1898 i 1899 roku. Po 22 miesiącach budowy, pierwszy pociąg relacji Piotrków – Przygłów wyruszył 5 października 1902 roku; pierwszy przejazd na pełnej trasie miał miejsce 16 listopada, co jest uważane za datę otwarcia kolei[3]. W historii funkcjonowania kolei powstawały plany jej rozbudowy – rozważano budowę linii z Sulejowa do Żarnowa, Paradyża i Końskich (1910 rok)[4] oraz tzw. linii miejskiej łączącej kolej wąskotorową z dworcem normalnotorowym[5].

Koleją sulejowską w latach 1902–1929 zarządzało Towarzystwo Drogi Żelaznej Podjazdowej Piotrków – Sulejów, a w latach 1929–1948 Towarzystwo Łódzkich Elektrycznych Kolei Dojazdowych[5]; tak jak pozostałe prywatne koleje w Polsce, została ona znacjonalizowana w 1948 roku i włączona do PKP[6].

Po wysadzeniu przez wycofujących się Niemców mostu kolei na Pilicy w 1945 roku, nie został on odbudowany, a trasę skrócono do przystanku Kępki[6], przemianowanego na Sulejów Pilica; około roku 1956 otwarto bocznicę ze stacji Sulejów do Zakładów Przemysłu Wapienniczego w Podkurnędzu[6].

Przebieg linii obok drogi krajowej nr 12 i konkurencja z autobusami, trwająca już od lat 20.[7], a odznaczająca się m.in. obecnością trzech linii WPKM Piotrków Tryb. do Sulejowa[8], zaowocowały ostatecznie spadkiem przewozów w latach 80. (w pociągach jeździło średnio 7 osób) i zamknięciem ruchu pasażerskiego w 1986 roku[9] – ostatni kurs odjechał ze stacji Piotrków Trybunalski Wąskotorowy 30 września o godz. 14:30[10], a odcinek Sulejów – Sulejów Pilica został rozebrany; w 1990 roku, po wypowiedzeniu umowy przez Zakłady Przemysłu Wapienniczego, zawieszono ruch towarowy[11].

W odpowiedzi na zbliżające się zamknięcie ruchu na kolei, w 1990 zawiązało się Towarzystwo Przyjaciół Kolejki Wąskotorowej Piotrków – Sulejów, które miało uratować ją przed likwidacją. Dzięki temu, w roku 1994 zespół stacji Piotrków Trybunalski Wąskotorowy znalazł się w rejestrze zabytków, a do końca lat 90. przywrócono przejezdność linii do przystanku Bugaj Piotrkowski i uruchomić przejazdy specjalne[12] – regularne przewozy turystyczne były jednak prowadzone tylko podczas wakacji letnich w 2003 roku[13], gdy udrożniono kilkadziesiąt metrów szlaku do ulicy Kleszcz i uruchomiono przystanek Bugaj Blue Box. Ponownie jednak na niekorzyść kolei zadziałało sąsiedztwo drogi krajowej nr 12 i konieczność jej modernizacji w granicach Piotrkowa Trybunalskiego, co zakończyło się rozbiórką torów na terenie miasta w latach 2005–2007. Ponieważ wskutek rozbiórek torowisko kolei skurczyło się do samego dworca w Piotrkowie, 28 września 2008 TPKWP-S zorganizowało pożegnanie kolei, a następnie uległo rozwiązaniu; sprzedaż i wywóz taboru z dworca wąskotorowego trwały do roku 2010[12].

Tabor[edytuj | edytuj kod]

Okres regularnego funkcjonowania (1902–1990)[edytuj | edytuj kod]

Park taborowy kolei trzy lata po uruchomieniu składał się z 3 lokomotyw parowych z fabryki Borsiga (nr 1-3), 1 parowozu Kraussa (nr 4), 38 wagonów towarowych (30 z nich to były wapniarki) i 6 wagonów pasażerskich. Wszystkie lokomotywy były tendrzakami, a wagony pasażerskie były 3 klasy, przy czym jeden z nich miał jeden przedział 2 klasy. Podczas sezonu letniego pociągi osobowe były wydłużane poprzez dostosowanie wagonów towarowych do przewozu osób[14].

Po II wojnie światowej, wraz z pojawieniem się parowozów serii Px48, lokomotywy Borsiga zostały zezłomowane w latach 1949 i 1951; oprócz nich, na kolei służbę pełniły również lokomotywy parowe innych serii, m.in. Px29 o numerach 1701 (w latach 1956–1963) oraz 1706 (1955–1963), czy Txb4 o numerze 1431 (1954–1957). W latach 50. próbnie eksploatowano wagony motorowe celem wprowadzenia ich na stałe, jednak wycofano się z tego pomysłu z powodu nieekonomiczności i częstych wykolejeń; natomiast w drugiej połowie lat 50. dokonano wymiany taboru pasażerskiego, składającego się ze starych wagonów, na 13 sztuk serii 1Aw, wyprodukowanych w Świdnicy, jednak w dalszym ciągu zdarzały się przypadki wydłużania pociągów w ten sam sposób jak na początku funkcjonowania kolei[15].

