Ustasze

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Flaga ustaszy
Ustasze
Ustasze - Chorwacki Ruch Rewolucyjny
Lider Ante Pavelić
Data założenia 1930 (de facto)
Data rozwiązania 8 maja 1945 (zdelegalizowana)
Deklarowana
ideologia polityczna
faszyzm, ultrakonserwatyzm, nazizm
Deklarowane
poglądy gospodarcze
korporacjonizm
Liczba członków 100 000 (1941)

Ustasze – Chorwacki Ruch Rewolucyjny (chorwacki: Ustaša – Hrvatski revolucionarni pokret) – chorwacki ruch faszystowski[1], w okresie przed II wojną światową organizacja terrorystyczna. Jej członkowie, ustasze (czyt. [ûstaʃe]), byli odpowiedzialni za śmierć setek tysięcy obywateli Jugosławii, w szczególności Serbów[2][3][4]. Ideologia ruchu była mieszanką faszyzmu[5] i ultrakonserwatyzmu. Ustasze popierali utworzenie Wielkiej Chorwacji, mającej rozciągać się od rzeki Driny do granicy z Belgradem[6]. Ruch podkreślał potrzebę budowy "czystej rasowo" Chorwacji, dopuszczał prześladowania i ludobójstwo Serbów, Żydów oraz Romów. Ustasze byli nacjonalistami i fanatycznymi katolikami – utożsamiali katolicyzm z chorwackim nacjonalizmem[7]. Deklarowali, że wyznania katolickie i muzułmańskie są religiami narodu chorwackiego. Islam Bośniaków postrzegali jako religię, która "trzyma prawdziwą krew Chorwatów"[8].

Organizacja została założona w 1930 roku[9]. Początkowo była to nacjonalistyczna organizacja, która miała na celu stworzenie niezależnego państwa chorwackiego. Przed wojną sięgała po metody terrorystyczne. W kwietniu 1941 r. ustasze zostali powołani do rządzenia częścią Chorwacji okupowaną przez państwa Osi. Jako powstałe Niezależne Państwo Chorwackie (Nezavisna Država Hrvatska, w skrócie NDH) miało być protektoratem włosko-niemieckim[10] lub państwem marionetkowym nazistowskich Niemiec. Ustasze odpowiedzialni byli za holokaust na terenie NDH. Kierując się ideologią rasową zamordowali w obozach koncentracyjnych ok. trzysta tysięcy ludzi, głównie Serbów, Żydów i Romów. Ofiarami ustaszy padli również członkowie chorwackiego ruchu oporu oraz przeciwnicy polityczni rządu. Skrzydłem militarnym ustaszy stały się Milicja Ustaszy (Ustaška vojnica) i Armia Niezależnego Państwa Chorwackiego[11]. NDH współpracowało z siłami okupacyjnymi Niemców i Włochów, wspólnie zwalczając partyzantów jugosłowiańskich. Gdy na przełomie lat 1944/45 wojska niemieckie wycofały się z Jugosławii, ustasze w większości opuścili kraj, choć część z nich pozostała w SFR Jugosławii jako grupa tzw. Krzyżowców (Križari).

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Słowo ustaša (liczba mnoga: ustaše) pochodzi od czasownika ustati. W okresie istnienia Imperialnej Chorwackiej Domobran (1868/1918) wchodzącej w skład wojsk Austro-Węgierskiej, stopień wojskowy Pucki-ustaša był odpowiednikiem niemieckiego landszturmu. Sam termin był nazwą chorwackich pułków piechoty trzeciej klasy (pułki landszurtumu) w czasie I wojny światowej[12].

Inną odmianą słowa ustati jest ustatnik (liczba mnoga: ustanici) co oznacza, powstańca lub buntownika. Nazwa ustaša na początku istnienai Królestwa Jugosławii nie miała faszystowskich konotacji, termin "ustat" oznaczał uczestników powstania w Hercegowinie z 1875 roku.

Pełna oryginalna nazwa organizacji pojawiła się w 1931 roku; Ustaša - Hrvatska revolucionarna organizacija lub UHRO, w 1933 roku ugrupowanie zmieniło nazwę na Ustaša - Hrvatski revolucionarni pokret (Ustasze - Chorwacki Ruch Rewolucyjny) i pod tą nazwą działała do II wojny światowej.

Korzenie ideologiczne[edytuj | edytuj kod]

Ideologiczne korzenie chorwackiego nacjonalizmu ustaszy sięgają XIX wiecznego chorwackiego działacza Ante Starčevića. Starčević reprezentował nurt antyserbski i antyhabsburski, orędownikiem jedności i niepodległości Chorwacjia[13]. Przewidywał on utworzenie Wielkiej Chorwacji, obejmującej tereny zamieszkiwane także przez Słoweńców, Serbów i Bośniaków. Uważał, że duża obecność Serbów na tych terenach jest winą dynastii Habsburgów i napływu grup takich jak Włosi, którzy przyjęli prawosławie i określali się jako Serbowie. Starčević sympatię darzył Bośniaków, którzy jego zdaniem byli Chorwatami, którzy przyjęli islam w celach taktycznych, zapewniając sobie polityczną i ekonomiczną autonomię w okresie panowania Imperium Osmańskiego[14].

Ustasze promowali teorie Starčevića usprawiedliwiając swoje żądania aneksji Bośni i Hercegowiny oraz uznania za Chorwatów zarówno katolików i muzułmanów[15]. Ustasze fałszywie ukazywali Starčevića twierdząc, że jako liberał nigdy nie wspierał równości, równouprawnienia kobiet oraz przedstawiali go jako rasistę[16]. Kolejną z koncepcji promowanych przez ustaszy była teoria Milana Šufflaya, który uważał że Chorwacja przez wiele wieków była "jednym z najsilniejszych murów obronnych zachodniej cywilizacji", dopóki tytuł ten nie został utracony po unii z Serbią w 1918 roku. Šufflay został zamordowany w Jugosławii w 1931 roku, rzekomo z rąk zwolenników rządu Jugosławii[17]. Ustasze wykorzystali tezy księdza Krunoslava Drganovića, który twierdził, że wielu katolików w południowej Hercegowinie miało zostać nawróconych na prawosławie w XVI i XVII wieku. Miało to uzasadnić politykę przymusowego nawracania prawosławnych na katolicyzm praktykowaną w okresie rządów ustaszy[18].

