Wielki Głód na Ukrainie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ulica w Charkowie 1932. Przechodnie mijają zmarłych z głodu ludzi.
Zmarli z głodu na ulicy w Charkowie 1932
Dziecko zmarłe na ulicy w Charkowie 1932
Koń w czasach głodu 1933
Napis: Tu kategorycznie zabrania się pochówku ludziCharków 1933.
Uzbrojona ochrona pól kołchozowych, rejon Połtawy 1932

Wielki Głód na Ukrainie, Hołodomor (ukr. Голодомор) – klęska głodu w latach 1932–1933 w ZSRR, która szczególne nasilenie przybrała na terytorium ówczesnej Ukraińskiej SRR (dzisiejsza Ukraina wschodnia i centralna) – konsekwencja wprowadzonej przez kierownictwo WKP(b) i władze państwowe Związku Radzieckiego polityki przymusowej kolektywizacji rolnictwa i bezwzględnej egzekucji przez organy państwowe ZSRR[1] narzuconych chłopom obowiązkowych, nieodpłatnych kontyngentów dostaw produktów rolnych w wymiarze przekraczającym możliwości produkcyjne wsi.

Według różnych szacunków spowodował śmierć od co najmniej 3,3[2] do 6-7 milionów[3][4][5]ludzi. W latach 1921–1947, wskutek trzech klęsk głodu (w 1921–1923, 1932–1933 i 1946–1947), życie straciło około 10 milionów mieszkańców Ukrainy[6].

Głód wywołany kolektywizacją spowodował również wiele ofiar poza Ukrainą – na Kubaniu (który wówczas był przeważnie ukraińskojęzyczny[7][8]), Powołżu, Zachodniej Syberii i w Kazachstanie. Nie ulega jednak wątpliwości, że Ukraina zajmowała szczególne miejsce na mapie głodu – miał tam największe rozmiary i pochłonął najwięcej ofiar. Niektóre represje (jak zakaz wyjazdu poza granice republiki w ucieczce przed głodem) dotyczyły wyłącznie chłopów z Ukrainy i Kubania[9][10].

Quote-alpha.png
Nikt z badaczy głodu nie ma wątpliwości, że głód z lat 1932-1933 na Ukrainie był sztuczny. Istnieje natomiast różnica zdań na temat tego, czy była to przede wszystkim antyukraińska (zaplanowana) akcja kierownictwa stalinowskiego, czy też głód był konsekwencją bolszewickiej zbrodniczej polityki, gdzie nie może być mowy o jakimkolwiek podłożu narodowościowym[11].

Przebieg[edytuj | edytuj kod]

Powodem głodu była prowadzona od 1930 przymusowa kolektywizacja rolnictwa w ZSRR, która powodowała chaos na wsi: niszczenie przez aktywistów dobytku chłopów, wyprzedawanie i zarzynanie koni w obawie przed ich konfiskatą, powstrzymywanie się od prac polowych. Władze oskarżały kułaków o agitację przeciwko kołchozom oraz o sabotaż, a jednocześnie błędnie spodziewały się, że w wyniku kolektywizacji produkcja rolna wzrośnie – na planach eksportu płodów rolnych opierały swoje plany industrializacyjne. Władze utrzymywały i być może uważały, że załamanie skupu zboża jest wynikiem ukrywania plonów przez chłopów i mimo próśb władz lokalnych nie obniżały wymaganych kontyngentów dostaw.

28 listopada 1932 Biuro Polityczne KC Komunistycznej Partii (bolszewików) Ukrainy zabroniło wywożenia z kołchozów zboża przeznaczonego na zasiewy i nakazało zwracać kołchozom zabrane zboże. Spotkało się to z natychmiastową interwencją władz w Moskwie. 20 grudnia 1932 na Ukrainę przybył osobisty wysłannik Józefa Stalina, Łazar Kaganowicz i doprowadził do uchylenia tego postanowienia. 24 grudnia 1932 Stanisław Kosior, Stroganow i Aleksiejew polecili władzom lokalnym wywieźć w ciągu pięciu dni w poczet kontyngentu zbożowego ze wszystkich kołchozów, które nie wywiązały się z „chlebozagotowok” wszystkie bez wyjątku obecne tam rezerwy zbożowe, w tym i zboże przeznaczone na zasiewy. Wszystkich, którzy by sprzeciwiali się temu postanowieniu, w tym i komunistów, należało aresztować i oddawać pod sąd. Wszystkich przewodniczących kołchozów i inne osoby odpowiedzialne należało ostrzec, że jeżeli po upływie wskazanego terminu w ich kołchozach będą jakieś nie wywiezione, lub ukryte zapasy zbożowe, pociągnięci zostaną do odpowiedzialności karnej[12].

