Kałmucja

Republika Kałmucji Республика Калмыкия Хальмг Таңһч
Godło Kałmucji Flaga Kałmucji
Państwo	Rosja
Status polityczny	Republika
Stolica	Elista
Głowa państwa	Aleksej Orłow
Przewodniczący rządu	Ludmiła Iwanowa
Język urzędowy	rosyjski, kałmucki
Powierzchnia	76 100 km²
Populacja (2010) • liczba ludności • gęstość	289 481 3,8 osób/km²
Strefa czasowa	2 rosyjska strefa czasowa (czas moskiewski) UTC +3:00

Mapa konturowa kraju z zaznaczeniem położenia jego stolicy - Elisty

Kałmucja (ros. Калмыкия, kałm. Хальмг Таңһч), pełna nazwa: Republika Kałmucji (ros. Республика Калмыкия, kałm. Хальмг Таңһчин балһсн) - autonomiczna republika w Federacji Rosyjskiej.

Geografia

Położenie i powierzchnia

Kałmucja położona jest na południowo-wschodnich krańcach europejskiej części Rosji. Od południa graniczy z Krajem Stawropolskim, od południowego zachodu - z Dagestanem, od północy - z obwodem wołgogradzkim, od północnego wschodu - z obwodem astrachańskim, a od zachodu - z obwodem rostowskim. Na kilkudziesięcio kilometrowym odcinku kraj ma dostęp do Morza Kaspijskiego.

Maksymalna rozciągłość regionu z północy na południe to 448 km, ze wschodu na zachód - 423 km.

Kałmucja zajmuje powierzchnię 75,9 tys. km². Większość tego obszaru leży w strefie stepów, półpustyń i pustyń.

Kraj położony jest na obszarze od 44°50' do 40°10' długości geograficznej wschodniej i od 41°40' do 47°35' szerokości geograficznej północnej.

Na terenie Kałmucji wydziela się trzy strefy przyrodniczo-gospodarcze: zachodnią, centralną i wschodnią. Najkorzystniejsze warunki klimatyczno-glebowe występują w strefie zachodniej. Najważniejszą jej część stanowią obszary tzw. czarnych ziem.

Ukształtowanie powierzchni

Zdecydowana większość powierzchni kraju ma charakter równinny, jedynie miejscami krajobraz jest łagodnie pofałdowany. Większość terytorium kraju leży na Nizinie Nadkaspijskiej, której część stanowi położona poniżej poziomu morza depresja.

Strefa czasowa

Kałmucja leży w strefie czasu moskiewskiego.

Hydrografia

Wołga

Z powodu suchego klimatu rzek na terenie kraju jest mało i są zwykle niewielkie; niektóre z nich napełniają się wodą tylko w okresie opadów. W północno-wschodniej części regionu płynie Wołga - najdłuższa rzeka Europy, jednak dostęp do niej Kałmucja ma bardzo ograniczony, bo jedynie na 12-kilometrowym odcinku. Innymi większymi rzekami są Kuma i Wschodni Manycz.

Kałmucja ma dostęp do Morza Kaspijskiego; strefa wód terytorialnych obejmuje ok. 1,4 tys. km². Poza tym jezior jest niewiele, największe z nich to Manycz-Gudiło, Jezioro Sarpińskie i zespół Jezior Sostyńskich.

Zasoby naturalne

Głównymi zasobami naturalnymi Kałmucji są węgiel kamienny, ropa naftowa i gaz ziemny. Te dwa ostatnie są częścią tzw. złóż kaspijskich.

Klimat

Kałmucja leży w strefie klimatu umiarkowanego kontynentalnego skrajnie suchego. Jego lokalna odmiana charakteryzuje się chłodną, mało śnieżną zimą i upalnym, suchym latem. Zimą nieco zimniej jest w głębi lądu, a cieplej w pobliżu Morza Kaspijskiego Średnia temperatura powietrza w styczniu to ok. −7 do −9 °C w południowej i południowo-wschodniej części kraju i −10 °C do −12 °C na północy. Niekiedy temperatura może spadać nawet do −35 °C do −37 °C. Latem (w lipcu przeciętna temperatura wynosi ok. +24 °C (zależnie od regionu 23,5 °C do 25,5 °C). Niekiedy temperatury sięgają nawet 40 do 44 °C.

Klimat Kałmucji charakteryzuje się małą ilością opadów; większość obszaru kraju otrzymuje rocznie ok. 210-340 mm opadów; w najbardziej suchych rejonach części wschodniej kraju średnio jest to zaledwie ok. 170 mm rocznie, zaś na zachodnich regionu więcej - nawet do 400 mm. Największe nasilenie opadów ma miejsce w maju i czerwcu.