Ruch znalazł się pod silnym wpływem faszyzmu włoskiego i nazizmu[19]. Tytuł Ante Pavelića, Poglavnik, oparty został na tytule Duce Benito Mussoliniego i Führer Adolfa Hitlera[20]. Ustasze jako faszyści promowali gospodarkę korporacyjną. Pavelić i ustasze po wygnaniu ich z Jugosławii założyli swoje bazy we Włoszech. Pavelić był negocjatorem umów z faszystami włoskimi,według której ustasze tolerowali włoskie aneksje terytorium Dalmacji, a w zamian Włochy miały wesprzeć suwerenną i niezależną Chorwację. Poparcie Mussoliniego dla ustaszy związane było z podejściem pragmatycznym mającym na celu maksymalizację wpływów włoskich na Bałkanach. Po 1937 roku,gdy Niemcy remilitaryzowały Nadrenię, a pozycja Francji znacznie osłabła, w Jugosławii powstał quasi-faszystowski rząd Milana Stojadinovića. Mussolini już przed 1939 rokiem porzucił poparcie dla ustaszy i dążył do poprawy stosunków z Jugosławią, obawiając się, że dalszy wrogi kurs wobec Jugosławii spowoduje włączenie Jugosławii do niemieckiej strefy wpływów. Upadek quasi-faszystowskiego rządu spowodował ponowne poparcie dla ustaszy i idei oderwania Chorwacji od Jugosławii. Chorwacja związana miała być z Włochami unią personalną[21]. Nieufność Mussoliniego wobec ustaszy stopniowo rosła, włoski minister spraw zagranicznych hrabia Galeazzo Ciano zanotował w swoim dzienniku że "Duce jest oburzony na Pavelića, który twierdzi Chorwaci są potomkami Gotów. Będzie to miało wpływ na wprowadzenie ich w niemiecką orbitę"[22].

Nazistowskie Niemcy początkowo nie popierały koncepcji niezależnej Chorwacji i nie wspierały ustaszy. Hitler podkreślał, że chciał "silnej i zjednoczonej Jugosławii". Nazistowscy dygnitarze w tym Hermann Göring chcieli aby Jugosławia była stabilna, a w czasie wojny oficjalnie neutralna. Miało to zapewnić Niemcom bezpieczny import jugosłowiańskich surowców[23]. Część nazistów w czasie wojny, w tym Heinrich Himmler, mieli ustaszom za złe to, że między III Rzeszą a NDH nie było pełnej zgodności co do eksterminacji Żydów. Ustasze oszczędzali bowiem Żydów nawróconych na katolicyzm, uznając ich za "honorowych Chorwatów", a tym samym odstępując od ich prześladowań[24].

Program polityczny i cele[edytuj | edytuj kod]

W 1933 roku ustasze przedstawili "siedemnaście zasad", które uformowały oficjalną ideologię ruchu. Zasady określały wyjątkowość narodu chorwackiego i deklarowały, że ludzie, który przez "krew" nie są Chorwatami będą wyłączeni z życia politycznego[25]. W okresie rządów ustaszy narody uznane za "niepożądane" zostały poddane masowej zagładzie[26]. Zasady wzywały do stworzenia nowego systemu ekonomicznego, który nie byłby ani kapitalistyczny, ani komunistyczny[27]. Podkreślały znaczenie Kościoła katolickiego i patriarchalnego modelu rodziny jako środka do utrzymania ładu społecznego i moralności[28]. Przez współczesnych historyków do określenia tego aspektu poglądów ustaszy nadane zostały terminy: "narodowy katolicyzm"[29], "polityczny katolicyzm"[30], "chorwacki katolicyzm"[31]. W czasie rządów ustasze zakazali stosowania antykoncepcji i zaostrzyli przepisy przeciwko bluźnierstwu[32].

Pomimo korzeni w Chorwackiej Partii Praw ruch ustaszy nie odziedziczył chęci włączenia wszystkich mieszkańców ziem tzw. Wielkiej Chorwacji w skład Chorwacji. Zamiast tego ustasze przyjęli antyserbskie poglądy Josipa Franka[33]. "Obce elementy" miały zostać usunięte z terytorium Chorwacji za pomocą przemocy[34]. Nurt wykazywał rasistowskie podteksty[35], nigdy jednak nie opracował własnej ideologii rasistowskiej[36]. Ruch starał się zdefiniować ideał rasowy Chorwatów, próbując uzasadnić istnienie odrębnego narodu chorwackiego, różniącego się od innych narodów Jugosławii. Rasowe tezy ustaszy były oparte na wcześniejszych tezach naukowców chorwackich, zajmujących się "antropologią rasową"[37]. Ustasze uważali, że Chorwaci są częścią rasy adriatyckiej[38], odrzucali koncepcję, według której Chorwaci są przede wszystkim Słowianami, i twierdzili, że są oni w większym stopniu potomkami silniejszych ich zdaniem germańskich Gotów[39]. Główną przeszkodą w zachowaniu niezależności Chorwacji mieli być Serbowie[40].

Ustasze wierzyli, że rząd musi być silny i autorytarny. Sprzeciwiali się demokracji parlamentarnej, marksizmowi i bolszewizmowi ze względu na ich ingerencję w życie rodzinne i gospodarcze oraz ich materializm[41]. Ruch uznawał instytucje polityczne, takie jak partie i parlament, za szkodliwe i nienaturalne[42].

Ustasze za narodową religię Chorwatów uważali zarówno katolicyzm, jak i islam, początkowo wykluczając z tego grona prawosławie[43]. Choć ustasze podkreślali znaczenie religii, uważali jednak, że naród jest ważniejszy od obrządku religijnego[44]. Ustasze zakazali wyznawania "serbskiego prawosławia" i używali w stosunku do prawosławia terminu "wiara grecko-wschodnia". Ustasze prześladowali też "starych katolików", którzy nie uznali nieomylności papieża. Zamknięto, zniszczono i splądrowano cerkwie chrześcijańskie[45]. Ustasze zmienili stanowisko wobec prawosławia w sierpniu 1941 roku, gdy NDH zaczęło akceptować tych Serbów, którzy nie posiadali związków politycznych z Serbią, mieli obywatelstwo chorwackie i byli Aryjczykami[46]. 2 lipca 1942 roku założony został chorwacki kościół prawosławny, tym samym prawosławie stało się jedną z religii państwowych NDH[47]. Ustasze stworzyli warunki, które musieli spełnić niechorwaccy muzułmanie, chcący zdobyć obywatelstwo NDH. "Muzułmańskich Serbów" można było uwięzić oraz zająć ich nieruchomości. "Muzułmańscy Serbowie" musieli zasłużyć na status Chorwata[48]. Ustasze prześladowali Żydów, którzy praktykowali judaizm. Inaczej wyglądał ich stosunek do żydowskich konwertytów na katolicyzm, którym pozwalano otrzymać obywatelstwo chorwackie i honorowe obywatelstwo aryjskie, pozwalające odzyskać pracę, którą stracili z powodu wcześniejszych praktyk judaizmu[49].

Ruch był głęboko antykomunistyczny[50]. Chwalił znaczenie państwa[51] i podobnie jak inne partie faszystowskie teoretycznie opowiadał się za "trzecią drogą" i przeciwko gospodarce kapitalistycznej i komunistycznej. Podobnie jak w innych ruchach faszystowskich regionu promowano wyidealizowany ruch ludowy[52]. Wzorcem modelu gospodarczego była Zadruga: wiejska społeczność regionalna. W ekonomii ustasze poparli utworzenie gospodarki korporacyjnej[53][54], uważali że zgodnie z prawami naturalnymi istnieć musi własność prywatna, a mała część środków produkcji musi być wolna od kontroli państwa[55]. Istotnym elementem ideologii ustaszy były pojęcia walki zbrojnej, zemsty i terroryzmu[56]. Organizacja w propagandzie stylizowała się na elitę społeczeństwa, "anioły zemsty", które dzięki przemocy wyzwolą naród chorwacki od ucisku[57].

