Jakucja

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Republika Sacha
Республика Саха (Якутия)
Саха Республиката
Godło Flaga
Godło Jakucji Flaga Jakucji
Państwo  Rosja
Siedziba Jakuck
Prezydent Wiaczesław Sztyrow
Premier Jegor Borisow
Powierzchnia 3 078 125,1 km²
Populacja (2008)
• liczba ludności

948 915
• gęstość 0,3 os./km²
Strefa czasowa czas moskiewski+6:00/+7:00/+8:00, UTC+10:00/+11:00/+12:00
Języki urzędowe rosyjski, jakucki
Położenie na mapie Rosji
Położenie na mapie
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Portal Portal Rosja
Sakha Yakutia rep.png
Zdjęcie satelitarne delty Leny

Jakucja, Republika Sacha, dawniej także: Republika Jakucka, ros. Республика Саха (Якутия), jakuc. Саха Республиката – republika wchodząca w skład Federacji Rosyjskiej (od roku 2000), położona w Dalekowschodnim Okręgu Federalnym, geograficznie stanowi wschodnią część Syberii.

Jakucja jest największą pod względem powierzchni jednostką podziału terytorialnego na świecie (spośród państw jedynie Indie, Australia, Brazylia, ChRL, USA i Kanada mają większą powierzchnię).

Władza[edytuj | edytuj kod]

Zgodnie z artykułem 50 Konstytucji Republiki Sacha najwyższymi organami władzy w republice są Zgromadzenie Narodowe (Il Tumen), prezydent, Sąd Konstytucyjny oraz Sąd Najwyższy.

Zgromadzenie Narodowe (Il Tumen) jest dwuizbowym parlamentem składającym się z Izby Republiki oraz Izby Przedstawicieli. Deputowani do parlamentu wybierani są na pięcioletnią kadencję spośród mieszkańców republiki urodzonych na jej terytorium lub zamieszkałych tam przez co najmniej 15 lat. Od kandydatów do parlamentu wymagana jest znajomość obu języków urzędowych republiki. Kandydat do parlamentu musi mieć co najmniej 21 lat.

Prezydent Republiki Sacha stoi na czele władzy wykonawczej. Może nim zostać wyłącznie mieszkaniec Republiki Sacha urodzony na jej terytorium i mieszkający w niej nieprzerwanie przez co najmniej ostatnich piętnaście lat. Kandydat na prezydenta musi mieć co najmniej 40 lat, nie może być jednak starszy niż 60 lat. Wybierany jest przez obywateli Republiki Sacha (Jakucja) w wyborach powszechnych, równych i bezpośrednich, w głosowaniu tajnym na kadencję pięcioletnią. Ta sama osoba może być powtórnie wybrana tylko raz.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

W ramach Federacji Jakucja na wschodzie graniczy z Czukotką i obwodem magadańskim, na południowym wschodzie z Krajem Chabarowskim, na południu z obwodami amurskim i czytyjskim, na zachodzie z obwodem irkuckim i Krajem Krasnojarskim. Północna część republiki ma dostęp do Morza Łaptiewów i Morza Wschodniosyberyjskiego. W skład republiki wchodzą Wyspy Nowosyberyjskie. Sacha zajmuje blisko 1/5 powierzchni Federacji Rosyjskiej i jest największym jej podmiotem.

Jakucja położona jest w strefie klimatu kontynentalnego wybitnie suchego, o długiej zimie, z ogromną roczną amplitudą temperatur, sięgającą 100 stopni Celsjusza. Latem temperatura potrafi osiągnąć blisko +40 °C, zimą spada nierzadko do -60 °C. Większość terytorium Jakucji, z wyjątkiem części południowo-zachodniej, pokryta jest wieczną zmarzliną, co pozwoliło na zachowanie w dobrym stanie ciał dawno wymarłych zwierząt, m.in. mamutów. Republika cechuje się bardzo gęstą siecią rzeczną. Głównymi rzekami są Lena (4400 km długości), Wiluj (2650 km), Oleniok (2292 km), Ałdan (2273 km), Kołyma (2129 km), Indygirka (1726 km) i Olokma (1726 km). Około 40% terytorium Sachy położone jest za kołem podbiegunowym północnym. Głównym pasmem górskim w republice są Góry Wierchojańskie.

Lasy w Jakucji najczęściej tworzą modrzewie, brzozy i sosny.

Na faunę składają się przede wszystkim: wiewiórka, łasica syberyjska, gronostaj, zając, lis, niedźwiedź, rosomak, łoś, dziki renifer i piżmowiec. Wody obfitują w ryby.

Tylko 1% ziemi nadaje się pod uprawę.

