Tuwa

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Republika Tuwy
Республика Тува
Тыва Республика
Godło Flaga
Godło Tuwy Flaga Tuwy
Państwo  Rosja
Siedziba Kyzył
Premier Szołban Kara-ooł
Powierzchnia 170 500 km²
Populacja (2010)
• liczba ludności

307 930
• gęstość 1,8 os./km²
Strefa czasowa czas moskiewski+4, UTC +8:00
Języki urzędowe tuwiński, rosyjski
Położenie na mapie Rosji
Położenie na mapie
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Wikipodróże Informacje turystyczne w Wikipodróżach
Portal Portal Rosja
Mapa Tuwy

Tuwa, Republika Tuwy (ros. Тува lub Тыва, tuwin. Тыва; historyczne nazwy: Tannu-Tuwa, Урянхайский крайKraj Urianchajski) – republika autonomiczna w azjatyckiej części Federacji Rosyjskiej. Graniczy z Mongolią oraz rosyjskimi jednostkami administracyjnymi: Republiką Ałtaju, Chakasją, Krajem Krasnojarskim, obwodem irkuckim i Buriacją.

Geografia[edytuj | edytuj kod]

Obejmuje pagórkowate i górzyste tereny wyżyn Sangilen i Wschodniotuwińskiej, a także Kotlinę Tuwińską, otoczoną wysokimi łańcuchami Sajanu Zachodniego, Ałtaju, Tannu-Oła i Akademika Obruczewa. Klimat umiarkowanie chłodny, wybitnie kontynentalny. Przez republikę przepływa rzeka Jenisej i jeden z jej dopływów – Chiemczik. W kotlinach roślinność stepowa, w górach iglaste lasy tajgi oraz tundra wysokogórska.

Główne ośrodki miejskie: Kyzył, Czadan, Ak-Dowurak.

Strefa czasowa[edytuj | edytuj kod]

Tuwa należy do krasnojarskiej strefy czasowej (KRAT). UTC +8:00 przez cały rok. Wcześniej, przed 27 marca 2011 roku, obowiązywał czas standardowy (zimowy) strefy UTC+7:00, a czas letni – UTC+8:00.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Republikę zamieszkują głównie Tuwińcy (77%) i Rosjanie (20,1%). Jest to jedna z nielicznych republik autonomicznych Rosji o przewadze rdzennej ludności nad ludnością rosyjską i rosyjskojęzyczną. Poza Kyzyłem język tuwiński jest w powszechnym użyciu, a ludność słabo włada językiem rosyjskim.

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Region rolniczo-hodowlany. Uprawa pszenicy, owsa, roślin strączkowe i warzyw. Chów i hodowla owiec, kóz i zwierząt futerkowych. Ważną rolę odgrywa też myślistwo. Eksploatacja złóż węgla kamiennego, soli kamiennej, azbestu i kobaltu. Przemysł materiałów budowlanych, skórzany, drzewny i spożywczy. Tradycyjnym sposobem życia Tuwińców jest koczownicza hodowla koni, wielbłądów i bydła domowego, co jest charakterystyczne dla tej części Azji, ale również reniferów, co jest niespotykane tak daleko na południu. Wciąż – szczególnie w południowej i wschodniej części kraju – funkcjonują kołchozy zajmujące się koczowniczym sposobem hodowli, a poszczególne brygady rozbijają jurty na letnich pastwiskach.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

W tuwińskiej muzyce ludowej występują gardłowe śpiewy zwane chöömej. Światową popularność zdobył zespół Huun-Huur-Tu. Szerzej znany jest także łączący elementy muzyki tuwińskiej z punkiem Yat-Kha.

Wiki letter w.svg Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Do popularyzacji kultury Tuwy w Stanach Zjednoczonych przyczynił się Richard Feynman, wymyślając hasło „Tuva or Bust” (Tuwa albo nic), które dla jego przyjaciela perkusisty Ralpha Leightona stało się pretekstem do napisania książki pod tym samym tytułem. Książka ta przyczyniła się do rozwoju fascynacji tuwińską kulturą i śpiewem.

Historia[edytuj | edytuj kod]

W II-I w. p.n.e. terytorium obecnej Tuwy znajdowało się we władaniu wschodnioazjatyckich Xiongnu. W VI wieku obszar został zajęty przez ludy tureckie, później przez Ujgurów (VIII wiek), Kirgizów (IX wiek), Czyngis-chana (1207). Od XIII wieku Tannu Tuwa wchodziła w skład Chin rządzonych przez mongolską dynastię Yuan. Mongolscy chanowie rządzili krajem od końca XVI wieku aż do 1757, kiedy Tuwa weszła w skład cesarstwa chińskiego jako prowincja Tannu-Urjangchai. W XVII wieku na obszarach Tuwy upowszechnił się lamaizm.