W polityce społecznej, po przejęciu władzy w 1941 roku, ustasze starali się stworzyć faszystowski ideał społeczeństwa. Kobiety miały wrócić do prac domowych, mężczyźni mieli być nowymi ideałami faszyzmu, charakteryzującymi się brakiem miłosierdzia. Ruch stawiał na kult męskości i patriarchalny model społeczny[58]. Członkowie społeczności powinni kierować się zasadami męskości i okrucieństwa. Rola kobiet miała zostać ograniczona do roli matki i żony, rezygnowano z emancypacyjnych postulatów epoki jugosłowiańskiej. Kobiety w państwie ustaszy nie miały prawa głosu i dostępu do wielu zawodowców, otwartych dla nich w przedwojennej Jugosławii[59]; musiały się poświęcić katolicyzmowi. Reżim potępiał aborcję pod karą śmierci dla matki i lekarza[60]. Idealny mężczyzna w propagandzie znany był jako "Chorwacki Spartanin"[61]. W wyniku niedoboru mężczyzn, wywołanego wojną, reżim musiał wprowadzić tymczasowe zwiększenie roli kobiet w życiu publicznym i zatrudnieniu[62][63].

Grupa, podobnie jak inne zbliżone ideowo organizacje tego okresu, wykazywała widoczne tendencje mistyczne, z licznymi odniesieniami do śmierci i przemocy. Wpływ ruchu był widoczny wśród studentów teologii i niższych warstw duchowieństwa. Według ustaszy wszyscy członkowie społeczeństwa powinni znosić okres cierpienia i smutku, naśladując cierpienie Jezusa[64]. Każda forma przyjemności została zakazana, Chorwaci mieli prowadzić życie ascetów. Inicjacja członków partii odzwierciedlała symbolikę katolicką i kult przemocy. Ustasze klękali na ołtarzu, dźwigając na sobie krzyż, świecę, granat i sztylet. Po załamaniu się jedności ruchu jej członkowie dopuszczali się ekstremalnych okrucieństw wobec tych, których uznali za zdrajców, lub tych, którzy mieli zhańbić organizację[65]. Ruch ustaszy w przeciwieństwie do innych ruchów okresu, nie był pobożny, lecz wykazywał cechy mistycznego nacjonalizmu religijnego. Wiarę i nacjonalizm łączono z tendencjami antyserbskimi[66]. Samobójcze misje wojskowe uważano za heroiczne i traktowano jak ofiarę o charakterze religijnym. Katolicyzm uważany był za łącznika Chorwacji z Europą Zachodnią, symbol chorwackiej historii ("tarcza chrześcijaństwa" przed Turkami[67]). W okresie rządów ustasze próbowali narzucić Serbom religię katolicką. Rdzeń ruchu nie był jednak religijny, lecz nacjonalistyczny, antyserbski.

Teoretyczne podstawy ruchu nigdy nie były bogate, ani nie zostały spisane, niemniej jednak zbliżone były do innych ruchów nacjonalistycznych epoki[68].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Okres międzywojenny[edytuj | edytuj kod]

W październiku 1928 roku, po zabójstwie lidera Chorwackiej Partii Chłopskiej, Stejapana Radića przez radykalnego czarnogórskiego polityka Puniša Racica, na Uniwersytecie w Zagrzebiu założona została grupa młodzieży o nazwie Ruch Młodzieżowy Chorwatów. Na czele ruchu stał Branimir Jelić. Po zabójstwie w Zagrzebie doszło do starć między nacjonalistyczną młodzieżą, a jugosłowiańską policją[69]. Rok później, przez Jelića do organizacji zaproszony został Ante Pavelić. Ruch rozpoczął publikację pisma "Hrvatski Domobran". Ustasze wysłali swoich działaczy do Stanów Zjednoczonych, aby tam zyskali poparcie dla ruchu wśród chorwackich Amerykanów. Organizacja próbowała radykalizować umiarkowanych Chorwatów. Organizacja Radića zaczęła stosować morderstwa, aby wzbudzić w kraju ferment. W 1929 roku ruch podzielił się na dwa rozbieżne nurty: grupę popierającą poglądy Pavelića, że tylko przemoc może zabezpieczyć interesy narodowe Chorwacji, oraz Chorwackie Stronnictwo Ludowe, prowadzone przez następce Stjepana Radića (zabitego lidera chłopskiego). Drugie ze stronnictw miało znaczne większe poparcie wśród społeczności chorwackiej[70].

Do rozwijania pisma Hrvatski Domobran przyłączyli się członkowie Chorwackiej Partii Prawa. W okolicach Bożego Narodzenia 1928 roku, gazeta została zakazana przez jugosłowiańskie władze. W styczniu 1929 roku król zakazał działania narodowych partii politycznych[71], z kraju wygnane zostało radykalne skrzydło Partii Prawa, wśród tych działaczy znaleźli się wśród nich Ante Pavelić, Gustav Perčec i Branimir Jelić. Grupa ta dołączyła do Chorwatów już przebywających na emigracji.

20 kwietnia 1929 roku, Pavelić i inni ustasze podpisali wraz z członkami Macedońskiego Komitetu Narodowego, w Sofii, w Bułgarii, wspólną deklarację doprowadzenia do uzyskania niepodległości przez Chorwację i Macedonię. W związku z podpisaniem deklaracji, Sąd Ochrony Państwa w Belgradzie, 17 lipca 1929 roku skazał Pavelića i Perčeca na karę śmierci. Wygnańcy rozpoczęli proces organizacji poparcia wśród chorwackiej diaspory w Europie, Ameryce Północnej i Południowej. W styczniu 1932 roku nazwali swój ruch "Ustaša". W listopadzie 1932 roku, dziesięciu ustaszy prowadzonych przez Andrija Artukovic, wsparci przez czterech lokalnych sympatyków, zaatakowali placówkę żandarmerii w Brušani w Lika na obszarze Velebit. Celem ataku było zastraszenie władz Jugosławii. Incydent ten określany jest czasami jako powstanie Velebit.

Jednym z najważniejszych działań ustaszy był zamach na króla Jugosławii, Aleksandra I. Organizatorem zamachu był Dido Kvaternik a zabójcą Vlado Chernozemski, członek Wewnętrznej Macedońskiej Organizacji Rewolucyjnej. Wkrótce po zamachu, wszystkie organizacje związane z ustaszami, w tym Hrvatski Domobran, zostały zakazane w całej Europie. Pavelić i Kvaternik od października 1934 do marca 1936 roku przebywali we Włoszech. Po marcu 1937 roku gdy Włochy i Jugosławia podpisały układ o przyjaźni, także we Włoszech zakazano działalności ustaszy. Wcześniej już w 1927 roku włoski rząd przedstawił ustaszom propozycję udzielenia im włoskiego poparcia. Pavelić był gotów poprzeć włoską propozycję ochrony w zamian za poparcie Rzymu dla mieszkańców Chorwacji, do Włoch trafić miała natomiast Dalmacja. Jugosłowiańscy ustasze w odróżnieniu od Pavelića byli zwolennikami tendencji, bliższych stosunków z Niemcami niż Włochami[72]. Grupy ustaszy powstały również na Węgrzech, rządzonych przez autorytarną prawicę. Kolejna grupa ustaszy z Mladenem Lorkovicem na czele osiedliła się w hitlerowskich Niemczech[73].