W 1963 na kolei (jako pierwszej w Polsce) wprowadzono do użytku transportery[13], w roku 1971 rozpoczęto zaś eksploatację trakcji spalinowej w postaci czterech lokomotyw serii Lxd2[16], jednak trakcji parowej nie wyeliminowano do końca funkcjonowania kolei sulejowskiej[17]. Składy pasażerskie w 1980 roku – tj. po wprowadzeniu lokomotyw spalinowych – składały się z lokomotywy Lxd2, brankardu i 6 lub 7 wagonów 1Aw[18]; w składzie ostatniego pociągu 30 września 1986 roku znajdowało się 7 wagonów pasażerskich[19].

Okres TPKWP-S[edytuj | edytuj kod]

Po wpisaniu dworca wąskotorowego w Piotrkowie do rejestru zabytków, Towarzystwo Przyjaciół Kolei Wąskotorowej Piotrków – Sulejów rozpoczęło gromadzenie taboru na stacji – pojawiły się lokomotywy Wls150-7084 i Lyd2-CK7, wagon motorowy MBxd1-203 oraz parowóz Px49-1796 wypożyczony z sochaczewskiego oddziału Muzeum Kolejnictwa; z taboru zachowanego sprzed 1990 roku (tj. normalnego funkcjonowania kolei) obecne były lokomotywy Lxd2-308 i -322, 3 wagony osobowe 1Aw oraz kilkanaście wagonów towarowych, w tym transportery i pług[20]. Po rozwiązaniu Towarzystwa, wszystkie lokomotywy (poza Lxd2-308[21]) zostały zakupione przez inne organizacje a Wls150-7084 znajduje się w Jędrzejowie[22]), natomiast parowóz Px49-1796 powrócił do Sochaczewa. Pozostały tabor sprzedano na złom[20][23].

Stacje[edytuj | edytuj kod]

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Do 1945 roku.
  2. Po 1945 roku.
  3. Przystanek czynny w latach 2003–2004.
  4. Od 1956 roku.
  5. Przystanek do 1945 roku.
  6. Przystanek czynny w latach 1902–1945.
  7. Stacja czynna w latach 1902–1945.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. Krzysztof Marek Herman 2016 ↓, s. 7.
  2. Krzysztof Marek Herman 2016 ↓, s. 15.
  3. Krzysztof Marek Herman 2016 ↓, s. 13–17.
  4. Krzysztof Marek Herman 2016 ↓, s. 22.
  5. a b Krzysztof Marek Herman 2016 ↓, s. 37.
  6. a b c Krzysztof Marek Herman 2016 ↓, s. 41.
  7. Krzysztof Marek Herman 2016 ↓, s. 35.
  8. Linie komunikacji miejskiej w Piotrkowie Trybunalskim, komunikacja.mojpiotrkow.pl, 30 czerwca 2007 [dostęp 2021-11-01] [zarchiwizowane z adresu 2007-06-30].
  9. Krzysztof Marek Herman 2016 ↓, s. 45.
  10. Roman Kubiak, Pogrzeb na wąskim torze, „Odgłosy” (42), 18 października 1986, s. 12, ISSN 0472-5042.
  11. Krzysztof Marek Herman 2016 ↓, s. 45–46.
  12. a b Krzysztof Marek Herman 2016 ↓, s. 46–54.
  13. a b Paweł Korcz, Ryszard Pyssa, Atlas kolei wąskotorowych, Poznań 2019, s. 76, ISBN 839430752-3.
  14. Krzysztof Marek Herman 2016 ↓, s. 83–85.
  15. Krzysztof Marek Herman 2016 ↓, s. 85–89.
  16. Krzysztof Marek Herman 2016 ↓, s. 87.
  17. Wciaz pod para... | Polskie parowozy, polskieparowozy.pl [dostęp 2021-11-01], Px48-1752 była przypisana do lokomotywowni Piotrków Wąskotorowy do 1993 roku.
  18. Służbowy rozkład jazdy kolei dojazdowych, Zeszyt I-46 dla linii Piotrków Tryb. Wąsk. – Sulejów Pilica, ważny od dnia 1 czerwca 1980, Warszawa: Centralna DOKP w Warszawie, 1980.
  19. Służbowy rozkład jazdy pociągów kolei dojazdowych, Zeszyt I-45 dla linii: Piotrków Tryb. Wąsk. – Sulejów n/Pilicą, ważny od dnia 1 czerwca 1986, Warszawa: Centralna DOKP w Warszawie, 1986, s. 28–29.
  20. a b Krzysztof Marek Herman 2016 ↓, s. 89–90.
  21. L45H 21872 – Enkol, enkol.pl [dostęp 2021-11-01].
  22. WLs150 7084 – Enkol, enkol.pl [dostęp 2021-11-01].
  23. PKP SA sprzedaje pojazdy Kolejki Wąskotorowej w Piotrkowie, www.rynek-kolejowy.pl [dostęp 2023-11-22] (pol.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Krzysztof Marek Herman, Kolej Wąskotorowa Piotrków-Sulejów, Łódź 2016, s. 7, ISBN 978-83-7729-316-4.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]