W rezultacie lokalni działacze prowadzili akcje szukania ukrytego zboża, które prowadziły do zabierania zboża przeznaczonego na siew, a także zapasów niezbędnych do wyżywienia rodzin chłopskich. Nastąpiła fala migracji głodowych, na które władze odpowiedziały wprowadzeniem paszportów i zakazem podróży koleją. W wyniku głodu zginęła znacząca część populacji Ukrainy; wymarło wiele wsi i dochodziło do licznych przypadków kanibalizmu[13][14].

Według ukraińskiej gazety Den (luty 2007) na Ukrainie zmarło wtedy 21 000 Polaków. O ich losach i losach ich sąsiadów mówi pamiętnik Zofii Pawłowskiej[15].

Dekret o pięciu kłosach[edytuj | edytuj kod]

Dla tych, którzy zostawali na wsi, częstokroć jedynym miejscem, gdzie można było coś znaleźć do jedzenia było pole kołchozowe. Jednak zerwanie tam choćby kłosa było przestępstwem przeciwko ZSRR. Mołotow i Kaganowicz na rozkaz Stalina opracowali dekret „O ochronie mienia przedsiębiorstw państwowych, kołchozów, spółdzielni oraz wzmocnieniu własności społecznej”. Opublikowany 7 sierpnia 1932 r. nazywany był potocznie prawem pięciu kłosów, gdyż za zerwanie takiej liczby groziła kara śmierci lub 10 lat łagru. Skazani nie mogli liczyć na amnestię[16]. W ciągu półtora roku skazano ponad 125 tysięcy osób[17].

Torgsiny[edytuj | edytuj kod]

Kolejka po chleb za dewizy Torgsin Charków 1932

Rolnicy umierali lub uciekali do miast, gdzie żywność można było kupić w specjalnych sklepach, torgsinach, za walutę, złoto, srebro lub inne kosztowności. Dla państwa określającego się mianem kraju robotników i chłopów torgsiny okazały się doskonałym interesem. Dwa torgsiny w Charkowie w okresie od stycznia do lutego 1932 r. przyjęły od ludzi 374 kg złota o wartości 294 tys. rubli. W miarę nasilania się głodu powstawało ich coraz więcej. W styczniu 1932 r. takie sklepy były w ośmiu ukraińskich miastach, w maju 1932 r. było ich już 26, a jesienią – 50 w 36 miastach. Liczba torgsinów zwiększyła się do 263 w najbardziej głodnym 1933[18].

Paszporty[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Paszportyzacja (ZSRR).

Władze ZSRR, by poradzić sobie z masowym opuszczaniem wsi przez chłopów, 27 grudnia 1932 r. wprowadziły paszporty wewnętrzne (dokumenty tożsamości). Nieposiadający takiego dokumentu nie mógł przebywać poza miejscem zamieszkania pod groźbą administracyjnej kary obozu koncentracyjnego. Ludność wiejska nie miała faktycznie prawa do paszportów, a w konsekwencji nie mogła opuścić wsi. Wydanie paszportu (dowodu osobistego) było bowiem decyzją szefa kołchozu/sowchozu, a dokumenty tożsamości były przechowywane przez administrację kołchozową/sowchozową. Stan taki utrzymał się aż do 1974 r. Restrykcje te oczywiście nie mogły całkowicie zatrzymać głodujących chłopów na wsi. Jednak bardzo niewielki odsetek, tych, którzy przedostali się nielegalnie do miast, mógł poprawić swój los. Nie mogąc znaleźć pracy lub kupić albo ewentualnie wyżebrać trochę chleba, rolnicy umierali na ulicach Charkowa, Kijowa, Dniepropietrowska, Połtawy, Winnicy, Humania i innych większych miast Ukrainy[19].