W niespełna rok organizacja rozpętała spiralę terroru, obejmującego zamachy, wykolejenia pociągów, zabójstwa i próby wywołania powstania[74][75]. W 1931 roku ustasze zorganizowali pierwszy obóz treningowy za granicą, we włoskiej miejscowości Bovegno, korzystając przy tym z formalnej zgody rządu włoskiego. We Włoszech przeszkolonych zostało 500 rekrutów ustaszy[76]. Zamach na króla nie tylko zniszczył struktury ustaszy, ale przyciągnął do nich grono sympatyków wśród chorwackiej młodzieży, szczególnie wśród studentów. W lutym 1939 roku, Mile Budak i Ivan Orsanic powołali nowe pismo, Hrvatski narod ("naród chorwacki") które wspierał idee ustaszy i postulaty niepodległości Chorwacji. Ustasze składali się głównie z przedstawicieli klasy średniej, bośniackich i dalmatyńskich mnichów franciszkańskich oraz przestępców[77].

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Na początku 1940 roku, włoski dyktator Mussolini spotkał się dwukrotnie z Pavelićem[78]. Państwa Osi zaatakowały Jugosławię w dniu 6 kwietnia 1941 roku. Vladko Maček, przywódca Chorwackiego Stronnictwa Ludowego, najbardziej wpływowej partii chorwackiej, odrzucił niemieckie oferty utworzenia rządu. 10 kwietnia jeden z liderów ustaszy Slavko Kvaternik, przejął kontrolę nad policją w Zagrzebiu, w audycji radiowej oznajmił powstanie Niezależnego Państwa Chorwackiego (Nezavisna Država Hrvatska, NDH). W swoim oświadczeniu, wezwał wszystkich Chorwatów do współpracy z nowymi władzami[79].

W tym czasie Pavelić i kilkuset ustaszy opuściło swoje obozy we Włoszech i przybyli do kraju 16 kwietnia, gdzie w Zagrzebiu Pavelić proklamował nowy rząd. Pavelić przyznał sobie tytuł "Poglavnik" - tytuł zbliżony znaczeniowo do niemieckiego "Führera". Niezależne Państwo Chorwackie miało działać na terenach chorwackich "etnicznie i historyczne"[80], czyli na terenach dzisiejszych: Republiki Chorwacji (bez Istrii), Bośni i Hercegowiny i Syrmii. Kilka dni po ogłoszeniu niepodległości okupanci zmusili ustaszy do podpisania Traktatu Rzymskiego, w wyniku którego oddali oni część Dalmacji i Krk, Rab, Korčula, Biograd, Šibenik, Split, Čiovo, Solta, Mljet, część Konavli i Zatokę Kotorską na rzecz Włoch. Niemcy i Włosi podzielili NDH na dwie strefy wpływów; ta na południowym zachodzie kontrolowana była przez Włochów, a druga - na północnym wschodzie - przez Niemców. W rezultacie NDH została włosko-niemieckim protektoratem[81]. We wrześniu 1943 roku, po kapitulacji Włoch, NDH włączyło do swojego państwa wszystkie tereny utracone na rzecz Włoch zgodni z traktem Rzymskim.

Oddziały ustaszy[edytuj | edytuj kod]

Armia Niezależnego Państwa Chorwackiego składała się z szeregowców, którzy nie uczestniczyli w działalności ustaszy. W 1941 roku zorganizowano pięć (później 15) 700-osobowych batalionów, fanatycznej Milicji Ustaszy. Elitę oddziałów stanowić miał Czarny Legion i batalion Poglavnika których okrucieństwo bulwersowało nawet inne oddziały Osi[82].

27 kwietnia 1941 roku nowo utworzone jednostki armii ustaszy wymordowały w dużej mierze serbską społeczność Gudovac w pobliżu Bjeolvaru. Wszystkie organizacje, które sprzeciwiały się lub mogły zagrozić ustaszom zostały zakazane. Chorwackie Stronnictwo Ludowe zdelegalizowane zostało 11 czerwca 1941 roku. Ustasze od tamtego czasu próbowali zająć miejsce głównego przedstawiciela chorwackiego chłopstwa. Vladko Maček wysłany został do obozu koncentracyjnego Jasenovac, jednak później zwolniony ze względu na swą popularność i skazany na areszt domowy. Maček został później wezwany przez okupantów do poparcia rządów Pavelića, ale odmówił. Na początku 1941 roku nakazano Żydom i Serbom opuścić niektóre części Zagrzebia.

6 czerwca 1941 roku Pavelić po raz pierwszy spotkał się z Adolfem Hitlerem. 22 lipca 1941 roku Mile Budak, późniejszy minister w rządzie Pavelića, publicznie ogłosił rasową politykę państwa. W lecie tego samego roku jeden z szefów tajnej policji Vjekoslav "Maks" Luburić zaczął budować obozy koncentracyjne. Działania ustaszy w wioskach w całym regionie dynarskim wyraźnie zaniepokoiły Niemców i Włochów, wzbudzając strach nawet wśród okupantów. Według Srdja Trifkovića, już 10 lipca 1941 roku generał Wermachtu Glaise von Horstenau zgłaszał do niemieckiego dowództwa Oberkommando der Wermacht niezliczone zbrodnie popełniony przez ustaszy[83]. Historyk Jonathan Steiberg opisujący zbrodnie ustaszy pisał m.in. o zabiciu serbskiej kobiety nożem kuchennym, wydłubaniu oczu, kastrowaniu i okaleczaniu ludzi. Nawet w raporcie do Reichsführera SS Heinricha Himmlera z dnia 17 lutego 1942 roku stwierdzono, że aktywność rebeliantów spowodowana jest okrucieństwami ustaszy przeciwko ludności prawosławnej. Według raportu, ustasze mordowali w sposób bestialski, szczególnie osoby bezbronne, stare, kobiety i dzieci. Według raportu gestapo, z rąk ustaszy w wyniku masakr i sadystycznych tortur zginęło około trzystu tysięcy prawosławnych.

We wrześniu 1942 roku utworzone zostały Brygady Defensywne Ustaszy. W 1943 roku Niemcy ponieśli znaczne straty na froncie wschodnim, a Włosi podpisali zawieszenie broni z aliantami, zostawiając przy tym znaczną ilość broni, którą partyzanci wykorzystali przeciwko okupantom i ustaszom. W 1944 roku Pavelić był niemal całkowicie uzależniony od jednostek ustaszy liczących wówczas 100.000 żołnierzy. W listopadzie 1944 roku armia została przekazana bezpośrednim rozkazom ustaszy, a Siły Zbrojne NDH połączono z jednostkami ustaszy, tworząc osiemnaście oddziałów, obejmujących 13 oddziałów piechoty, dwa górskie, dwa szturmowe i jeden dywizjon zastępczy. Było też kilka jednostek pancernych.

