Friedrich Bergius

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Friedrich Karl Rudolph Bergius
Friedrich Karl Rudolph Bergius
Data i miejsce urodzenia 11 października 1884
Wrocław-Złotniki
Data i miejsce śmierci 30 marca 1949
Buenos Aires
Zawód chemik-technolog
Odznaczenia
Nagroda Nobla z dziedzinie chemii (1931)
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Friedrich Karl Rudolph Bergius (ur. 11 października 1884 w Złotnikach, wówczas Goldschmieden, Niemcy, obecnie dzielnica Wrocławia, zm. 30 marca 1949 w Buenos Aires) – niemiecki chemik-technolog, specjalista w zakresie uwodorniania węgla (zob. metoda Bergiusa), laureat Nagrody Nobla w dziedzinie chemii w roku 1931 (wspólnie z Carlem Boschem[a]) za wynalezienie i rozwój wysokociśnieniowych technologii chemicznych.

Życiorys[edytuj | edytuj kod]

Dzieciństwo i młodość[edytuj | edytuj kod]

Urodził się w najbliższej okolicy Wrocławia (wówczas Breslau), potomek szanowanej rodziny naukowców, urzędników, teologów, wojskowych, przemysłowców (jego dziadek był we Wrocławiu profesorem ekonomii). Był synem Henryka Bergiusa, chemika i przemysłowca, właściciela fabryki chemicznej w Goldschmieden i twórcy oryginalnej metody produkcji tlenku glinu (z jego zakładu pochodził surowiec użyty do pierwszej produkcji metalicznego aluminium)[1]. Friedrich Bergius zdobywał wiedzę praktyczną w dziedzinie technologii chemicznej w fabryce ojca. Przed rozpoczęciem studiów odbył też półroczny staż w dużym zakładzie metalurgicznym w Zagłębiu Ruhry. Studia chemiczne ukończył na Uniwersytecie Wrocławskim w roku 1903 (wykładowcy: Albert Ladenburg, Richard Abegg, Gustav Ludwig Hertz). Po odbyciu służby wojskowej wykonywał w latach 1905–1907 na Uniwersytecie w Lipsku pracę doktorską na temat Über absolute Schwefelsäure als Lösungsmittel (o absolutnym kwasie siarkowym jako rozpuszczalniku; promotor: Arthur Hantzsch). Pracę zakończył we Wrocławiu, pod opieką Richarda Abegga[2].

Praca zawodowa[edytuj | edytuj kod]

W następnych latach był pracownikiem naukowym w Technische Hochschule w Hanowerze. Pracował również w Instytucie Nernsta w Berlinie i w Karlsruher Institut für Technologie u Fritza Habera (1909). W Technische Hochschule w roku 1911 prowadził wykłady dotyczące reakcji w gazach technicznych oraz statyki reakcji i metalurgii, jednak wkrótce poświęcił się pracy badawczej. Zajmował się przebiegiem reakcji w fazie gazowej, początkowo głównie problemom syntezy amoniaku z wodoru i azotu (zob. metoda Habera i Boscha); opracował własną metodykę laboratoryjnych badań procesów wysokociśnieniowych (pod ciśnieniem do 300 atmosfer)[2][3].

Aby zwiększyć możliwości dalszych badań w tym zakresie założył w roku 1910 w Hanowerze własne laboratorium, wyposażone w urządzenia niedostępne w Technische Hochschule, stopniowo rozbudowywane, w którym zatrudnił kilku współpracowników. W tym laboratorium w latach 1912–1913 dokonał swojego najbardziej znanego odkrycia, dotyczącego procesów upłynniania węgla i ciężkich olei (zob. np. oleje mineralne, mazut, olej napędowy) metodą uwodornienia. Wyniki badań opisał w książce The Use of High Pressure in Chemical Actions, wydanej w roku 1913[2][3].

Powiększenie skali urządzeń – od wielkolaboratoryjnej do małej przemysłowej (zob. wdrażanie technologii, projektowanie procesów i instalacji) – było w tych warunkach niemożliwe. W roku 1914 Bergius przyjął ofertę Karla Goldschmidta (brata Hansa Goldschmidta) i przeniósł swoje laboratorium do zakładu w Essen przedsiębiorstwa Th. Goldschmidt A.G. (wkrótce został zastępcą członka zarządu tego przedsiębiorstwa ). W latach 1914–1921 mieszkał w Berlinie[2][3].

Schemat blokowy procesu Bergiusa
(benzyna syntetyczna. m.in. patent US 1592772[4][5])
Ruiny elewatora węglowego w zakładach produkcji benzyny syntetycznej metodą Bergiusa z czasów II wojny światowej (IG Farben Industrie, Pölitz, obecnie Police k. Szczecina)
Friedrich Bergius Schule w Berlinie

Pierwsze instalacje przemysłowe zostały uruchomione w Rheinau (obecnie dzielnica Mannheim, IG Farben, rok 1920) oraz w Leunie (1 kwietnia 1927, pełna skala przemysłowa). W następnych latach zakłady produkujące benzynę metodą Bergiusa powstały m.in. w Anglii (Billingham, rok 1935, produkcja 150 tys. ton benzyny rocznie) i we Włoszech (rok 1936, 2 zakłady produkujące 240 tys. ton benzyny rocznie). W roku 1939 w Niemczech procowało już 12 zakładów uwodornienia węgla i węglowodorów, a w końcu II wojny światowej (1943–1944) produkowano metodą Bergiusa ok. 4 mln ton benzyny i paliw lotniczych (m.in. w Policach k. Szczecina i w Blachowni k. Kędzierzyna)[5][6].