W Kałmucji występuje wiele słonecznych dni. Średnioroczne nasłonecznienie wynosi tutaj 2180-2250 godzin, co daje 182-186 dni

Cechami charakterystycznymi kałmuckiego klimatu są częste susze, oraz gorące, suche wiatry stepowe, które w ciepłej porze roku wieją nawet przez 120 dni.

Długość okresu wegetacyjnego to ok. 240-275 dni (dla porównania - w Polsce ok. 180-210 dni).

Świat roślinny

Obszar Kałmucji znajduje się w w przeważającej części w strefie półpustyń. Dominuje roślinność typowa dla tego typu formacji roślinnej - rzadkie, zwykle kolczaste krzewy, odporne na suszę gatunki trawy i inne suchorośla; na bardziej wilgotnych obszarach rozwijają się gatunki typowe dla suchych stepów. W zachodnich skrawkach kraju, gdzie klimat jest wilgotniejszy, naturalna roślinność ustąpiła miejsca gatunkom uprawnym, głównie zbożom.

W Kałmucji praktycznie nie ma drzew i obszar ten uchodzi za najbardziej bezdrzewną część Rosyjskiej Federacji.

Fauna

suhaki

Zwierzęcy świat Kałmucji jest średnio urozmaicony. W kraju żyje ok. 60 gatunków dzikich ssaków, 130 gatunków ptaków gniazdujących (z czego ponad 50 jest gatunkami stałymi, nieodlatującymi na zimę), 20 gatunków gadów i 3 - płazów.

Spośród gatunków zamieszkujących kraj wiele jest zagrożonych wyginięciem i podlega ochronie (np. 23 spośród gatunków ptaków). Charakterystycznym gatunkiem ssaka jest antylopa suhak, której liczebność jeszcze niedawno w Kałmucji wahała się od 270 tys. do 400 tys. osobników, a ostatnio znacznie spadła i zwierzę to stało się zagrożone wyginięciem.

Gospodarka

Budżet republiki wynosi ok. 100 mln. dolarów (USA)

Na terenie kraju wydobywa się rocznie ok. 200 tys. ton ropy naftowej. Ponadto ważnymi dla gospodarki kopalinami są gaz ziemny i węgiel kamienny.

Istotne znaczenie ma rolnictwo. Grunty orne znajdują się głównie w zachodniej, mniej suchej części kraju. Mimo niezbyt sprzyjających warunków klimatycznych uprawia się tutaj m.in. zboża, ziemniaki, warzywa. W 2000 łączna produkcja wszystkich zbóż wyniosła 228 tys. ton, w 2001 - 406 tys. ton, a w 2002 - 432 tys. ton.

Duże znaczenie ma też hodowla, zwłaszcza owiec. Rocznie pozyskuje się z nich ok. 9 tys. ton wełny.

Przemysł skoncentrowany jest głównie w Eliście; w innych miastach i osiedlach istnieją jedynie niewielkie zakłady (np. spożywcze ukierunkowane na zaspokajanie lokalnych potrzeb.

Podział administracyjny

Pod względem administracyjnym z obszaru kraju wydzielona jest jego stolica, stanowiąca osobny rejon miejski. Pozostała powierzchnia podzielona jest na 13 rejonów.

Tradycyjne osiedle kałmuckie

Kałmuk - rycina Ilji Riepina

Rejon	liczba mieszkańców	ośrodek administracyjny
miasto Elista	107.102	---
Celinny	19.544	Troickoje
Czernoziemielski	13.009	Komsomolskij
Gorodowikowski	18.298	Gorodowikowsk
Iki-Burulski	11.269	Iki-Buruł
Jaszałtiński	17.458	Jaszałta
Jaszkulski	15.214	Jaszkul
Justiński	10.507	Cagan Aman
Kietczenierowski	10.587	Kietczeniery
Łagański	19.982	Łagań
Małodierbietowski	10.326	Małyje Dierbiety
Oktiabrski	9.201	Bolszoj Caryn
Prijutnieński	11.987	Prijutnoje
Sarpiński	14.191	Sadowoje

Demografia

Kałmucję zamieszkuje 288.675 osób (2005). Mimo dodatniego przyrostu naturalnego liczba mieszkańców spada (w 2002 żyło tutaj jeszcze 292.410 osób), a to za sprawą emigracji mieszkańców w poszukiwaniu pracy do innych części Rosji. Ponieważ wyjeżdżają głównie osoby narodowości rosyjskiej, ich udział w populacji systematycznie się zmniejsza; wzrasta tym samym udział Kałmuków, którzy po raz pierwszy od lat 30. stanowią bezwzględną większość mieszkańców kraju.