Przez chwilę, 9 maja 1945 roku, gdy siły Osi próbowały uciec do Austrii, siły chorwackich kolaborantów zostały przekazane pod rozkazy grupy E niemieckiej armii. 9 maja uważany jest również za dzień wyzwolenia Jugosławię przez Armię Czerwoną i partyzantów. Bitwa o Poljane między Brytyjczykami i partyzantami Tito a jednostkami niemieckimi i ustaszami była ostatnią bitwą II wojny światowej na terenie Europy. Wielu kolaborantów którzy zdołali uciec z Jugosławii do Austrii zostali przez Brytyjczyków wycofani do Jugosławii. Wydarzenia te znane są w historiografii jako sprawa Bleiburga, doszło wówczas do wielu samosądów dokonanych przez siły jugosłowiańskie na kolaborantach. Pavelić korzystając z pomocy zakonu franciszkanów uciekł w przebraniu mnicha i ukrył się w Austrii i Rzymie oraz frankistowskiej Hiszpanii, a następnie uciekł do Argentyny.

Po wojnie[edytuj | edytuj kod]

Po II wojnie światowej, pozostałości ruchu ustaszy przeszły do podziemia lub z pomocą Kościoła rzymskokatolickiego i zwolenników ruchu, uciekły do krajów takich jak Kanada, Australii, Niemcy Zachodnie, czy do państw w Ameryce Południowej[84]. Niektórzy z nich kontynuowali walki z Jugosławią jako Križari ("Krzyżowcy").

Po porażce Niezależnego Państwa Chorwackiego, ruch przestał istnieć. Konflikty spowodowane brakiem niepodległego państwa chorwackiego rozdrobniły ustaszy na mniejsze frakcje. Ante Pavelić utworzył emigracyjny Chorwacki Ruch Wyzwoleńczy, do którego dołączyło się kilku byłych liderów NDH. Vjekoslav Vrančić założył Chorwacki Ruch Wyzwolenia i został przywódcą organizacji. Vjekoslav Luburić utworzył Narodowy Ruch Oporu. 9 kwietnia 1957 roku w pobliżu Buenos Aires Ante Pavelić został zastrzelony przez czarnogórskiego Serba i byłego czetnika, Blagoje Jovovića[85]. W czasie zimnej wojny starsi członkowie ustaszy zaczęli być dotowani przez niektóre kraje zachodnie jako "bojownicy z komunizmem".

Chorwaccy faszyści od 1945 roku dokonali dziesiątek ataków terrorystycznych, powodując wiele ofiar śmiertelnych. W styczniu 1972 roku terroryści wywodzący się z ruchu ustaszy zaatakowali samolot DC-9 narodowego przewoźnika Jat Airways, lecący ze Sztokholmu do Belgradu, zabijając 27 osób.

Kościół katolicki i ustasze[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Kościół katolicki a ustasze.

Chorwaci przez reżim ustaszy uważani byli za ludzi pochodzenie germańskiego ("Gotowie" i "Aryjczycy") wyznający wiarę katolicką, Serbowie klasyfikowani byli w ustawodawstwie reżimu Pavelića jako prawosławni i niearyjscy. Muzułmanie nie zostali uznani za odrębną społeczność. Gdy Wermacht pod dowództwem generała Edmunda von Horstenau Glaise zaatakował Jugosławię i proklamował formalną niepodległość Chorwacji, ustasze rozpoczęli ludobójstwo niektórych mniejszości narodowych (Żydów, Cyganów i Serbów). System zbudowany przez ustaszy, zwłaszcza na początku, uzyskał poparcie hierarchii i duchowieństwa katolickiego, uczestniczącego w niektórych zbrodniach ustaszy[86]. Stopniowo duchowieństwo odsunęło się od ustaszy po wzmocnieniu przez nich tendencji antyjugosłowiańskich i nacjonalistycznych[87]. Ponowna poprawa stosunków na linii ustaszy i Kościoła doszło zimą 1941 roku gdy reżim rozpoczął kampanię przymusowego nawracania na katolicyzm mniejszości prawosławnej[88][89].

16 kwietnia 1941 roku arcybiskup Alojzije Stepinac złożył wizytę Paveliciowi, zapisując po niej w dzienniku, że nowy przywódca „nie będzie tolerował cerkwi prawosławnej”. Na tej podstawie arcybiskup ocenił, że poglavnik jest „szczerym katolikiem”[90]. Równie lojalnej współpracy z ustaszami Stepinac wymagał od episkopatu[91]. Ante Pavelić otrzymał nawet błogosławieństwo od Stepinaca, w późniejszym czasie jednak Stepinac czuł się rozczarowany polityką reżimu NDH[92].

Część przywódców ruchu ustaszy edukację pobierała w katolickich seminariach. Duża część działaczy była pobożnymi katolikami, księża brali udział w niektórych organizacjach reżimu. Według niemieckich raportów księża katoliccy uczestniczyli w zbrodniach przeciwko Serbom. Inni kapłani, znajdujący się w mniejszości, współpracowali z partyzantami. Kościół katolicki przejmował budynki po cerkwiach prawosławnych na swoją własność[93]. Hierarcha kościelny i minister w rządzie NDH Stepinac stwierdził że w prawosławniu nie ma „ani moralności, ani zasad, ani prawdy, ani sprawiedliwości, ani uczciwości”[94]. W marcu 1942 roku, w nieoficjalnej rozmowie z przedstawicielami rządu NDH w Watykanie, kardynał Tissrant stwierdził, że wie o tym, że franciszkanie brali udział w atakach na ludność prawosławną i niszczeniu cerkwi, potępiając zachowanie chorwackich duchownych.

Prześladowania etniczne i religijne[edytuj | edytuj kod]

Celem ustaszy było stworzenie etnicznie "czystej" Chorwacji, w Serbach zamieszkujących Chorwację, Bośnię i Hercegowinę widziano największą przeszkodę do osiągnięcia tego celu. Ministrowie reżimu: Mile Budak, Mirko Puk i Milovan Žanić w maju 1941 roku, ogłosili nową politykę realizacji etnicznie czystej Chorwacji, według planu[95][96]:

1. Jedna trzecia Serbów ma być zabita.

2. Jedna trzecia Serbów ma być wydalona (czystki etniczne).

3. Jedna trzecia Serbów ma być przymusowo nawrócona na katolicyzm

Rząd NDH współpracował z nazistowskimi Niemcami w Holokauście, realizując oprócz tego swoją wersję ludobójstwa na Serbach mieszkających w granicach państwa. Ustasze uchwalili prawa wzorowane na ustawach z III Rzeszy, a wymierzone w Żydów, Romów i Serbów, określanych jako wrogowie narodu chorwackiego. Serbowie, Żydzi, Romowie i chorwaccy antyfaszyści, w tym komunistyczni partyzanci, zostali internowani w obozach koncentracyjnych, z których największym był obóz Jasenovac. Dokładna liczba ofiar nie jest znana. Pod koniec wojny, Pavelić i ustasze twierdzili że zgładzono 30 000 Żydów, około 29 000 Romów, i między 300 000 a 600 000 Serbów[97].

