Galapagos

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
 Ten artykuł dotyczy wysp w Ekwadorze. Zobacz też: Galapagos – powieść Vonneguta.
Galápagos
Zdjęcie satelitarne
Zdjęcie satelitarne
Kontynent Ameryka Południowa
Państwo  Ekwador
Prowincja  Galapagos
Akwen Ocean Spokojny
Liczba wysp 19
Powierzchnia 8010 km²
Populacja (2010)
 • liczba ludności

25 124[1]
Położenie na mapie Oceanu Spokojnego
Mapa lokalizacyjna Oceanu Spokojnego
Galápagos
Galápagos
Ziemia 0°30′S 90°30′W/-0,500000 -90,500000
Mapa archipelagu
Położenie na mapie
Wyspy Galápagosa
Obiekt z listy światowego dziedzictwa UNESCO
Typ przyrodnicze
Spełniane kryterium VII, VIII, IX, X
Numer ref. 1
Regionb Ameryka Łacińska
Historia wpisania na listę
Wpisanie na listę 1978
na 2. sesji
Dokonane zmiany 2001
a Oficjalna nazwa wpisana na liście UNESCO
b Oficjalny podział dokonany przez UNESCO
Węzeł potrójny Galapagos
Wulkan Wolf na wyspie Isabela

Wyspy Galápagos także Wyspy Żółwie[2] (nazwa urzędowa: hiszp. Archipiélago de Colón, czyli „Archipelag Kolumba”) – archipelag pochodzenia wulkanicznego na Oceanie Spokojnym, na wysokości równika, ok. 1000 km na zachód od wybrzeża Ameryki Południowej. Wyspy należą do Ekwadoru, a ich powierzchnia wynosi ok. 8 tys. km².

W 1978 roku archipelag został wpisany na listę światowego dziedzictwa UNESCO.

Nazwa[edytuj | edytuj kod]

Archipelag jest znany pod wieloma nazwami.

Hiszpańska nazwa „Archipelago de Galápagos” albo „Islas Galápagos” pochodzi od słowa „galápago” oznaczającego żółw, co wiąże się z zamieszkującymi wyspy żółwiami słoniowymi. Raport odkrywcy wysp Tomása de Berlangi, w którym opisano żółwie „galápagos” posłużył jako źródło informacji dla flamandzkiego kartografa Abrahama Orteliusa, który nowe wyspy nazwał „Insulae de los Galápagos” i umieścił na mapie Orbisterrarum opublikowanej w 1574 roku [3]. Także w latach 70. XVI wieku wyspy pojawiły się jako „Insulae de los Galápagos” na mapie drugie flamandzkiego kartografa Merkatora[4].

Później jednak wyspy nazywano Las Encantadas[5] (pol. „Zaczarowane Wyspy”)[6]. Z nazwą związana jest historia kapitana Diego de Rivadeneiry, uciekającego w połowie XVI w. z Peru, którego statek został zniesiony przez prądy w kierunku Galapagos[6]. Prądy morskie były tak silne, że uniemożliwiały dopłynięcie do brzegu wysp, a żeglarzom się zdawało, że to wyspy się przesuwają po morzu – stąd miały być „zaczarowane”[6].

Pierwszą mapę nawigacyjną wysp sporządził w 1684 roku bukanier Ambrose Cowley[7] a poszczególnym wyspom ponadawał nazwy od nazwisk brytyjskich rodów szlacheckich[8].

Po przyłączeniu wysp do Ekwadoru w 1832 roku archipelag nazwano „Archipelago de Ecuador”. W 1892 roku w 400. rocznicę odkrycia Ameryki przez Krzysztofa Kolumba wyspy otrzymały swoją oficjalną – jednak rzadko używaną – nazwę „Archipelago de Colon”[8].

Współcześnie archipelag znany jest pod nazwą „Galápagos”: większe wyspy mają nazwy zarówno hiszpańskie jak i angielskie, a mniejsze często tylko angielskie[7]. Wiele wysp ma po kilka nazw w obydwu językach[7]. Angielskie nazwy zostały nadane od nazwisk brytyjskich rodów szlacheckich (Albemarle), nazwisk piratów (Bindloe czy Ewres) lub nazw statków (Beagle, Indefatigable)[9]. W sumie, nazwanych jest 61 wysp i wysepek (13 większych i 6 mniejszych wysp, oraz 42 wysepki[10].