Z powodu niekorzystnych warunków klimatycznych obszar republiki jest słabo zaludniony; średnia gęstość zaludnienia to niespełna 4 os./km², przy czym istnieją duże różnice między poszczególnymi częściami kraju: część zachodnia jest zasiedlona gęściej, zaś półpustynne tereny na wschodzie są niemal bezludne.

Ponad 1/3 populacji żyje w stolicy kraju - Eliście.

Statystyki demograficzne

• Ludność ogółem: 292.410 (2002)
• Ludność wg miejsca zamieszkania:
  • ludność miejska: 129.539 (44,3 %)
  • ludność wiejska: 162.871 (55,7 %)
• Ludność wg płci:
  • mężczyźni: 140.097 (47,9 %)
  • kobiety: 152.313 (52,1 %)
  • liczba kobiet przypadająca na 1000 mężczyzn: 1.087
• Ludność wg wieku:
  • przeciętny wiek: 33,0 lat
  • przeciętny wiek w miastach: 32,0 lat
  • przeciętny wiek na wsiach: 33,8 lat
  • przeciętny wiek mężczyzny: 31,2 lat
  • przeciętny wiek kobiety: 34,7 lat
• Liczba gospodarstw domowych ogółem: 90.464 (zamieszkanych przez 289.816 osób)
  • Liczba gospodarstw domowych w miastach: 40.885 (zamieszkanych przez 128.564 osób)
  • Liczba gospodarstw domowych na wsiach: 49.579 (zamieszkanych przez 161.252 osób)
• Średnia długość życia:
  • mężczyźni: 59,6 lat (przeciętna dla całej Rosji to 59,0 lat)
  • kobiety: 72,4 lat (przeciętna dla całej Rosji to 72,2 lat)

Kobieta kałmucka - przedstawicielka największej grupy narodowościowej w republice

• Przyrost naturalny (2005)
  • urodzenia: 3.788 (13,1 ‰)
  • zgony: 3.350 (11,6 ‰)
• przyrost/ubytek naturalny: +388 (1,5 ‰)

Narodowości

Większość populacji republiki stanowią Kałmucy; dużą grupą są także Rosjanie. Wg wyników spisu powszechnego z 2002 na terenie republiki żyją:

• Kałmucy: 155.938 osób (53,3 %)
• Rosjanie: 98.115 osób (33,6 %)
• Dargijczycy: 7.295 osób (2,5 %)
• Czeczeni: 5.979 osób (2,0 %)
• Kazachowie: 5.011 osób (1,7 %)
• Turcy: 3.124 osób (1,1 %)
• Ukraińcy: 2.505 osób (0,9 %)
• Awarowie: 2.305 osób (0,8 %)
• Niemcy: 1.643 (0,6 %)
• pozostali: (ok. 0,5 %)

Zmiany liczby przedstawicieli głównych narodów i proporcji między mini na przestrzeni lat:

	1926	1939	1959	1970	1979	1989	2002
Kałmucy	107.026 (75,6 %)	107.315 (48,6 %)	64.882 (35,1 %)	110.264 (41,1 %)	122.167 (41,5 %)	146.316 (45,4 %)	155.938 (53,3 %)
Rosjanie	15.212 (10,7 %)	100.814 (45,7 %)	103.349 (55,9 %)	122.757 (45,8 %)	125.510 (42,6 %)	121.531 (37,7 %)	98.115 (33,6 %)
pozostali	19.356 (13,7 %)	12.555 (5,7 %)	16.626 (9,0 %)	34.972 (13,0 %)	46.850 (15,9 %)	54.732 (17,0 %)	38.357 (13,1 %)

Religie

Pagoda (świątynia buddyjska) z posągiem Buddy w Eliście

Elista – fragment miasta

Religią wyznawaną przez największą grupę mieszkańców republiki jest buddyzm tybetański, który jest tradycyjnym wyznaniem Kałmuków. Kałmucja jest największym w Europie skupiskiem wyznawców tej religii. Drugą ważną wyznaniową na terenie republiki są prawosławni, rekrutujący się głównie spośród Rosjan. Po czasach przymusowej ateizacji w okresie ZSRR pozostała spora grupa niewierzących. Istnieją także niewielkie grupy wyznawców innych religii, m.in. różnych odłamów protestantyzmu.

Miasta i osiedla

Miasta i największe osiedla typu miejskiego (2002 r.)