Podręczniki historii w Socjalistycznej Federacyjnej Republice Jugosławii mówiły o liczbie ofiar obozu w Jasenovacu wynoszącej 700 000. Według Centrum Szymona Wiesenthala (powołując się na Encyklopedię Holokaustu), ustasze zabili 500 000, wydalili 250 000 i zmusili do konwersji na katolicyzm 250 000 Serbów. Zamordowano też tysiące Żydów i Romów. Muzeum Holokaustu USA twierdzi, że zginęło od 25 000 do miliona Serbów, przy czym w Jasenovach zabito od 25 000 do 700 000 Serbów. Zdaniem muzeum najbardziej wiarygodną liczbą ofiar serbskich, zamordowanych w Jasenovacu, jest od 45 000 do 52 000, a ogólna liczba Serbów zamordowanych przez ustaszy wynosi od 330 000 do 390 000 osób.

Jasenovac Area Memorial, obecnie kierowana przez Slavko Goldsteina posiada listę 59 188 nazwisk ofiar obozu, zebranych przez urzędników państwowych w Belgradzie w 1964 roku. Szacuję się, że lista zawiera od 60 do 75 procent wszystkich ofiar, a ogólną liczbę ofiar kompleksu szacuję się na od 80 000 do 100 000. Poprzedni szef Memorial Area, Simo Brdar, szacuje liczbę ofiar obozu na 365 000. Muzeum Holocaustu Belgradu przygotowało listę ponad 77 000 nazwisk ofiar Jasenovac. Obecna administracja rozszerzyła listę, obejmującą teraz około 80 000 nazwisk.

Obozy koncentracyjne[edytuj | edytuj kod]

Egzekucja w obozie Jasenovac

Pierwsza grupa obozów koncentracyjnych powstała wiosną 1941 roku. Należały do nich:

  • Danica w pobliżu Koprivnica
  • Pag
  • Jadovno w pobliżu Gospić
  • Kruščica w pobliżu Vitez i Travnik w Bośni
  • Đakovo
  • Loborgrad w Zagorju
  • Tenja w pobliżu Osijek

Sześć obozów została zamknięta w październiku 1942 roku. Na ich miejsce powstał zbudowany w okresie od sierpnia 1941 do lutego 1942 roku, kompleks Jasenovac. Pierwsze dwa obozy, Krpje i Bročica, zostały zamknięte w listopadzie 1941 roku. Do końca wojny funkcjonowały trzy nowe obozy:

  • Ciglana (Jasenovac III)
  • Kozara (Jasenovac IV)
  • Stara Gradiška (Jasenovac V)

Były też inne obozy w:

  • Gospić
  • Jastrebarsko między Zagrzebem i Karlovacem - obóz dla dzieci dzieci
  • Kerestinec w pobliżu Zagrzebia
  • Lepoglava pobliżu Varaždin

Liczba więźniów:

  • od 80,000-100,000 wokół 300,000-350,000 nawet do 700.000 w Jasenovacu
  • około 35.000 w Gospić
  • około 8500 w Pag
  • około 3000 w Đakova
  • 1018 w Jastrebarsko
  • około 1000 w Lepoglava.