Akty kanibalizmu[edytuj | edytuj kod]

Głód działał na psychikę ludzką w różnoraki sposób. Jedni umierali w swoich domach w samotności, inni próbowali się ratować udając się do miast, jeszcze inni posuwali się do aktów kanibalizmu. W trakcie głodzenia w organizmie człowieka przeważa katabolizm nad anabolizmem białka. Codziennie spada masa ciała. Pojawiają się ostre bóle żołądka, które po jakimś czasie zanikają. Człowiek wpada w letarg, jest otępiały. Dochodzi do ostrych zaburzeń umysłowych, mogą pojawić się omamy. Jednym z takich przykładów jest sprawa Kseni Bołotnikowej, mieszkanki wsi Sofijówka, która z powodu głodu zaczęła puchnąć. Z powodu braku żywności, braku pomocy z jakiejkolwiek strony, mając na utrzymaniu jeszcze syna, zabiła swoją córkę podrzynając jej gardło. Po zabójstwie położyła jej ciało na ławce, przykryła i poszła spać. Następnego dnia odcięła dziewczynce głowę i włożyła do kotła. Pozostałą część ciała pokroiła na kawałki i zakopała w gnoju[20].

Reakcje[edytuj | edytuj kod]

Fakt głodu był negowany; wszelkie wypowiedzi na ten temat aż do upadku ZSRR były kwalifikowane jako przestępstwo „propagandy antyradzieckiej”. Utajnione zostały też wyniki spisu ludności w 1937 roku, ujawniające demograficzny aspekt Wielkiego Głodu. Zastosowano też aktywne środki dezinformacji wobec dziennikarzy zachodnich; o świadome ukrywanie faktów oskarża się obecnie wielu ówczesnych korespondentów w ZSRR (określanych jako tzw. użyteczni idioci). Najbardziej znanym negacjonistą Wielkiego Głodu był Walter Duranty. Podobne stanowisko zajął premier Francji Édouard Herriot, celowo obwożony po terenie Ukrainy podczas swego pobytu w ZSRR.

Głód w oczach polskich dyplomatów[edytuj | edytuj kod]

Ważnym źródłem dla ukazania pełnej historii Hołodomoru są materiały archiwalne państw, które posiadały swoje przedstawicielstwa w ZSRR. Materiały brytyjskie, niemieckie i włoskie opublikowano już w 1988 r. Podobne materiały polskie były nieznane do ostatnich czasów[21]. Polacy mieli swoje konsulaty w Charkowie i Kijowie oraz poselstwo w Moskwie. Polscy dyplomaci, z których znaczna część pracowała dla wywiadu wojskowego II RP[22]. (Oddział II Sztabu Głównego WP) obszernie relacjonowali otaczającą ich rzeczywistość. Informację czerpali z własnych obserwacji miejsc pracy – Kijowa i Charkowa, z podróży służbowych, od petentów, a także z korespondencji, która dochodziła do konsulatów[23]. Kierownik referatu „Wschód” w II Oddziale Sztabu Głównego tak opisywał sytuacje Ukrainy:

Głód na Ukrainie bardzo wielki. Wsie liczące ongiś 5–6 tysięcy ludności, zamieszkiwane są obecnie (15 czerw.) przez 20–30 rodzin. Z powodu braku ludzi do grzebania trupów w niektórych wsiach początkowo trupy były wrzucane do piwnic opustoszałych domów, a kiedy zabrakło ludzi trudniących się wrzucaniem trupów do piwnic, trupy leżały nie chowane przez dłuższy czas w domu. Na porządku dziennym trupów nie chowało się przez 3–4 dni. W związku z tym w niektórych, wymarłych prawie zupełnie wsiach, panuje smród nie do zniesienia.

— R. Kuśnierz, Głód potępienia[24]

Współczesne postrzeganie Wielkiego Głodu[edytuj | edytuj kod]

Kraje oficjalnie uznające Wielki Głód za ludobójstwo
Pomnik ofiar Wielkiego Głodu na Plantach w Krakowie.

Za ludobójstwo uznają Wielki Głód na Ukrainie rządy lub parlamenty 26 państw, w tym:

10 listopada 2003 dwadzieścia pięć krajów świata, w tym Rosja, Ukraina oraz Stany Zjednoczone wydały deklarację w związku z siedemdziesiątą rocznicą Wielkiego Głodu[27], w którym oddano cześć ofiarom, rozciągając jednak pamięć także o ofiary głodu innych narodów Związku Radzieckiego tego okresu.