Strefy czasowe[edytuj | edytuj kod]

Jakucja jest położona na terenie trzech stref czasowych. Część zachodnia i środkowa, większe miasta Jakuck, Nieriungri, Mirny, ułus tompoński, Chandyga i Wyspy Nowosyberyjskie należą do jakuckiej strefy czasowej (YAKT) – UTC +10:00 przez cały rok. Dorzecze Jany, w tym Wierchojańsk, i ułus ust'-majski należą do władywostockiej strefy czasowej (VLAT) – UTC +11:00 przez cały rok. Wschodnia część, dorzecza Indygirki i Kołymy, z takimi miejscowościami jak Ust´-Niera, Ojmiakon, Sriedniekołymsk, Czerski należą do magadańskiej strefy czasowej (MAGT) – UTC +12:00 przez cały rok. Wcześniej, przed 27 marca 2011 roku, obowiązywał czas standardowy (zimowy) strefy UTC+3:00, a czas letni – UTC+4:00.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Jakuci (49,9%), Rosjanie (37,8%) i Ukraińcy (2,2%) stanowią główną część ludności republiki (według spisu powszechnego z 2010 r.)[1]. Język jakucki jest używany przez około 25% ludności

Ludność: 949 tys. (2002)

Miejska: 610 tys. (64.3%)
Wiejska: 339 tys. (35.7%)

Mężczyźni: 464 tys. (48.9%)

Kobiety: 485 tys. (51.1%)

K:M: 1,045

Miasta i osiedla typu miejskiego[edytuj | edytuj kod]

miasta i największe osiedla typu miejskiego (stan na 1 stycznia 2005)

Nazwa Nazwa rosyjska Liczba mieszkańców
Jakuck Якутск 235 560
Nieriungri Нерюнгри 65 750
Mirny Мирный 39 359
Lensk Ленск 24 581
Ałdan Алдан 24 266
Ajchał Айхал 16 129
Udacznyj Удачный 15 520
Czulman Чульман 10 780
Pokrowsk Покровск 10 153
Niurba Нюрба 10 109
Wilujsk Вилюйск 9 963
Olokminsk Олёкминск 9 452
Tommot Томмот 9 034
Ust’-Niera Усть-Нера 8 993
Żataj Жатай 8 809
Mochsogołłoch Мохсоголлох 7 050
Chandyga Хандыга 6 950
Niżnyj Kuranach Нижний Куранах 6 861
Tiksi Тикси 5 681
Czernyszewskij Чернышевский 5 230
Bierkakit Беркакит 4 925
Sieriebrianyj Bor Серебряный Бор 4 836
Pieleduj Пеледуй 4 658
Sangar Сангар 4 477
Batagaj Батагай 4 090

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Podział administracyjny kraju

Pod względem administracyjnym terytorium Jakucji podzielone jest na 34 ułusy (odpowiadające rejonom w większości innych podmiotów federacji Rosyjskiej. Dwa największe miasta kraju – Jakuck i Neriungri nie wchodzą w skład żadnego ułusu i stanowią miasta wydzielone.

Ułusy Jakucji:

Historia[edytuj | edytuj kod]

Obszary nad główną rzeką Jakucji, Leną, zamieszkane były już od czasów prehistorycznych. W etnogenezie współczesnych Jakutów wzięli udział przede wszystkim przedstawiciele turkojęzycznych ludów pasterskich, którzy przybyli na obszary nad Leną znad Angary i terytoriów nadbajkalskich. Spotkali się oni z zamieszkałymi tu już wcześniej narodami, do których należeli przede wszystkim Tunguzi (Ewenkowie) i Dołganie. Za datę włączenia Jakucji w skład państwa rosyjskiego uznaje się 1632, kiedy wyprawa wojskowego Piotra Biekietowa wzdłuż rzeki Leny doprowadziła do założenia tam rosyjskich stanowisk wojskowych i obłożenia Jakutów obowiązkowymi dostawami na rzecz caratu, w których skład wchodziły zwłaszcza mające ogromną wartość skóry zwierząt futerkowych. Już w 1638 powstał jakucki ujezd, przemianowany w 1775 na prowincję jakucką, a potem obwód jakucki w składzie guberni irkuckiej. Od drugiej połowy XVII wieku następowało osiedlanie się tutaj wprowadzających swe tradycje rolnicze Rosjan, którzy przedsiębrali także próby chrystianizacji autochtonicznych narodów. W XVII i XVIII wieku Jakucja staje się obszarem zsyłek. Trafiali tu również polscy powstańcy. Władza radziecka została w Jakucji wprowadzona ostatecznie w 1922. 27 kwietnia 1922 Wszechrosyjski Centralny Komitet Wykonawczy zadecydował o powstaniu Jakuckiej ASRR w składzie Rosyjskiej FSRR. Pod koniec lat 20. zaczyna się rozwój przemysłu, zwłaszcza górnictwa węgla. Jego dynamika jest jednak raczej niewielka, a produkcja przeznaczona na potrzeby regionu. W późniejszych czasach Jakucja ze względu na wielką ilość różnych bogactw naturalnych odegrała ogromną rolę w rozwoju radzieckiej gospodarki. Po II wojnie światowej władze radzieckie zajęły się zwłaszcza wydobyciem diamentów, dla którego potrzeb zbudowano rozległą infrastrukturę w postaci fabryk, dróg, portów lotniczych, elektrowni. Powstały wtedy górnicze miasta Mirny, Udacznyj, Ajchał. Od 1974 zaczęto stosować technologię odkrywania pokładów rud diamentowych za pomocą podziemnych wybuchów atomowych. To one właśnie są przyczyną zwiększonego poziomu radiacji w niektórych obszarach republiki i włączenia jej w 1996 w rosyjski rządowy program likwidacji skutków promieniowania atomowego.

