Galapagos

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy wysp w Ekwadorze. Zobacz też: Galapagos – powieść Vonneguta.
Galápagos
Zdjęcie satelitarne
Zdjęcie satelitarne
Kontynent Ameryka Południowa
Państwo  Ekwador
Akwen Ocean Spokojny
Liczba wysp 19
Powierzchnia 7994 km²
Populacja (2012)
 • liczba ludności

26 640
Położenie na mapie Oceanu Spokojnego
Mapa lokalizacyjna Oceanu Spokojnego
Galápagos
Galápagos
Ziemia 0°30′S 90°30′W/-0,500000 -90,500000Na mapach: 0°30′S 90°30′W/-0,500000 -90,500000
Mapa archipelagu
Położenie na mapie
Commons Multimedia w Wikimedia Commons

Wyspy Galápagos, Wyspy Żółwie (nazwa urzędowa: hiszp. Archipiélago de Colón, czyli Archipelag Kolumba) – archipelag pochodzenia wulkanicznego na Oceanie Spokojnym, na wysokości równika, ok. 960 km na zachód od wybrzeża Ameryki Południowej. Wyspy należą do Ekwadoru, a ich powierzchnia wynosi 7,8 tys. km².

Opis archipelagu[edytuj | edytuj kod]

Widok na wyspę Bartolomé

Archipelag składa się z 19 wysp oraz towarzyszących im wysepek i skał o łącznej powierzchni 7 994 km² rozrzuconych na obszarze 59,5 tys. km²[1].

Najstarsze lądy mają około 4 milionów lat, a najmłodsze są jeszcze w procesie tworzenia. Wyspy Galápagos to jeden z najbardziej aktywnych obszarów wulkanicznych na świecie. Wyspy te narodziły się z morza i nigdy nie miały połączenia z kontynentem. Początkowo była to jedna duża wyspa, która z czasem, w wyniku ruchów tektonicznych, rozpadła się na mniejsze. Archipelag jest zamieszkany przez 26 640 osób.

Archipelag był znany pod wieloma nazwami, np. Las Encantadas (Zaczarowane Wyspy). Nazwę tę nadał im w połowie XVI w. kapitan Diego de Rivandeira, gdyż sądził, że dryfują po morzu. Pierwszą mapę wysp wyrysował pirat Ambrose Cowley w 1684 i tam ponadawał poszczególnym wyspom nazwy od nazwisk kilku swoich piratów albo nazwami rodów po angielskich szlachcicach, którzy pomogli piratom. Hiszpańska nazwa "Archipelago de Galápagos" albo "Islas Galápagos" pochodzi od słowa "galápago" (oznaczającego w archaicznym hiszpańskim siodło, którego kształt przypominała skorupa (karapaks) jednego z żyjących na wyspach gatunków żółwi (por. polskie "galop" i hiszpańskie "galope")[potrzebne źródło]) i wiąże się z zamieszkującymi wyspy żółwiami słoniowymi, jednymi z największych żółwi na świecie.

Inne, choć znacznie mniej popularne nazwy to "Archipelago de Colon" – nadana w 400. rocznicę odkrycia Ameryki przez Krzysztofa Kolumba oraz "Archipelago de Ecuador", nadana po przyłączeniu do Ekwadoru w 1832 roku.

Historia[edytuj | edytuj kod]

Odkrycie[edytuj | edytuj kod]

Galápagos został odkryty przypadkiem 10 marca 1535 r. Biskup Panamy Tomás de Berlanga wybrał się w podróż statkiem do Peru, by załatwić spór między Francisco Pizarro, a jego porucznikami, jaki rozgorzał po podboju Inków. Płynąc w niedalekiej odległości od brzegów był już bliski celu żeglugi, gdy nagle wiatr ucichł. Statek biskupa podryfował unoszony silnym prądem morskim na pełny Pacyfik. Zaczęło brakować wody pitnej, a nie zanosiło się na deszcz, gdy przed oczyma załogi wyłoniły się nad widnokręgiem z oceanu wysokie szczyty Galápagos.