Według wypowiedzi przewodniczącego delegacji Rosji przy PACE dla agencji ITAR-TASS, Leonida Sluckiego 16 grudnia 2009 Komisja do spraw politycznych przy Zgromadzeniu Parlamentarnym Rady Europy (PACE) odmówiła uznania poprawki do sprawozdania o głodzie w ZSRR w latach 30., która uznawała go za akt ludobójstwa wobec narodu ukraińskiego. Oficjalnego komunikatu w tej sprawie spodziewano się w styczniu 2010[28].

28 listopada 2006 r. Rada Najwyższa (parlament) Ukrainy przyjęła na wniosek prezydenta Wiktora Juszczenki ustawę uznającą Wielki Głód za zbrodnię ludobójstwa. Ustawę poparło 233 z 435 deputowanych obecnych na sali. „Za” głosowali członkowie prezydenckiego bloku Nasza Ukraina, frakcji BJuT-y Julii Tymoszenko i Socjalistycznej Partii Ołeksandra Moroza. Ustawy nie poparli komuniści i parlamentarzyści z prorosyjskiej Partii Regionów premiera Wiktora Janukowycza.

23 października 2008 Parlament Europejski po debacie poświęconej Wielkiemu Głodowi przyjął rezolucję stwierdzającą: Wielki Głód, sztucznie wywołany na Ukrainie w latach 1932–1933, jest wstrząsającą zbrodnią przeciwko ludności Ukrainy i przeciwko ludzkości[29].

Postrzeganie na Ukrainie[edytuj | edytuj kod]

Emisja Poczty Ukrainy w 60 rocznicę Hołodomoru – 1993

Rząd ukraiński po uzyskaniu niepodległości w 1991 roku rozpoczął program edukacji młodzieży i przypominania o tej wielkiej tragedii. Jest to de facto odkrywanie historii Ukrainy na nowo po dziesiątkach lat ukrywania prawdy o tych wydarzeniach.

Od 1998 roku Dzień Pamięci Ofiar Wielkiego Głodu (od 2004 Dzień Pamięci Ofiar Wielkiego Głodu i Represji Politycznych) jest świętem państwowym Ukrainy obchodzonym corocznie w czwartą sobotę listopada[30]. Święto zostało ustanowione dekretem prezydenta Leonida Kuczmy.

Oprócz samej edukacji szkolnej organizowane są uroczystości pamięci ofiar Wielkiego Głodu, czy okazjonalne wystawy zdjęć we wszystkich większych miastach Ukrainy[31].

Śledztwo na Ukrainie w sprawie Wielkiego Głodu i wyrok sądu w sprawie[edytuj | edytuj kod]

25 maja 2009 Służba Bezpieczeństwa Ukrainy wszczęła oficjalne śledztwo w sprawie Wielkiego Głodu 1932-1933 jako zbrodni ludobójstwa[32].

Po zakończeniu śledztwa w listopadzie 2009, w styczniu 2010 Prokuratura Generalna Ukrainy skierowała do sądu akt oskarżenia. 13 stycznia 2010 Sąd Apelacyjny w Kijowie po rozpoznaniu sprawy uznał Józefa Stalina, Wiaczesława Mołotowa, Łazara Kaganowicza, Pawła Postyszewa, Stanisława Kosiora, Własa Czubara i Mendla Chatajewicza za winnych zbrodni ludobójstwa określonych w art. 442 § 1 kodeksu karnego Ukrainy i umorzył jednocześnie postępowanie karne w związku ze śmiercią oskarżonych[33].

Stanowisko Rosji[edytuj | edytuj kod]

Duma Federacji Rosyjskiej w rezolucji uchwalonej 2 kwietnia 2008 sprzeciwiła się uznaniu Wielkiego Głodu za zbrodnię ludobójstwa. Głosi ona, że głodu z lat 30. XX wieku nie należy uznawać za ludobójstwo ani wykorzystywać jako narzędzia politycznego. Dokument przyjęty przez Dumę Państwową, niższą izbę parlamentu, 370 głosami „za” przy 56 przeciwnych stwierdza:

Nie ma historycznego dowodu, że głód został wywołany według kryteriów etnicznych. Jego ofiarami padły miliony obywateli Związku Radzieckiego, reprezentujących różne narody i narodowości zamieszkujące głównie rolnicze obszary kraju. Ta tragedia nie ma – i nie może mieć – jakichkolwiek międzynarodowo uznanych cech ludobójstwa i nie powinna być wykorzystywana jako narzędzie we współczesnych dywagacjach politycznych

Rezolucję przyjęto w momencie, gdy prozachodnie kierownictwo Ukrainy zabiegało – ku zaniepokojeniu Rosji – o członkostwo w NATO[34].