Przypisy

  1. "Ustasa (Croatian political movement) – Britannica Online Encyclopedia". Britannica.com. Retrieved 3 September 2012
  2. Ladislaus Hory und Martin Broszat: Der kroatische Ustascha-Staat, Deutsche Verlag-Anstalt, Stuttgart, 2. Auflage 1965, s. 19–27
  3. "Croatian holocaust still stirs controversy". BBC News. 29 November 2001. Retrieved 29 September 2010.
  4. "Balkan 'Auschwitz' haunts Croatia". BBC News. 25 April 2005. Retrieved 29 September 2010. "No one really knows how many died here. Serbs talk of 700,000. Most estimates put the figure nearer 100,000."
  5. Der kroatische Ustascha-Staat, Ante Pavelic und Ustascha Bewegung chapter, s. 13–38
  6. Viktor Meier. Yugoslavia: a history of its demise. English edition. London, England, UK: Routledge, 1999 s. 125
  7. Peter C. Kent, The lonely Cold War of Pope Pius XII: the Roman Catholic Church and the division of Europe, 1943–1950, McGill-Queen's Press – MQUP, 2002 p.46 ISBN 978-0-7735-2326-5 "Fiercely nationalistic, the Ustaše were also fanatically Catholic. In the Yugoslav political context, they identified Catholicism with Croatian nationalism..."
  8. Butić-Jelić, Fikreta. Ustaše i Nezavisna Država Hrvatska 1941–1945. Liber, 1977
  9. Tomasevich, Jozo (2001). War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: Occupation and Collaboration. Stanford: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-3615-2. s. 30
  10. Tomasevich, Jozo (2001). War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: Occupation and Collaboration. Stanford: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-3615-2. s. 233-241
  11. Der kroatische Ustascha-Staat, Die Ustascha an der Macht chapter, s. 75–80
  12. Zobacz hr.wikipedia
  13. Fischer, Bernd J., ed. (2007). Balkan Strongmen: Dictators and Authoritarian Rulers of South-Eastern Europe. Purdue University Press. ISBN 978-1-55753-455-2. s. 207
  14. Fischer, Bernd J., ed. (2007). Balkan Strongmen: Dictators and Authoritarian Rulers of South-Eastern Europe. Purdue University Press. ISBN 978-1-55753-455-2. s. 207-208
  15. Fischer, Bernd J., ed. (2007). Balkan Strongmen: Dictators and Authoritarian Rulers of South-Eastern Europe. Purdue University Press. ISBN 978-1-55753-455-2. s. 208
  16. Ramet, Sabrina P. (2006). The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918–2005. Bloomington: Indiana University Press. ISBN 978-0-253-34656-8. s. 117
  17. Philip J. Cohen, David Riesman. Serbia's Secret War: Propaganda and the Deceit of History. Texas A&M University Press, 1996, s. 10–11
  18. Ramet, Sabrina P. (2006). The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918–2005. Bloomington: Indiana University Press. ISBN 978-0-253-34656-8. s. 126
  19. Fischer, Bernd J., ed. (2007). Balkan Strongmen: Dictators and Authoritarian Rulers of South-Eastern Europe. Purdue University Press. ISBN 978-1-55753-455-2. s. 207
  20. Fischer, Bernd J., ed. (2007). Balkan Strongmen: Dictators and Authoritarian Rulers of South-Eastern Europe. Purdue University Press. ISBN 978-1-55753-455-2. s. 210
  21. Martin L. Van Creveld. Hitler's Strategy 1940–1941: The Balkan Clue. 2nd edition. London, England, UK; New York, New York, USA: Cambridge University Press, 1974. s. 6
  22. Galeazzo Ciano, Malcolm Muggeridge (translator). Ciano's diary, 1939–1943. W. Heinemann, 1950. s. 392.
  23. Martin L. Van Creveld. Hitler's Strategy 1940–1941: The Balkan Clue. 2nd edition. London, England, UK; New York, New York, USA: Cambridge University Press, 1974. s. 7–8
  24. Fischer, Bernd J., ed. (2007). Balkan Strongmen: Dictators and Authoritarian Rulers of South-Eastern Europe. Purdue University Press. ISBN 978-1-55753-455-2. s. 226
  25. Fischer, Bernd J., ed. (2007). Balkan Strongmen: Dictators and Authoritarian Rulers of South-Eastern Europe. Purdue University Press. ISBN 978-1-55753-455-2. s. 208
  26. Ramet, Sabrina P. (2006). The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918–2005. Bloomington: Indiana University Press. ISBN 978-0-253-34656-8. s. 119
  27. Fischer, Bernd J., ed. (2007). Balkan Strongmen: Dictators and Authoritarian Rulers of South-Eastern Europe. Purdue University Press. ISBN 978-1-55753-455-2. s. 210
  28. Fischer, Bernd J., ed. (2007). Balkan Strongmen: Dictators and Authoritarian Rulers of South-Eastern Europe. Purdue University Press. ISBN 978-1-55753-455-2. s. 209
  29. Stanley G. Payne (1996). A History of Fascism, 1914–1945. University of Wisconsin Pres. s. 406. ISBN 978-0-299-14873-7.
  30. John R. Lampe (2004). Ideologies and National Identities: The Case of Twentieth-Century Southeastern Europe. Central European University Press. s. 102. ISBN 978-963-9241-82-4.
  31. John R. Lampe (2004). Ideologies and National Identities: The Case of Twentieth-Century Southeastern Europe. Central European University Press. s. 102. ISBN 978-963-9241-82-4.
  32. Nicholas Atkin, Frank Tallet. Priests, prelates and people: a history of European Catholicism since 1750. New York, New York, USA: I. B. Taurus & Co. Ltd., 2003. s. 248
  33. Biondich, Mark (2005). «Religion and nation in wartime Croatia: Reflections on the Ustasa policy of forced religious conversions, 1941-1942». Slavonic and East European review 83 (1): s. 71-116
  34. Gumz (2001), s. 1026
  35. Payne (2006), s. 410
  36. Biondich (2005), s. 78
  37. Bartulin (2009), s. 192
  38. Caccamo Trinchese. Rotte adriatiche. Tra Italia, Balcani e Mediterraneo. FrancoAngeli, 2011. s. 158
  39. Rich, Norman (1974). Hitler's War Aims: the Establishment of the New Order, s. 276-7. W. W. Norton & Company Inc., New York
  40. Biondich, Mark (2005). «Religion and nation in wartime Croatia: Reflections on the Ustasa policy of forced religious conversions, 1941-1942». Slavonic and East European review 83 (1): s. 77
  41. Aleksa Djilas. The contested country: Yugoslav unity and communist revolution, 1919–1953. Harvard University Press, 1991 s. 114
  42. Aleksa Djilas. The contested country: Yugoslav unity and communist revolution, 1919–1953. Harvard University Press, 1991 s. 115
  43. Ramet, Sabrina P. (2006). The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918–2005. Bloomington: Indiana University Press. ISBN 978-0-253-34656-8. s. 118
  44. Emily Greble. Sarajevo, 1941–1945: Muslims, Christians, and Jews in Hitler's Europe. Ithaca, New York, USA: Cornell University Press, 2011. s. 125
  45. Ramet, Sabrina P. (2006). The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918–2005. Bloomington: Indiana University Press. ISBN 978-0-253-34656-8. s. 119
  46. Emily Greble. Sarajevo, 1941–1945: Muslims, Christians, and Jews in Hitler's Europe. Ithaca, New York, USA: Cornell University Press, 2011. s. 125
  47. Tomasevich, Jozo (2001). War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: Occupation and Collaboration. Stanford: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-3615-2. s. 546
  48. Emily Greble. Sarajevo, 1941–1945: Muslims, Christians, and Jews in Hitler's Europe. Ithaca, New York, USA: Cornell University Press, 2011. s. 125
  49. Emily Greble. Sarajevo, 1941–1945: Muslims, Christians, and Jews in Hitler's Europe. Ithaca, New York, USA: Cornell University Press, 2011. s. 125
  50. Payne (2006), s. 410
  51. Biondich (2005), s. 77
  52. Payne (2006), s. 410
  53. Nicholas Atkin, Frank Tallet. Priests, prelates and people: a history of European Catholicism since 1750. New York, New York, USA: I. B. Taurus & Co. Ltd., 2003. s. 248
  54. Roger Griffin. The nature of fascism. Digital Printing edition. New York, New York, USA: Routledge, 2003 s. 120
  55. Roger Griffin. The nature of fascism. Digital Printing edition. New York, New York, USA: Routledge, 2003 s. 120
  56. Djilas, s. 114
  57. Yeomans, Rory (2005). «Cults of Death and Fantasies of Annihilation: The Croatian Ustasha Movement in Power, 1941-45». Central Europe 3 (2): s. 122
  58. Yeomans (2005), s. 693
  59. Yeomans (2005), s. 695
  60. Yeomans (2005), s. 714
  61. Yeomans (2005), s. 700
  62. Yeomans (2005), s. 726
  63. Yeomans (2005), s. 728
  64. Yeomans, Cults (2005), s. 123