Położenie[edytuj | edytuj kod]

Archipelag leży na Oceanie Spokojnym, na wysokości równika, ok. 1000 km na zachód od ekwadorskiego wybrzeża Ameryki Południowej i ok. 1600 km od wybrzeża Panamy[9]. Na zachód od wysp rozciąga się Ocean Spokojny a najbliższa wyspa – Cocos Island znajduje się w odległości ok. 960 km w kierunku północno-wschodnim[9].

Geologia[edytuj | edytuj kod]

Archipelag Galápagos leży w zachodniej części podmorskiego Grzbietu Galapagos w obrębie płyty Nazca niedaleko styku trzech płyt tektonicznych: pacyficznej, kokosowej i Nazca – węzła potrójnego Galapagos[11]. Składa się z wysp powstałych wskutek działalności wulkanicznej związanej z istnieniem plamy gorąca Galapagos[12][13]. Z wypływającej z dna oceanicznego magmy uformowały się podwodne wulkany, powiększające się z każdą erupcją. Z połączenia ich podnóży powstała podwodna platforma – Platforma Galápagos[12]. Niektóre wierzchołki wynurzyły się z wody, tworząc wyspy i wysepki[12].

Wskutek ruchów tektonicznych Wyspy Galápagos wędrują na południe i na wschód w tempie 7 cm rocznie[11]. Każdą z większych wysp tworzy jeden wulkan tarczowy, poza Isabelą, na której znajduje się sześć wulkanów[11].

Archipelag pozostaje jednym z najbardziej aktywnych obszarów wulkanicznych na świecie[14]. Najstarsze wyspy na wschodzie archipelagu utworzyły się kilka–kilkanaście milionów lat temu, najmłodsze – na zachodzie – są jeszcze w procesie tworzenia[12].

Ostatnie znane erupcje poszczególnych wulkanów archipelagu:

Klimat[edytuj | edytuj kod]

Klimat determinują przebiegające w pobliżu zimne prądy morskie[26] – mimo położenia wysp na równiku panuje tu klimat podrównikowy łagodny i suchy. Temperatura powietrza rzadko przekracza 27 °C w ciągu dnia. Temperatury wody wokół wysp wahają się od 16°C do 28°C, w zależności od położenia i pory roku[26].

Występują tu dwie pory roku: pora suchagarúa (od lipca do grudnia) i pora deszczowa (od stycznia do czerwca)[26]. W okresach granicznych pomiędzy porami (maj-czerwiec i grudzień) pogoda jesz bardzo zmienna a długość okresu przejściowego waha się z roku na rok[27].

W okresie pory suchej wyspy opływają chłodne wody Prąd Peruwiańskiego a temperatura wody w zatoce Bahía de la Academia wyspy Santa Cruz wynosi 22°C[26]. Na wyspach dochodzi do inwersji termicznej[27] i inwersji opadów[26]. Podczas pory suchej powietrze przy morzu jest chłodniejsze niż w wyższych partiach[27], a na wysokości 500-1000 m formują się stratocumulusy przynoszące zamglenie nazywane z hiszpańskiego garúa[27] (stąd nazwa pory suchej)[28]. Powietrze wilgotne kumuluje się na wysokości 300–600 m n.p.m. i jedynie wyższe partie wysp otrzymują opady[29]. Północne stoki wulkanów pozostają poza strefą opadów[27]. Opady deszczu w zatoce Bahía de la Academia w okresie od sierpnia do października wynoszą średnio mniej niż 10 mm[27].

W okresie pory deszczowej, kiedy pasaty tracą na sile, do wysp docierają cieplejsze wody z basenu panamskiego[29]. Temperatura wody w zatoce Bahía de la Academia osiąga 25°C[29]. Napływ cieplejszej wody przełamuje inwersję opadów, a warunki na wyspach stają się bardziej tropikalne[29]. Opady deszczu w zatoce Bahía de la Academia w okresie od lutego do kwietnia wynoszą średnio 50-70 mm[27].

Od kilku lat wody napływające w okresie pory deszczowej są znacznie cieplejsze, co spowodowane jest wpływem El Niño[29].