Jedna z notatek dyplomatów amerykańskich, ujawnionych przez portal WikiLeaks w listopadzie 2010 wskazuje, że prezydent Rosji Miedwiediew miał powstrzymywać władze Azerbejdżanu przed uznaniem Wielkiego Głodu za zbrodnię ludobójstwa, grożąc zmianą stanowiska Rosji w sprawie Górskiego Karabachu[35]

Stanowisko Polski[edytuj | edytuj kod]

Senat Rzeczypospolitej Polskiej w obszernej uchwale oddał 16 marca 2006 hołd ofiarom Wielkiego Głodu i uznał go za akt ludobójstwa, wyrażając solidarność z narodem ukraińskim i jego wysiłkami dla upamiętnienia tej zbrodni[36]:

Uchwała Senatu Rzeczypospolitej Polskiej z 16 marca 2006 w sprawie rocznicy Wielkiego Głodu na Ukrainie

W związku z obchodzoną na Ukrainie rocznicą Wielkiego Głodu, którego kulminacja przypadła na lata 1932–1933 i który pochłonął ponad 6 milionów udokumentowanych ofiar, Senat Rzeczypospolitej Polskiej pragnie w specjalnej uchwale wyrazić solidarność z narodem ukraińskim.

Senat Rzeczypospolitej Polskiej pragnie przypomnieć, że Wielki Głód „Hołodomor” został specjalnie wywołany przez rządzący Związkiem Sowieckim despotyczny reżim bolszewicki i miał doprowadzić do osłabienia i wyniszczenia narodu ukraińskiego, a tym samym stłumić jego dążenia do wolności i odbudowania własnego niepodległego państwa.(...)

Za zbrodnię Wielkiego Głodu ponosi winę system komunistycznej tyranii, lecz także konkretni ludzie, a przede wszystkim Józef Stalin, Lazar Kaganowicz, Wiaczesław Mołotow, Nikita Chruszczow oraz wykonawcy ich zbrodniczych rozkazów.

Biorąc powyższe pod uwagę Senat Rzeczypospolitej Polskiej solidaryzuje się ze stanowiskiem ukraińskim, aby uznać Wielki Głód w latach 1932–1933 za zbrodnię ludobójstwa oraz wymienić odpowiedzialnych za tę zbrodnię zarówno głównych winowajców, jak również szeregowych wykonawców. Za śmierć milionów niewinnych ludzi odpowiadają także państwa, które kupowały w tym czasie od Związku Sowieckiego żywność, oraz dziennikarze, politycy i intelektualiści, którzy w tym czasie odwiedzali Ukrainę i nie tylko nie dostrzegli mającego miejsce powszechnego ludobójstwa, lecz kłamliwie zapewniali o bezpodstawności tego rodzaju oskarżeń. Do niechlubnej pamięci przeszły między innymi słowa zachodniego polityka: „Przejechałem Ukrainę. Ręczę wam, że widziałem ją podobną do przynoszącego obfite plony ogrodu”. Za tego rodzaju kłamstwa niektórzy dziennikarze otrzymywali prestiżowe międzynarodowe nagrody. Ten ponury rozdział cynizmu i serwilizmu powinien zostać dokładnie zbadany i opisany, a przyznane wówczas nagrody unieważnione.

Senat Rzeczypospolitej Polskiej oddaje hołd wszystkim pomordowanym w okresie Wielkiego Głodu na Ukrainie, a także tym nielicznym bohaterom, którzy często z bronią w ręku walczyli w obronie zagrożonego wyniszczeniem narodu, przeciwko komunistycznej tyranii, hipokryzji i zakłamaniu. Solidaryzujemy się z działaniami narodu ukraińskiego, a także prezydenta, parlamentu, rządu, organizacji samorządowych, środowisk kombatanckich upamiętniających tę tragedię, która jako ostrzeżenie przed totalitarną ideologią nigdy nie może zostać zapomniana.