Z tej niezwykłej podróży biskup napisał sprawozdanie do króla Karola V. Opisał w nim wielkie żółwie, legwany i ptaki. Zwrócił uwagę, że zwierzęta te nie czują lęku przed człowiekiem. Narzekał na brak wody, przez co większość wysp pozostała niezamieszkana do dzisiaj.

Biskup umieścił cztery wyspy, które zobaczył, gdzieś przy pierwszym stopniu szerokości na południe od równika, co było bliskie prawdy. Na tej podstawie wyspy zostały umieszczone na mapie opublikowanej w 1574 i nazwane Isolas de Galápagos. Odkrycie nie zainteresowało jednak ani hiszpańskich konkwistadorów, ani angielskich czy holenderskich kapitanów statków pirackich, którzy odwiedzali wyspy tylko po to, aby znaleźć wodę i zapasy żywności.

Wyspy były wykorzystywane jako wielki magazyn mięsa i wody przez marynarzy, wielorybników i łowców fok. Wielorybnictwo było bardzo dochodowym interesem w pierwszej połowie XIX wieku, co spowodowało zdziesiątkowanie nie tylko wielorybów, ale też olbrzymich żółwi z Galapagos.

Galapagos i teoria ewolucji[edytuj | edytuj kod]

Prawdziwy rozgłos Wyspy Galapagos uzyskały w XIX w. dzięki wyprawie Karola Darwina. Na poparcie jego teorii ewolucji niejednokrotnie wskazywano zjawiska przyrodnicze, zaobserwowane na archipelagu. Sam Darwin jednak do sformułowania teorii posłużył się przede wszystkim obserwacjami doboru sztucznego gołębi. Tak więc błędem (powszechnym) jest twierdzenie, że oparł teorię ewolucji na obserwacjach tzw. zięb Darwina, tym bardziej, że w procesie zbierania okazów wrzucił je wszystkie do jednego worka, nie zaznaczając nawet, z jakiej wyspy pochodzą.

W roku 1832 Wyspy Żółwie zostały przyłączone do Ekwadoru i z tej okazji nadano im nazwę "Archipelago de Ecuador".

W XX wieku[edytuj | edytuj kod]

Podczas II wojny światowej, ze względu na strategiczne położenie w pobliżu Kanału Panamskiego, rząd Ekwadoru zezwolił USA założyć bazy morskie US Navy na wyspach Hood i Południowa Seymour. W latach 19461959 wyspy były siedzibą kolonii karnej.

Najnowsza historia Wysp Żółwich rozpoczęła się w 1959 roku, gdy powstał Park Narodowy Galapagos. W 1998 roku powstał z kolei Rezerwat Morski Galápagos, chroniący wody okalające wyspy. Od 1978 roku wyspy znajdują się na liście światowego dziedzictwa UNESCO.

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Wyspy słynne są z licznych endemitów. Galápagos są Parkiem Narodowym Galapagos od 1959, chroniącym 97,5% obszaru archipelagu. W 1986 otaczający ocean został ogłoszony morskim rezerwatem. UNESCO uznało wyspy jako Miejsce Światowego Dziedzictwa w 1978, które było poszerzone w grudniu 2001 przez włączenie rezerwatu morskiego. Do ochrony wysp została powołana w Belgii w 1959 r. Fundacja Karola Darwina.

Fauna[edytuj | edytuj kod]

Niektóre gatunki endemiczne występujące na Galapagos:

Na 89 gatunków gniazdujących tam ptaków, aż 76 nie występuje nigdzie indziej. Wszystkie gady i ssaki to endemity. Wśród ssaków są 2 formy płetwonogich, 2 gryzoni i 1 nietoperz. Wśród gadów 4 rodzaje jaszczurek (legwany lądowe i morskie, jaszczurki lawowe, gekony), 1 żółw i 1 wąż. Na wyspach nie ma w ogóle płazów i ryb słodkowodnych.