Republika Sacha w składzie Federacji Rosyjskiej powstała w 1992. Pierwszym jej prezydentem został Michaił Nikołajew. 4 kwietnia 1992 Rada Najwyższa Republiki Sacha przyjęła tekst Konstytucji. 27 stycznia 2002 stanowisko prezydenta objął Wiaczesław Sztyrow.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Wiodącą gałęzią przemysłu Jakucji jest wydobycie diamentów (o wartości ponad 1,7 mld dolarów amerykańskich w 2003). Obecnie na Jakucję przypada około 1/4 ich światowej produkcji. W ostatnich latach rząd republiki wprowadza działania mające na celu rozbudowę infrastruktury, która pozwoliłaby na przerób większej ilości rudy diamentowej na miejscu, zatrzymując w ten sposób odpływ kapitału poza granice republiki. Oprócz diamentów prowadzi się wydobycie złota (w 2003 19,8 ton). Stale prowadzone są również działania mające na celu zwiększenie poziomu wydobycia takich bogactw jak srebro, miedź czy wolfram. Jakucja znajduje się na pierwszym miejscu wśród rosyjskich regionów pod względem zapasów węgla, które szacuje się na ponad 9,5 mld ton. W 2003 wydobyto zaledwie nieco ponad 10 milionów ton węgla, co nie zaspokaja nawet regionalnego zapotrzebowania. Planowane są inwestycje w Zagłębiu Elgińskim, które pozwoliłyby na znaczne zwiększenie wydobycia. Oprócz tego Sacha posiada ogromne, dość słabo wykorzystywane dotąd zapasy ropy naftowej i gazu ziemnego. Ogólne zapasy nafty wynoszą ponad dwa mld ton. Największe w republice jest Talakańskie Zagłębie Naftowe z około 120 mln ton nafty. Ogólne zapasy gazu ziemnego wynoszą w Jakucji, jak się szacuje, około 2,3 biliona metrów sześciennych. Największe zapasy tego bogactwa znajdują się w Zagłębiu Czajandińskim.

Na przeszkodzie dynamicznego rozwoju jakuckiej gospodarki stoi brak odpowiedniej infrastruktury, której budowa wymaga ogromnych nakładów finansowych ze względu na specyficzne, trudne warunki klimatyczne, jakie panują w republice.

Tablice rejestracyjne[edytuj | edytuj kod]

Tablice pojazdów zarejestrowanych w Jakucji mają oznaczenie 14 w prawym górnym rogu nad flagą Rosji i literami RUS.

Rekord[edytuj | edytuj kod]

W Jakucji znajduje się najzimniejsze zamieszkane miejsce na ziemi – wioska Tomtor. Temperatura w styczniu 2004 spadła tam do -72,2° Celsjusza, ale przypuszcza się, że w Górach Wierchojańskich temperatura mogła spaść nawet do -78°. Średnia temperatura w styczniu to od -25 na południowych krańcach Jakucji do -50° Celsjusza w górnym biegu Indygirki (okolice Ojmiakonu). Maksymalna temperatura w lipcu waha się od 2° na północnym wybrzeżu Wysp Nowosyberyjskich do 38° w Jakucku. Latem często notuje się temperatury powyżej 30°, a najwyższą temperaturę zanotowano w Jakucku i wyniosła 38,3°.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

WiktionaryPl nodesc.svg
Zobacz hasło Jakucja w Wikisłowniku

Przypisy

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]