Poza technologią upłynniania węgla i ciężkich węglowodorów metodą bezpośredniego uwodornienia Friedrich Bergius zajmował się m.in. procesami:

Po zakończeniu II wojny światowej nie znalazł w Niemczech miejsca pracy, odpowiadającego jego kwalifikacjom. Wyemigrował do Argentyny. Zmarł w Buenos Aires w roku 1949[3].

Uhonorowanie[edytuj | edytuj kod]

Za opracowanie i rozwój technologii bezpośredniego uwodorniania węgla F. Bergius otrzymał Nagrodę Nobla w roku 1931 (wspólne z Carlem Boschem); był wówczas afiliowany przez Uniwersytet w Heidelbergu i I.G. Farbenindustrie A.G., Mannheim-Rheinau[2][3]. Otrzymał ponadto tytuł Doctor honoris causa Uniwersytetu w Hanowerze oraz Medal Liebiga od Stowarzyszenia Chemików Niemieckich (Verein Deutscher Chemiker). Należał do Rad Dyrektorów wielu stowarzyszeń i przedsiębiorstw zainteresowanych technologiami przeróbki węgla i ropy naftowej[2].

Upamiętnienie[edytuj | edytuj kod]

Friedrich Bergius jest wymieniany w podstawowych podręcznikach technologii chemicznej, jako twórca technologii produkcji paliw ciekłych metodą ciśnieniowego uwodornienia („metodą Bergiusa”)[12] oraz współtwórca „metody Hägglunda-Bergiusa”[8]. Jego imię nadano berlińskiej szkole Friedrich Bergius Schule[13].

Jest wspominany również we Wrocławiu[14]. Biograficzną notę zamieszczono na stronie internetowej Uniwersytetu Wrocławskiego, w którym rozpoczynał studia[15]. Jego popiersie znajduje się w ratuszowej Galerii Sławnych Wrocławian[16].

Uwagi

  1. Obaj laureaci, Friedrich Bergius i Carl Bosch (współpracownicy Fritza Habera), otrzymali Nagrodę Nobla za rozwój wysokociśnieniowych technologii chemicznych, jednak ich wkład dotyczył różnych gałęzi przemysłu chemicznego. Friedrich Bergius rozwinął techniki przemysłowego uwodornienia węgla i węglowodorów (zob. benzyna syntetyczna). Carl Bosch został wyróżniony za przełomowe opracowanie technologii bezpośredniej wysokociśnieniowej syntezy amoniaku (zob. metoda Habera i Boscha).

Przypisy

  1. Zakłady Chemiczne „Złotniki” SA (pol.). W: Strona internetowa zakładu > Historia [on-line]. www.zlotniki.com.pl. [dostęp 2014-05-23].
  2. 2,0 2,1 2,2 2,3 2,4 2,5 Friedrich Bergius (ang.). W: The Nobel Prize in Chemistry 1931 [on-line]. Nobel Media AB. [dostęp 2014-05-21].; Biographical. i Chemical Reactions under High Pressure. W: Nobel Lecture [on-line]. 21 maja 1932.
  3. 3,0 3,1 3,2 3,3 3,4 Friedrich Bergius (ang.). W: Notable Names Database (NNDB) [on-line]. [dostęp 2014-05-21].
  4. Bergius Friedrich: Process for treating carbon and carbon compounds under heat and pressure (ang.). W: Patent US 1592772 [on-line]. 30 Sie 1921. [dostęp 2014-05-23].
  5. 5,0 5,1 Bergius-Pier Process (ang.). W: Fact Sheet Technology Energy [on-line]. h-tec. [dostęp 2014-05-23].
  6. J. Dubiński, K. Czaplicka, K. Stańczyk, J. Świądrowski: Otrzymywanie paliw płynnych z węgla. Główny Instytut Górnictwa, Katowice. [dostęp 2014-05-23].
  7. Bergius Friedrich: Method of treating products of hydrolysis of cellulose (ang.). W: Patent US 1547893 [on-line]. 3 Wrz 1921. [dostęp 2014-05-23].
  8. 8,0 8,1 Aleksander Wielopolski: op.cit. Technologia chemiczna organiczna. s. 629.
  9. P.H. Groggins i współautorzy: Procesy jednostkowe w syntezie organicznej. Warszawa: WNT, 1961, s. 528.
  10. Ralph E. Oesper (University of Cincinnati). Friedrich Bergius (1884-1949). „Journal of Chemical Education”. 26 (10), s. 508, October 1949 (ang.). 
  11. Bergius Friedrich Karl Rudolph (pol.). W: portalwiedzy.onet.pl (encyklopedia WIEM, opracowana na podstawie Popularnej Encyklopedii Powszechnej Wydawnictwa Fogra) [on-line]. [dostęp 2014-05-23].
  12. Aleksander Wielopolski: Technologia chemiczna organiczna. Warszawa: PWN, 1959, s. 229.
  13. Friedrich – Bergius – Schule in Berlin (niem.). W: Strona internetowa szkoły [on-line]. www.friedrich-bergius-schule.de. [dostęp 2014-05-23].
  14. Miasto uczonych światowego formatu (pol.). W: Portal PolskaNiezwykła.pl Wrocław [on-line]. [dostęp 2014-05-23].
  15. Friedrich Bergius (nota biograficzna) (pol.). W: Strona internetowa UWr [on-line]. www.muzeum.uni.wroc.pl. [dostęp 2014-05-23].
  16. Beata Maciejewska: Komu z zasłużonych dla Wrocławia przyznać cokół? (pol.). W: Gazeta.pl Wrocław [on-line]. [dostęp 2014-05-23].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]