Pozostałe zwierzęta występujące w poniższym opisie wysp:

Głuptaki niebieskonogie, czerwononogie i maskowe, faetony, faeton białosterny (Phaethon aethereus), mewa galapagoska (Larus fuliginosus) i widłosterna (Creagrus furcatus), albatrosy i nawałniki (Hydrobatidae), gołębie: gołębiak plamouchy (Zenaida auriculata), gołębiak galapagoski (plamisty) (Zenaida galapagoensis), rybitwa brunatna (Anous stolidus), flaming różowy (Phoenicopterus ruber), rożeniec białolicy (Anas bahamensis), pelikan brunatny (Pelecanus occidentalis), lew morski, delfiny, wieloryby, rekiny.

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Występują tu dwie pory roku: pora sucha (od lipca do grudnia) i pora deszczowa (od stycznia do czerwca). Wpływ zimnego Prądu Peruwiańskiego powoduje, że mimo położenia wysp na równiku panuje tu klimat podrównikowy łagodny i suchy. Temperatura powietrza rzadko przekracza 27 °C w ciągu dnia.

Główne wyspy archipelagu wraz z ich angielskimi nazwami[edytuj | edytuj kod]

Lista wymienia wyspy w kolejności ze wschodu na zachód:

San Cristóbal (Chatham)[edytuj | edytuj kod]

Nazwa nadana na cześć patrona żeglarzy, św. Krzysztofa; angielska nazwa wyspy wywodzi się od angielskiego rodu Chatham. Ma obszar 558 km², a najwyższy punkt wznosi się do 730 m n.p.m. Wyspę zamieszkują fregaty, lwy morskie, żółwie słoniowe, niebieskonogie i czerwononogie głuptaki, faetony, legwany morskie, delfiny, mewy widłosterne. Największe jezioro wody słodkiej na archipelagu, "Laguna El Junco", leży w pogórzu San Cristóbal. Stolica archipelagu – Puerto Baquerizo Moreno - jest ulokowana przy południowym końcu wyspy.

Española (Hood)[edytuj | edytuj kod]

Nazwa nadana na cześć Hiszpanii, angielska nazwa wyspy wywodzi się od angielskiego rodu Hood. Wyspa ma obszar 60 km² i maksymalną wysokość 206 m n.p.m. Gnieżdżą się na niej albatrosy, Myszołowy galapagoskie, składają jaja morskie żółwie, głuptaki maskowe i niebieskonogie, legwany morskie, rekiny, lwy morskie, mewy widłosterne, zięby, żółwie słoniowe, ptaki morskie faetony. Lawa na brzegu uformowała szczeliny, przez które tryska wysoko w powietrze woda, kiedy fale uderzają w skały. To najbardziej na południe wysunięta wyspa archipelagu.

Santa Fé (Barrington)[edytuj | edytuj kod]

Nazwę swą wywodzi od miasta w Hiszpanii. Ma obszar 24 km² i maksymalną wysokość 259 m n.p.m. Kaktusowe lasy Opuncji i Palo Santo są tu największe na archipelagu. Wystawione na działanie atmosferyczne urwiska dostarczają kryjówek mewom widłosternym, Faetonom, faetony białosterne. Lądowe legwany z Santa Fe (Conolophus pallidus) żyją tylko tutaj. Licznie występują jaszczurki lawowe. Na brzegach malowniczej turkusowej laguny wylegują się morskie lwy.

Genovesa (Tower)[edytuj | edytuj kod]

Nazwa od miasta Genui we Włoszech gdzie urodził się Krzysztof Kolumb. Wyspa ma obszar 14 km² i maksymalną wysokość 76 m n.p.m. Stanowi krawędź wielkiego zanurzonego krateru. Nazywana wyspą ptaka gdyż obfituje w gatunki. Przy zatoce Darwina można zobaczyć fregaty, mewy widłosterne, czerwononogie głuptaki, rybitwy brunatne, galapagoskie mewy, faetony, gołębie, nawałniki i zięby Darwina. Rośnie wielki las drzew Palo Santo.