Średnia temperatura i opady dla San Cristóbal, Galapagos
Miesiąc Sty Lut Mar Kwi Maj Cze Lip Sie Wrz Paź Lis Gru Roczna
Rekordy maksymalnej temperatury [°C] 28.9 29.8 30.1 29.6 28.7 27.1 25.8 25.0 24.6 25.7 26.0 27.2 27,4
Średnie temperatury w dzień [°C]
Średnie temperatury w nocy [°C]
Rekordy minimalnej temperatury [°C] 22.5 22.6 22.4 22.4 22.2 21.0 20.0 19.1 18.7 19.1 19.9 21.1 20,9
Opady [mm] 48 115 88 83 23 3 9 6 6 7 6 12 406
Źródło: wetterkontor.de[30] 7 lutego 2016

Opis archipelagu[edytuj | edytuj kod]

San Cristóbal
Legwany morskie
Genovesa, „schody księcia Filipa”
Floreana
Plaza Sur
Żółw słoniowy (Chelonoidis nigra) na Santa Cruz
Baza lotnicza na Baltrze, 1945
Seymour
Pinnacle Rock, Bartolomé
Zastygła lawa, Santiago
Wulkan Alcedo, Isabela

Archipelag składa się z 13 wysp o powierzchni pomiędzy 14 a 4588 km², 6 mniejszych oraz ponad 100 wysepek i skał o łącznej powierzchni 8010 km² rozrzuconych na obszarze 59,5 tys. km²[5].

Wyspa Nazwa
ang.
Kanton Najwyższe
wzniesienie
Wysokość
m[31]
Powierzchnia
km²[32]
Isabela Albemarle Isabela Wolf 1707 4588,1
Santa Cruz Indefatigable Santa Cruz Cerro Crocker 864 985,6
Fernandina Narborough Isabela La Cumbre 1494 642,5
Santiago James Santa Cruz Cerro Pelado 907 584,7
San Cristóbal Chatham San Cristóbal Cerro San Joaquín 730 558,1
Floreana Charles San Cristóbal Cerro Pajas 640 172,5
Marchena Bindloe Santa Cruz   343 130
Española Hood San Cristóbal   206 60,5
Pinta (wyspa) Abington Santa Cruz   777 59,4
Baltra South Seymour Santa Cruz   100 26,2
Santa Fe Barrington San Cristóbal   259 24,1
Pinzón Duncan Santa Cruz   458 18,2
Genovesa Tower San Cristóbal   76 14,1
Rábida Jervis Santa Cruz   367 5
Seymour Norte North Seymour Santa Cruz   1,8
Wolf Wenman Isabela   253 1,3
Tortuga Brattle Isabela   183 1,3
Bartolomé Bartholomew Santa Cruz   114 1,2
Darwin Culpepper Isabela   168 1,1

Główne wyspy archipelagu[edytuj | edytuj kod]

Lista wymienia wyspy w kolejności ze wschodu na zachód:

San Cristóbal (Chatham)[edytuj | edytuj kod]

Hiszpańska nazwa wyspy została nadana na cześć patrona żeglarzy św. Krzysztofa a angielska wywodzi się od nazwiska Williama Pitta 1. hrabiego Chatham[33][34]. Wyspa zajmuje obszar 558 km²[32], a jej najwyższy punkt wznosi się na 730 m n.p.m.[31] Wyspę zamieszkują fregaty, żółwie słoniowe, mewy widłosterne, niebieskonogie i czerwononogie głuptaki, legwany morskie, a wodach wokół wyspy: lwy morskie i delfiny. Jedyne jezioro wody słodkiej na archipelagu – „Laguna El Junco” leży w pogórzu San Cristóbal[35]. Stolica archipelagu – Puerto Baquerizo Moreno – jest ulokowana przy południowym końcu wyspy[36].

Española (Hood)[edytuj | edytuj kod]

Hiszpańska nazwa została nadana na cześć Hiszpanii; angielska na cześć brytyjskiego admirała Samuela Hooda[34]. Wyspa ma obszar 60,5 km²[32] i maksymalną wysokość 206 m n.p.m.[31] Występują tu m.in. endemiczne gatunki przedrzeźniaczy (Mimus macdonaldi), jaszczurki lawowej (Microlophus delanonis), albatros galapagoski i uszanki galapagoskie[37].

Santa Fe (Barrington)[edytuj | edytuj kod]

Swą hiszpańską nazwę wyspa wywodzi od hiszpańskiego miasta Santa Fe[38], angielska od nazwiska brytyjskiego admirała Samuela Barringtona[34]. Ma obszar 24 km²[32] i maksymalną wysokość 259 m n.p.m.[31] Porastają ją lasy kaktusowe złożone z takich gatunków jak Opuntia echios i Bursera graveolens[39]. Występują tu m.in. dwa gatunki endemicznelegwan z Santa Fe (Conolophus pallidus) i drobny gryzoń Aegialomys galapagoensis bauri[39].