Nazwa	Nazwa rosyjska	Liczba miesz- kańców (w tys.)
Elista	Элиста	103,3
Łagań	Лагань	14,3
Gorodowikowsk	Городовиковск	10,5
Troickoje	Троицкое	10,3
Jaszkul	Яшкуль	7,4
Sadowoje	Садовое	6,5
Małyje Dierbiety	Малые Дербеты	6,0
Cagan-Aman	Цаган-Аман	5,9
Prijutnoje	Приютное	5,8
Bolszoj Caryn	Большой Царын	5,1

Historia

Teren dzisiejszej Kałmucji w przeszłości zamieszkiwały różne koczownicze ludy. Do XVII i XVIII wieku większość terenów tego kraju zajmowali tureccy Nogajowie.

tradycyjne pismo kałmuckie

Kałmucy wywodzą się od mongolskich Ojratów i do końca XVIII w zamieszkiwali na terenach zachodnich Chin (Dżungaria) i częściowo Mongolii. Pod koniec XVII w. część Ojratów wywędrowała z dawnej ojczyzny na zachód i w początku XVIII w. dotarła nad Morze Kaspijskie. Kałmucy wyparli z okolic dolnej Wołgi Nogajów i zajęli stepowe obszary między rzekami Don i Jaik (dzisiejszy Ural), a następnie na terenach tych utworzyli Chanat kałmucki, obejmujący znacznie większe tereny niż dzisiejsza Kałmucja. Alfabet kałmucki został uworzony na bazie alfabetu staromongolskiego przez Dzaja Panditę (1599–1662 r n.e.), ojrackiego misjonarza buddyjskiego.

W 1771, pod naporem rosyjskim większość Kałmuków postanowiła wrócić do dawnej ojczyzny; w czasie tej wędrówki znaczna część zginęła, natomiast ok. 13 tys. rodzin pozostało na terenie Kałmucji i podporządkowało się rosyjskiemu gubernatorowi.

Godło Kałmuckiej ASRR

W 1920 Kałmucy w ramach polityki korienizacji otrzymali ograniczoną autonomię w obrębie Związku Radzieckiego - Kałmucki Obwód Autonomiczny, przekształcony w 1935 w Kałmucką Autonomiczną Socjalistyczną Republikę Radziecką. Ze zmianą nazwy wiązało się poszerzenie sfery autonomii.

pomnik pamięci deportacji Kałmuków

W 1943 Józef Stalin zdecydował o rozwiązaniu Kałmuckiej ASRR i wysiedleniu Kałmuków na wschód: Kraju ałtajskiego i krasnojarskiego oraz obwodów: omskiego i nowosybirskiego, skąd powrócili po jego śmierci, w latach 1957–1959. Przyczyną represji wobec Kałmuków był fakt, iż w czasie II wojny światowej ok. 5 tys. przedstawicieli tej narodowości służyło we wspomagającym Niemców Korpusie Kawalerii Kałmuckiej. Po powrocie Kałmuków do ojczyzny, w 1957 utworzono ponownie Kałmucki OA, a rok później - Kałmucką ASRR.

W 1991 Kałmucka ASRR została przekształcona w Republikę Kałmucji. 31 marca 1992 podpisano nowy układ o stowarzyszeniu z Federacją Rosyjską.

Polityka

Kałmucja posiada autonomię w ramach Federacji Rosyjskiej.

Akty lokalnego prawa muszą być zgodne z prawodawstwem ogólnorosyjskim. Władzę sprawuje lokalny parlament, na czele władzy wykonawczej państwa stoi Głowa Republiki Kałmucji, którym jest znany kałmucki biznesmen, miłośnik szachów Kirsan Ilumżynow, piastujący tę funkcję od 1993 (do 2005 jako Prezydent Republiki Kałmucja).

Języki

Na terenie Kałmucji równouprawnionymi językami urzędowymi są język kałmucki i rosyjski. Oznacza to, iż wszelkie akty prawne muszą być publikowane w obu językach. Język kałmucki jest także nauczany w szkołach. W praktyce, z uwagi na ograniczony zasięg języka kałmuckiego (niespełna 200 tys. mówiących) większe znaczenie ma rosyjski, będący ogólnopaństwowym językiem urzędowym, używanym przez blisko 200 mln osób.

Tablice rejestracyjne

Tablice pojazdów zarejestrowanych w Kałmucji mają oznaczenie 08 w prawym górnym rogu nad flagą Rosji i literami RUS.

Zobacz też

• Podział terytorialny Rosji

Linki zewnętrzne

• strona autonomicznego rządu (w języku rosyjskim)