Sejm Rzeczypospolitej Polskiej oddał 6 grudnia 2006 roku cześć ofiarom głodu oraz uznał Wielki Głód za akt ludobójstwa[37]:

Uchwała Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 6 grudnia 2006 r. w sprawie uczczenia ofiar Wielkiego Głodu na Ukrainie

Sejm Rzeczypospolitej Polskiej łącząc się w bólu z bliskimi ofiar Wielkiego Głodu na Ukrainie, który w latach 1932-1933 kosztował życie miliony mieszkańców ukraińskich wsi, potępia totalitarny reżim odpowiedzialny za to ludobójstwo.

Sejm Rzeczypospolitej Polskiej wyrażając swoje najgłębsze współczucie obywatelom Ukrainy, pragnie dać wyraz nadziei, że pamięć o ofiarach tej zbrodni pozostanie przestrogą przed wszelkimi formami totalitaryzmu, który jakże boleśnie dotknął XX-wieczną Europę, w tym szczególnie Polaków i Ukraińców.

— Marszałek Sejmu – Marek Jurek

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Przypisy

  1. Ze zwartymi oddziałami wojsk wewnętrznych OGPU i oddziałami Armii Czerwonej włącznie.
  2. Timothy Snyder, Skrwawione ziemie, 2011, s. 75.
  3. Christopher Andrew, Oleg Gordijewski, KGB, tłumaczył Rafał Brzeski, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 1997, ISBN 83-11-08667-2, s. 120.
  4. Norman Davies „Europa”, Wydawnictwo ZNAK, Kraków, 1999, ISBN 83-7006-883-9, s. 1024.
  5. Stéphane Courtois, Nicolas Werth, Jean-Louis Panné, Andrzej Paczkowski, Karel Bartosek, Jean-Louis Margolin „Czarna Księga Komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania” Prószyński i S-ka, Warszawa 1999, ISBN 83-7180-326-5, s. 158.
  6. Nowa Encyklopedia Powszechna PWN, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa, 2004, ISBN 83-01-14179-4, tom 8, s. 385.
  7. Robert Kuśnierz, Ukraina w latach kolektywizacji i Wielkiego Głodu (1929–1933), Toruń 2005, wyd. Adam Marszałek, ISBN 978-83-61201-05-2, s. 197, Robert Conquest, Wielki Terror, Warszawa 1997, ISBN 83-902063-9-0, s. 31.
  8. spis 1897-ludność Obwodu kubańskiego wg spisu 1897-narodowości-łącznie.
  9. Robert Kuśnierz, Ukraina w latach kolektywizacji i Wielkiego Głodu (1929–1933), Toruń 2005, wyd. Adam Marszałek ISBN 978-83-61201-05-2, s. 197.
  10. Robert Conquest, Wielki Terror, Warszawa 1997, ISBN 83-902063-9-0, s. 31.
  11. Robert Kuśnierz, Ukraina w latach kolektywizacji i Wielkiego Głodu (1929–1933), Toruń 2005, wyd. Adam Marszałek ISBN 978-83-61201-05-2, s. 196.
  12. Robert Kuśnierz, Ukraina w latach kolektywizacji i Wielkiego Głodu (1929–1933), Toruń 2005, wyd. Adam Marszałek ISBN 978-83-61201-05-2, s. 134.
  13. Raporty OGPU, jak i relacje dyplomatów włoskich z Charkowa; Stéphane Courtois, Nicolas Werth, Jean-Louis Panné, Andrzej Paczkowski, Karel Bartosek, Jean-Louis Margolin „Czarna Księga Komunizmu. Zbrodnie, terror, prześladowania” Prószyński i S-ka, Warszawa 1999, ISBN 83-7180-326-5, s. 121.
  14. „(...) Natomiast na terytorium Ukrainy OGPU ścigało kanibali. Kanibalizm, ten najbardziej przerażający skutek głodu, stał się w tych tragicznych miesiącach powszechny”: Christopher Andrew, Oleg Gordijewski, KGB, tłumaczył Rafał Brzeski, Wydawnictwo Bellona, Warszawa 1997, ISBN 83-11-08667-2, s. 121.
  15. Wspomnienia Zofii Pawłowskiej.
  16. R. Kuśnierz, Ukraina w latach kolektywizacji i wielkiego głodu (1929–1932), Toruń 2005, s. 109-110.
  17. Bartosek Y., Courtois S., Margolin J.-L., Paczkowski A., Panne J.-L.,Werth N. i inni, Czarna księga komunizmu, Warszawa 1999, s. 160.
  18. R. Kuśnierz, Wielki Głód, „Polityka” 2007, nr 48, s. 100.
  19. R. Kuśnierz, Wielki Głód, „Polityka” 2007,nr 48, s. 100.
  20. R. Kuśnierz, Ukraina w latach kolektywizacji i Wielkiego Głodu (1929–1932), Toruń 2005, s. 167–168.
  21. R. Kuśnierz, Pomór w raju bolszewickim. Głód na Ukrainie w latach 1932–1933 w świetle polskich dokumentów dyplomatycznych i dokumentów wywiadu, Toruń 2005, s. 13.