  65. Yeomans, Cults (2005), s. 125
  66. Ogyanova (2009), s. 173
  67. Ogyanova (2009), s. 165
  68. Payne (2006), s. 410
  69. Sadkovich (1988), p. 64
  70. Djilas, Aleksa. The contested country: Yugoslav unity and communist revolution, 1919–1953, s. 129
  71. Jović, Dejan. Yugoslavia: a state that withered away, s. 51
  72. Bartulin (2007), s. 51
  73. Yeomans (2005), s. 692
  74. Sadkovich (1988), s. 63
  75. Meneghello-Dinčić (1969), s. 45
  76. Bartulin (2007), s. 50
  77. Meneghello-Dinčić (1969), s. 46
  78. Meneghello-Dinčić (1969), s. 46
  79. Vladko Maček, In the Struggle for Freedom (New York: Robert Speller & Sons, 1957) s. 230
  80. Tomasevich 2001, s. 466 ..."ethnic and historical territory"
  81. Tomasevich 2001, pp. 233–302
  82. Thomas 1995, s. 12
  83. Trifković, Srđa (21 April 2000). "The Real Genocide in Yugoslavia: Independent Croatia of 1941 Revisited.". Chronicles.
  84. "US Army File: Dr. DRAGANOVIC' Krunoslav". jasenovac-info. Decemberlassified 12 September 1983. Archived from the original on 8 October 2007. Retrieved 4 October 2007
  85. "Two Bullets for Pavelic" (PDF). 2003. Archived from the original on 23 April 2009
  86. Biondich (2005), s. 80
  87. Biondich (2005), s. 81
  88. Biondich (2005), s. 82
  89. Levy (2009), s. 815
  90. Carlo Falconi, Silence of Pius XII, Faber 1970, s. 308.
  91. Viktor Novak, Principium et Finis – Veritas, w Review of International Affairs 1951, t.2
  92. http://books.google.pl/books?id=qMZaPjrHqYYC&pg=PA215&dq=pavelic+bless&hl=pl&sa=X&ei=mhZiT9_QKMHtsgbslsjfBQ&ved=0CFAQ6AEwBQ#v=onepage&q=pavelic%20bless&f=false.
  93. Viktor Novak, Magnum Crimen, Nova Knjiga 1986, s. 703
  94. Vladimir Dedijer, The Yugoslav Auschwitz and the Vatican, Prometheus Books 1992, s. 142.
  95. Nicholas A. Robins, Adam Jones (2009), Genocides by the oppressed: subaltern genocide in theory and practice, Indiana University Press, ISBN 978-0-253-22077-6, s. 106
  96. Steven L. Jacobs, Confronting genocide: Judaism, Christianity, Islam, s. 158–159, Lexington Books, 2009
  97. Ball, Howard (2010). Genocide: A Reference Handbook. ABC-CLIO. s. 124. ISBN 978-1-59884-488-7.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Armstrong, J. (1968). «Collaborationism in World War II: The Integral Nationalist Variant in Eastern Europe». Journal of Modern History 40 (3): s. 396-410.
  • Banac, Ivo (1988) (en inglés). The National Question in Yugoslavia: Origins, History, Politics. Cornell University Press. ISBN 9780801494932.
  • Bartulin, Nevenko (2008). «The ideology of nation and race: The Croatian Ustasha Regime and its Policies toward Minorities in Independent State of Croatia, 1941-1945». Croatian Studies Review 8: s. 449.
  • Bartulin, Nevenko (2009). «The ideal Nordic­-Dinaric racial Type: Racial Anthropology in the Independent State of Croatia». Review of Croatian History 1: s. 189-219.
  • Bartulin, Nevenko (2007). «The NDH as a 'Central European Bulwark against Italian Imperialism'; An Assessment of Croatian-Italian Relations Within the German "New order" in Europe». Review of Croatian *History 1: s. 49-73.
  • Biondich, Mark (2006). «Controversies surrounding the Catholic Church in wartime Croatia, 1941–45». Movements and Political Religions 7 (4): s. 429-457.
  • Biondich, Mark (2005). «Religion and nation in wartime Croatia: Reflections on the Ustasa policy of forced religious conversions, 1941-1942». Slavonic and East European review 83 (1): s. 71-116.
  • Aarons, Mark and Loftus, John: Unholy Trinity: How the Vatican's Nazi Networks Betrayed Western Intelligence to the Soviets. New York: St. Martin's Press, 1992. s. 372 ISBN 978-0-312-07111-0.
  • Fischer, Bernd J., ed. (2007). Balkan Strongmen: Dictators and Authoritarian Rulers of South-Eastern Europe. Purdue University Press. ISBN 978-1-55753-455-2.
  • Goldstein, Ivo (2001). Croatia: A History. Hurst & Co. ISBN 978-0-7735-2017-2.
  • Gumz, Jonathan E. (2001). «Wehrmacht Perceptions of Mass Violence in Croatia, 1941-1942». The Historical Journal 44 (4): s. 1015-1038.
  • Hermann Neubacher: Sonderauftrag Suedost 1940–1945, Bericht eines fliegendes Diplomaten, 2. durchgesehene Auflage, Goettingen, 1956.
  • Ladislaus Hory and Martin Broszat. Der Kroatische Ustascha-Staat, 1941–1945. Stuttgart, 1964.
  • Thomas, N., K. Mikulan, and C. Pavelic. Axis Forces in Yugoslavia 1941–45. London: Osprey, 1995. ISBN 978-1-85532-473-2.
  • Lituchy, Barry M. (2006). Jasenovac and the Holocaust in Yugoslavia. New York: Jasenovac Research Institute. ISBN 978-0-9753432-0-3.
  • Srdja Trifkovic: Ustaša: Croatian Separatism and European Politics 1929–1945 Lord Byron Foundation for Balkan Studies, London, 1998.
  • Encyclopedia of the Holocaust, Israel Gutman editor-in-chief, Vol. 4, Ustase entry. Macmillan, 1990.
  • Ramet, Sabrina P. (2006). The Three Yugoslavias: State-Building and Legitimation, 1918–2005. Bloomington: Indiana University Press. ISBN 978-0-253-34656-8.
  • Aleksa Djilas. The contested country: Yugoslav unity and communist revolution, 1919–1953. Harvard University Press, 1991.
  • Payne, Stanley G. (2006). «The NDH State in Comparative Perspective». Totalitarian Movements and Political Religions 7 (4): s. 409-415.
  • Ramet, Sabrina P. (2007). «Vladko Maček and the Croatian Peasant Defence in the Kingdom of Yugoslavia». Contemporary European History 16 (2): s. 215-231.
  • Jareb, Mario (2006). «The NDH's Relations with Italy and Germany». Totalitarian Movements and Political Religions 7 (4): s. 459-472.
  • Levy, Michele (2009). «"The Last Bullet for the Last Serb": The Ustasa Genocide against Serbs: 1941 – 1945». Nationalities Papers 37 (6): s. 807-837.
  • Meneghello-Dinčić, Kruno (1969). «L'état « oustacha » de Croatie (1941-1945)». Revue d'histoire de la Deuxième Guerre mondiale 19 (74): s. 43-65.
  • Ogyanova , Irina (2006). «Religion and church in the ustasha ideology». Croatica Christiana Periodica 64: s. 157 - 190.
  • Ramet, Sabrina P. (2006). «The NDH - An Introduction». Totalitarian Movements and Political Religions 7 (4): s. 399–409.
  • Roberts, Allen (1970) (en inglés). The Turning Point;: The assassination of Louis Barthou and King Alexander I of Yugoslavia. St. Martin's Press. OCLC 260728.
  • Rothschild, Joseph (1990) (en inglés). East Central Europe Between the Two World Wars. University of Washington Press. s. 438. ISBN 9780295953571.
  • Sadkovich, J.J. (1988). «Terrorism in Croatia. 1929-1934». East European Quarterly 22 (1): pp. 55-79.
  • Sadkovich, J.J. (1985). «Opportunismo esitante: la decisione italiana di appoggiare il separatismo croato: 1927-1929». Storia contemporanea 16 (3): s. 401-426.
  • Trifkovic, Srdja (2011) (en inglés). Ustasa: Croatian Fascism and European Politics, 1929-1945. The Lord Byron Foundation. s. 414. ISBN 9781892478016.
  • Trifkovic, Srdjan (1993). «Yugoslavia in Crisis: Europe and the Croat Question, 1939-41». European History Quarterly 23 (4): s. 529-56.
  • Tomasevich, Jozo (1975). War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: The Chetniks. Stanford: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-0857-9.
  • Tomasevich, Jozo (2001). War and Revolution in Yugoslavia, 1941–1945: Occupation and Collaboration. Stanford: Stanford University Press. ISBN 978-0-8047-3615-2.
  • "Independent State of Croatia laws on Croatian – Zakonske osnove progona politickih protivnika i rasno nepodobnih u NDH" (PDF). Retrieved 3 June 2011.
  • Phayer, Michael (2000). The Catholic Church and the Holocaust, 1930-1965. Bloomington: Indiana University Press.
  • Yeomans, Rory. Visions of Annihilation: The Ustasha Regime and the Cultural Politics of Fascism, 1941-1945 (2013) excerpt and text search
  • Yeomans, Rory (2005). «Militant Women, Warrior Men and Revolutionary Personae: The New Ustasha Man and Woman in the Independent State of Croatia, 1941-1945». The Slavonic and East European Review 83 (4). s. 685-732.
  • Yeomans, Rory (2005). «Cults of Death and Fantasies of Annihilation: The Croatian Ustasha Movement in Power, 1941-45». Central Europe 3 (2): s. 121-142.