Floreana (Charles or Santa María)[edytuj | edytuj kod]

Nazwana na cześć Juana Jose Flor, pierwszego prezydenta Ekwadoru, który to podczas swoich rządów wziął w posiadanie archipelag Galapagos. Nazwa Santa Maria odnosi się do jednej z karawel Kolumba. Wyspa ma obszar 173 km² i maksymalną wysokość 640 m n.p.m. Na wyspie można spotkać różowe flamingi, a morskie żółwie zielone zakopują na plażach jaja od grudnia do maja.

South Plaza[edytuj | edytuj kod]

Nazwana na cześć prezydenta Ekwadoru, generała Leonidasa Plaza. Ma obszar 0,13 km² i maksymalną wysokość 23 m n.p.m. Na wyspie rosną opuncje i rośliny z rodzaju Sesuvium, pokrywające formacje lawy czerwonawym dywanem. Legwany morskie i lądowe występują w dużej ilości. Także liczne są ptaki, np. faetony i mewy widłosterne.

Santa Cruz (Indefatigable)[edytuj | edytuj kod]

Nazwana po Świętym Krzyżu, jego angielska nazwa była nadana po brytyjskim statku noszącym to imię – HMS "Indefatigable" . Ma obszar 986 km² i maksymalną wysokość 864 m n.p.m. Na wyspie mieszka największa ludzka populacja w archipelagu w mieście Puerto Ayora. Mieszczą się tu Stacja biologiczna Charles Darwin (CDRS) i główne biuro Parku Narodowego Galápagos. W CDRS podhodowuje się małe żółwie słoniowe, aby potem wprowadzić je do ich naturalnego środowiska. Na wzgórzach wyspy sławnych z tuneli lawy przebiega bujna wegetacja. Żółwie żyją tu w dużej ilości.

Baltra (South Seymour)[edytuj | edytuj kod]

Pochodzenie nazwy wyspy jest nieznane. Ma obszar 27 km² i maksymalną wysokość 100 m n.p.m. Na wyspie znajduje się główne lotnisko archipelagu, zbudowane podczas II wojny światowej przez Marynarkę Wojenną Stanów Zjednoczonych, by patrolować Kanał Panamski. Legwany lądowe wprowadzono ponownie, gdy rodzima populacja wygasła podczas pobytu wojsk amerykańskich. Można tu też spotkać legwany morskie i żółwie morskie.

North Seymour[edytuj | edytuj kod]

Nazwa nadana po angielskim szlachcicu, lordzie Hugh Seymour. Ma obszar 1,9 km² i maksymalną wysokość 28 m n.p.m. Żyje tu duża populacja głuptaków niebieskonogich, mewy widłosterne, a także jedna z największych populacji fregat.

Marchena (Bindloe)[edytuj | edytuj kod]

Nazwa od Antonio Marchena. Ma obszar 130 km² i maksymalną wysokość 343 m n.p.m. Myszołowy galapagoskie i lwy morskie mieszkają na wyspie.

Pinzón (Duncan)[edytuj | edytuj kod]

Nazwana na cześć braci Pinzón, kapitanów karawel PintaMartín Alonso Pinzón i Niña – Vicente Yáñez Pinzón podczas pierwszej wyprawy Kolumba. Ma obszar 18 km² i maksymalną wysokość 458 m n.p.m. Morskie lwy, myszołowy galapagoskie, żółwie słoniowe, legwany morskie i delfiny łatwo tu spotkać.

Rábida (Jervis)[edytuj | edytuj kod]

Nosi nazwę klasztoru Rábida, gdzie Kolumb zostawił swojego syna podczas podróży do Ameryki. Ma obszar 4,9 km² i maksymalną wysokość 367 m n.p.m. Wysoka ilość żelaza zawartego w lawie w Rábida dają jej wyróżniający czerwony kolor. Flamingi i Rożeńce białolice mieszkają w lagunie słonej wody blisko plaży, gdzie ptaki Pelikany brunatne i Głuptaki zbudowały gniazda. Dziewięć gatunków Zięb zaobserwowano na tej wyspie.