  22. R. Kuśnierz, Pomór w raju bolszewickim. Głód na Ukrainie w latach 1932–1933 w świetle polskich dokumentów dyplomatycznych i dokumentów wywiadu, Toruń 2005, s. 15.
  23. R. Kuśnierz, Pomór w raju bolszewickim. Głód na Ukrainie w latach 1932–1933 w świetle polskich dokumentów dyplomatycznych i dokumentów wywiadu, Toruń 2005, s. 17–19.
  24. R. Kuśnierz, Pomór w raju bolszewickim. Głód na Ukrainie w latach 1932–1933 w świetle polskich dokumentów dyplomatycznych i dokumentów wywiadu, Toruń 2005, s. 104; R. Kuśnierz, Głód potępienia, „Wprost” Nr 10 z 11 marca 2007, s. 69–70.
  25. M.P. z 2006 r. Nr 21, poz. 234
  26. M.P. z 2006 r. Nr 89, poz. 916
  27. Preambuła brzmi: „W byłym Związku Radzieckim miliony mężczyzn, kobiet i dzieci padły ofiarą okrutnych poczynań totalitarnego reżimu. Wielki głód na Ukrainie (Holodomor) z lat 1932–1933 pochłonął od siedmiu do dziesięciu milionów niewinnych istnień ludzkich i stał się narodową tragedią Ukraińców. W tym właśnie świetle postrzegamy działania upamiętniające 70. rocznicę głodu, zorganizowane przy szczególnym udziale władz Ukrainy. Czcząc siedemdziesiątą rocznicę tragedii ukraińskiej wspominamy również miliony Rosjan, Kazachów i przedstawicieli innych narodów którzy zginęli z głodu w rejonie Wołgi, na Przedkaukaziu, w Kazachstanie i w innych częściach dawnego Związku Sowieckiego – w konsekwencji wojny domowej i przymusowej kolektywizacji, wywierając głębokie piętno w świadomości przyszłych pokoleń”. (Porozumienie 10.11.2003 w Nowym Jorku) Tekst oryginalny:In the former Soviet Union millions of men, women and children fell victims to the cruel actions and policies of the totalitarian regime. The Great Famine of 1932–1933 in Ukraine (Holodomor), which took from 7 million to 10 million innocent lives and became a national tragedy for the Ukrainian people. In this regard we note activities in observance of the seventieth anniversary of this Famine, in particular organized by the Government of Ukraine. Honouring the seventieth anniversary of the Ukrainian tragedy, we also commemorate the memory of millions of Russians, Kazakhs and representatives of other nationalities who died of starvation in the Volga River region, Northern Caucasus, Kazakhstan and in other parts of the former Soviet Union, as a result of civil war and forced collectivization, leaving deep scars in the consciousness of future generations.
  28. Slucki powiedział, że „Wszelkie poprawki, zawierające słowo ludobójstwo, a także pewne priorytety w stosunku do innych republik ZSRR, które ucierpiały na skutek głodu, nie zostały uwzględnione” PACE refuses to consider famine in USSR in 1930s as Ukrainian genocide – strona ITAR-TASS.
  29. P6_TA-PROV(2008)0523 Commemoration of the Holodomor, the artificial famine in Ukraine (1932–1933) European Parliament resolution of 23 October 2008 on the commemoration of the Holodomor, the Ukraine artificial famine (1932–1933) The European Parliament – having regard to the Treaty on European Union, having regard to the European Convention for the Protection of Human Rights and Fundamental Freedoms, having regard to the UN Convention for the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide, having regard to the Joint Statement issued at the 58th Plenary Session of the UN General Assembly on the 70th Anniversary of the Holodomor in Ukraine, which was supported by 63 States, including all the (then) 25 EU Member States, having regard to the Ukrainian Law on the 'Holodomor in Ukraine of 1932-1933', adopted on 28 November 2006,(...),A.whereas respect for human rights and fundamental freedoms are basic principles on which the EU is founded,B.whereas the UN Convention for the Prevention and Punishment of the Crime of Genocide criminalises