W 1911 Mongolia Zewnętrzna, której częścią była Tuwa, ogłosiła niepodległość. Akt ten nie został uznany przez jakiekolwiek państwo, jednak władze mongolskie objęły praktyczną kontrolę nad krajem i usunęły administrację i wojsko chińskie. Jednocześnie zaznaczyły się wśród miejscowych książąt silne tendencje niepodległościowe aktywnie wspierane przez Rosję. W styczniu 1912 książęta Tuwy wybrali głowę swojego państwa i ogłosili niepodległość (nieuznaną przez inne państwa), a wkrótce potem do kraju wkroczyły na prośbę książąt wojska rosyjskie współdziałające z licznymi na tym obszarze osadnikami rosyjskimi, co doprowadziło do ostatecznego oddzielenia Tuwy od Mongolii, choć formalnie aż do 1914 była ona częścią Chin. 17 kwietnia 1914 na częściowo wymuszoną prośbę władz Tuwy Rosja ogłosiła jej wcielenie (pod nazwą Kraj Urianchajski) do swojego imperium. Tuwa weszła w skład guberni jenisejskiej ze stolicą w Krasnojarsku. Fakt ten w następnym roku uznały Chiny. Od rewolucji październikowej w 1917 do 1921 na terytorium kraju ścierały się oddziały „białych”, „czerwonych”, wojsk chińskich i mongolskich, władza zmieniała się wielokrotnie, ostatecznie w 1921 zwyciężyli bolszewicy. Krótko po utworzeniu Rosji Sowieckiej, 14 sierpnia 1921, ogłoszono utworzenie państwa Tannu Tuwa ze stolicą w miejscowości Biełocarsk ros. Белоцарск przemianowanej na Kyzył (w językach tureckich „czerwony”, ros. transliteracja Кызыл) w 1926. Państwo to formalnie było niepodległe w sprawach wewnętrznych, natomiast politykę zewnętrzną przekazywało na rzecz sowieckiej Rosji. W 1926 nastąpiła zmiana nazwy państwa na Ludową Republikę Tannu Tuwa oraz podpisanie traktatu dobrosąsiedzkiego z Mongolią.

Premier Donduk Kuular, który usiłował ograniczyć wpływ Rosji i rosyjskiej propagandy na sprawy wewnętrzne kraju (ogłosił lamaizm religią państwową), został aresztowany w 1929 i zginął wkrótce w więzieniu. W całkowicie de facto zależnym od ZSRR państwie, którego ludność w większości wyznawała lamaizm lub szamanizm oraz uprawiała koczowniczy tryb życia, polityka Stalina realizowana przy pomocy nadzwyczajnego komisarza (był nim Sołczak Toka, który potem od 1932 jako sekretarz generalny miejscowej partii pozostawał u władzy aż do śmierci w 1973) w krótkim czasie doprowadziła do destrukcji miejscowych tradycji. Skolektywizowano ubogie rolnictwo i dominującą w gospodarce hodowlę, zamknięto i zniszczono klasztory lamajskie (w 1929 było 25 klasztorów i około 2200 mnichów, w 1931 już tylko jeden klasztor, w którym było 15 mnichów). Rozprawa z lamaizmem zaczęła się w styczniu 1929 (konfiskata majątków klasztornych), jesienią tego roku zaczęły się pierwsze procesy i wyroki śmierci, jednocześnie zabroniono wykonywania praktyk religijnym prawie wszystkim lamom, w październiku 1930 pozbawiono ich i szamanów praw wyborczych. W 1930 wydano dekret o konfiskacie przedmiotów kultu ludności cywilnej. W kolejnych latach trwały masowe procesy i egzekucje byłych lamów. Likwidowano również szamanizm, choć w wolniejszym tempie i raczej nie wykonywano wyroków śmieci wobec szamanów.

25 czerwca 1941 Tuwa formalnie wypowiedziała wojnę hitlerowskim Niemcom po ich ataku na ZSRR. 11 października 1944 ZSRR dokonał aneksji kraju, ustanawiając na jego terytorium Tuwiński Obwód Autonomiczny (z własnym lokalnym parlamentem – churałem), a od 10 października 1961 – Tuwińską Autonomiczną Socjalistyczną Republiką Radziecką. Po rozpadzie ZSRR w 1991 doszło do wystąpień skierowanych przeciwko ludności pochodzenia rosyjskiego. W 1992 Tuwa podpisała nowy układ stowarzyszeniowy z Federacją Rosyjską.

Podział administracyjny[edytuj | edytuj kod]

Obszar Tuwy podzielony jest na 17 kożuunów (rejonów) i dwa miasta wydzielone.

rejon nazwa rosyjska Liczba mieszkańców(stan na 01.01.2006) Ośrodek administracyjny
Baj-Tajgiński Бай-Тайгинский кожуун 12.164 Teeli
Barum-Chiemczycki Барун-Хемчикский кожуун 12.126 Kyzył-Mażałyk
Czaa-Cholski Чаа-Хольский кожуун 6.376 Czaa-Chol
Czedi-Cholski Чеди-Хольский кожуун 7.884 Chowu-Aksy
Dzun-Chiemczycki Дзун-Хемчикский кожуун 20.718 Czadan
Erziński Эрзинский кожуун 19.250 Szagonar
Kaa-Chiemski Каа-Хемский кожуун 12.588 Saryg-Siep
Kyzyłski Кызылский кожуун 22.411 Kaa-Chiem
Mongun-Tajgiński Монгун-Тайгинский кожуун 6.123 Mugur-Aksy
Owiurski Овюрский кожуун 7.815 Chandagajty
Pij-Chiemski Пий-Хемский кожуун 11.054 Turan
Sut-Cholski Сут-Хольский кожуун 8.468 Sug-Aksy
Tandiński Тандинский кожуун 13.437 Baj-Chaak
Tierie-Cholski Тере-Хольский кожуун 1.832 Kungurtug
Ties-Chiemski Тес-Хемский кожуун 9.074 Samagałtaj
Todżyński Тоджинский кожуун 6.044 Toora-Chiem
Uług-Chiemski Улуг-Хемский кожуун 19.250 Szagonar
miasto wydzielone
Kyzył
Кызыл 109.129
miasto wydzielone
Ak-Dowurak
Ак-Довурак 13.584

Tablice rejestracyjne[edytuj | edytuj kod]

Tablice pojazdów zarejestrowanych w Tuwie mają oznaczenie 17 w prawym górnym rogu nad flagą Rosji i literami RUS.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]