Bartolomé[edytuj | edytuj kod]

Nazwana po Lt. David Bartholomew z brytyjskiej Marynarki wojennej. Ma obszar 1,2 km² i maksymalną wysokość 114 m n.p.m. Sławna z Pinnacle Rock, który jest najbardziej reprezentatywnym punktem orientacyjnym Galápagos. Można tu spotkać pingwiny równikowe i lwy morskie. Są tu zdumiewająco ukształtowane formacje lawy.

Santiago (San Salvador, James)[edytuj | edytuj kod]

Nazwa równoważna do św. Jakuba po angielsku. Znana też jako San Salvador, tak jak pierwsza wyspa odkryta przez Kolumba na Karaibach. Wyspa ma obszar 585 km² i maksymalną wysokość 907 m n.p.m. Legwany morskie, lwy morskie, foki, lądowe i morskie żółwie, flamingi, delfiny i rekiny można tu spotkać. Jest też jeszcze duża liczba kóz i świń – zwierząt wprowadzonych przez ludzi, które stanowią zagrożenie dla gatunków endemicznych wysp. Zięby Darwina i myszołowy galapagoskie są często spotykane.

Pinta (Abingdon)[edytuj | edytuj kod]

Dostała nazwę od jednej z karawel Kolumba. Ma obszar 60 km² i maksymalną wysokość 777 m n.p.m. Mewy widłosterne, legwany morskie, myszołowy galapagoskie i foki można na niej zobaczyć.

Isabela (Albemarle)[edytuj | edytuj kod]

Wyspa została nazwana na cześć Królowej Izabeli, która sponsorowała podróż Kolumba. Z obszarem 4588 km² jest największą wyspą Galápagos. Kształtem przypomina Półwysep Apeniński. Jest długim na 120 km grzbietem, jak gdyby przyklejonych do siebie 4 stożków czynnych wulkanów. Najwyższy z nich Wolf wznosi się 1707 m n.p.m. Żyją tu pingwiny, kormorany, legwany morskie, pelikany, głuptaki, myszołowy galapagoskie, gołębie galapagoskie. Na brzegach kraterów wulkanów można spotkać legwany lądowe i żółwie słoniowe, jak również Zięby Darwina. Trzecia co do wielkości ludzka osada archipelagu, Puerto Villamil, jest zlokalizowana przy południowo-wschodnim cyplu wyspy.

Fernandina (Narborough)[edytuj | edytuj kod]

Fernandina ma obszar 642 km² i maksymalną wysokość 1494 metrów. Jest najmłodszą i najbardziej na zachód wysuniętą wyspą Archipelagu. Punta Espinoza to wąski odcinek lądu, gdzie setki legwanów morskich wygrzewa się w słońcu na czarnych skałach lawy. Oprócz nich wyspę zamieszkują nielotne kormorany, pingwiny równikowe, pelikany i lwy morskie. Nazwa wyspy pochodzi od imienia króla Ferdynanda II Aragońskiego.

Wolf (Wenman)[edytuj | edytuj kod]

Nazwa wyspy wywodzi się od niemieckiego geologa Theodora Wolfa. Zajmuje obszar 1,3 km², a maksymalna wysokość wynosi 253 metry. Żyją tutaj uchatki, fregaty, czerwononogie i maskowe głuptaki, mewy widłosterne, legwany morskie, rekiny, wieloryby, delfiny.

Darwin (Culpepper)[edytuj | edytuj kod]

Wyspa nazwana na cześć Karola Darwina. Obszar wynosi 1,1 km² a najwyższe wzniesienie ma 168 m n.p.m. Można na niej spotkać uchatki, fregaty, legwany morskie, mewy widłosterne, lwy morskie, wieloryby, żółwie morskie, delfiny, głuptaki czerwononogie i maskowe.

Przypisy

  1. Britannica, edycja polska Tom 13, Wydawnictwo Kurpisz, Poznań 1999

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]