a number of acts committed with the intent to destroy, in whole or in part, a national, ethnic, racial or religious group: killing members of the group; causing serious bodily or mental harm to members of the group; deliberately inflicting on the group conditions of life calculated to bring about its physical destruction in whole or in part; imposing measures intended to prevent births within the group; and forcibly transferring children of the group to another group,C.whereas the Holodomor famine of 1932–1933, which caused the deaths of millions of Ukrainians, was cynically and cruelly planned by Stalin’s regime in order to force through the Soviet Union’s policy of collectivisation of agriculture against the will of the rural population in Ukraine,D.whereas the commemoration of crimes against humanity in European history should help to prevent the occurrence of similar crimes in the future,E.whereas European integration has been based on a readiness to come to terms with the tragic history of the 20th century and a recognition that reconciliation with a difficult history does not denote any sense of collective guilt, but forms a stable basis for the construction of a common European future founded on common values and a shared and interdependent future,1.Makes the following declaration to the people of Ukraine and in particular to the remaining survivors of the Holodomor and the families and relatives of the victims:(a) recognises the Holodomor (the artificial famine of 1932–1933 in Ukraine) as an appalling crime against the Ukrainian people, and against humanity;(b)strongly condemns these acts, directed against the Ukrainian peasantry, and marked by mass annihilation and violations of human rights and freedoms;(c)expresses its sympathy with the Ukrainian people, who suffered in this tragedy, and pays its respects to those who died as a consequence of the artificial famine of 1932–1933;(d)calls on the countries which emerged following the break-up of the Soviet Union to open up their archives on the Holodomor in Ukraine of 1932–1933 to comprehensive scrutiny so that all the causes and consequences can be revealed and fully investigated(...)pełny tekst rezolucji na stronie PE w języku angielskim.
  30. Про встановлення Дня пам'яті жертв голодоморів – У К А З ПРЕЗИДЕНТА УКРАЇНИ (ukr.).
  31. W 2009 r. w Sewastopolu miała miejsce wystawa zorganizowana przez Służbę Bezpieczeństwa Ukrainy poświęcona ofiarom Wielkiego Głodu. Z sześciu zdjęć, które zaprezentowano na wystawie, według zastępcy Rady Miasta Sewastopola Andrieja Merkulowa cztery przedstawiały ofiary głodu na Powołżu i kryzysu w USA. Informację podały media rosyjskie [1]. Później Służba Bezpieczeństwa Ukrainy przyznała się do faktów sfałszowania zdjęć, twierdząc przy tym że sfałszowana część ekspozycji została spreparowana przez sewastopolską oficynę SBU z inicjatywy własnej i dołączona do reszty wystawy która była wystawiana w szeregu miast Ukrainy i do treści której pretensji nie było. Doradca głowy SBU Wołodymyr Wjatrowycz w wywiadzie do dziennika „Prawda Ukrainy” stwierdził że „przez nieznajomość/zaniedbanie/złą intencję rozmieścili zdjęcia czasów Wielkiej Depresji w USA. Wątpliwy plakat przewisiał na sali przez kilka dni[2].
  32. Ukrainska Prawda” 25.05.2009.
  33. Постанова апеляційного суду м. Києва у кримінальній справі за фактом вчинення геноциду в Україні в 1932–1933 роках- pełen tekst orzeczenia Sadu Apelacyjnego w Kijowie z 13 stycznia 2010 w sprawie (język ukraiński).
  34. PAP, 2 kwietnia, 16:40.
  35. Wikileaks: Szantaż Rosji ws. wielkiego głodu, Interia.pl.
  36. Pełny tekst uchwały Senatu – M.P. z 2006 r. Nr 21, poz. 234
  37. Tekst uchwały na stronach sejmu [3].

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]