Genovesa (Tower)[edytuj | edytuj kod]

Bezludna wyspa wulkaniczna o kształcie podkowy, który zawdzięcza zapadnięciu ściany kaldery wygasłego wulkanu tarczowego[40]. Hiszpańska nazwa wyspy wywodzi się od miasta Genui we Włoszech, gdzie urodził się Krzysztof Kolumb[34]. Wyspa ma obszar 14 km²[32] i maksymalną wysokość 76 m n.p.m.[31] Bywa nazywana „ptasią wyspą” dzięki licznym i różnorodnym ptakom, które na niej gniazdują, m.in. fregaty, głuptak galapagoski, głuptak czerwononogi, mewa widłosterna, nawałniki, faeton białosterny, przedrzeźniacz blady i zięby Darwina[40].

Floreana (Charles, Santa María)[edytuj | edytuj kod]

Nazwana na cześć Juana José'go Floresa (1800–1864) – pierwszego prezydenta Ekwadoru, który przyłączył archipelag Galapagos do Ekwadoru[38]. Nazwa „Santa Maria” odnosi się do Santa Maríi – jednej z trzech karawel Kolumba a „Charles” została nadana na cześć Karola II Stuarta[38]. Wyspa ma obszar 172,5 km²[32] i maksymalną wysokość 640 m n.p.m.[31] Pierwsza zasiedlona przez ludzi wyspa Galapagos[41]. Na wyspie występują m.in. petrele galapagoskie oraz cztery gatunki przedrzeźniaczy, z których trzy znajdują się w Czerwonej Księdze Gatunków Zagrożonych[41].

Plaza Sur (South Plaza)[edytuj | edytuj kod]

Nazwana na cześć generała Leónidasa Plazy (1865–1932) – prezydenta Ekwadoru[38]. Ma obszar 0,13 km² i maksymalną wysokość 23 m n.p.m.[42] Na wyspie rosną opuncje i sukulentySesuvium, pokrywające formacje lawy czerwonawym dywanem[42]. Występują tu w dużej liczbie legwany morskie i lądowe a także faetony i mewy widłosterne[42].

Santa Cruz (Indefatigable)[edytuj | edytuj kod]

Hiszpańska nazwa pochodzi od Świętego Krzyża, a angielska od nazwy brytyjskiego statku HMSIndefatigable[38]. Wyspa zajmuje obszar 985,5 km²[32] a jej maksymalna wysokość to 864 m n.p.m.[31] Najbardziej zaludniona wyspa archipelagu z miastem Puerto Ayora[43]. Mieszczą się tu stacja badawcza im. Charles'a Darwina (ang. Charles Darwin Research Station – CDRS) i główne biuro Parku Narodowego Galápagos (ang. Galapagos National Park Directorate – GNPD)[44]. W CDRS hodowane są małe żółwie słoniowe, aby potem wprowadzić je do ich naturalnego środowiska[44].

Baltra (South Seymour)[edytuj | edytuj kod]

Angielska nazwa wyspy pochodzi od nazwiska lorda Hugh Seymoura (1759–1801)[38]. Wyspa zajmuje obszar 26 km²[32] a jej maksymalna wysokość to 100 m n.p.m.[31] Na wyspie znajduje się główne lotnisko archipelagu – port lotniczy Seymour[45]. Pierwsze lotnisko na wyspie zostało zbudowane podczas II wojny światowej na potrzeby bazy wojskowej amerykańskich sił powietrznych utworzonej dla ochrony zachodniego dojścia do Kanału Panamskiego[45]. Pierwotna populacja legwanów lądowych z Baltry ucierpiała w wyniku introdukcji kóz i budowy budowy bazy lotniczej i wymarła w 1954 roku[45]. Legwany wprowadzono tu ponownie w latach 80.i 90. XX wieku[45].

Seymour Norte (North Seymour)[edytuj | edytuj kod]

Nazwana na cześć lorda Hugh Seymoura (1759–1801)[38]. Wyspa ma obszar 1,8 km²[32] i maksymalną wysokość 28 m n.p.m.[46] Żyje tu duża populacja głuptaków niebieskonogich, mew widłosternych, a także jedna z największych populacji fregat[46]. Wyspę zamieszkuje ok. 2500 legwanów lądowych[46].

Marchena (Bindloe)[edytuj | edytuj kod]

Hiszpańska nazwa wyspy pochodzi od nazwiska brata Antonio Marcheny, a angielska od nazwiska kapitana Johna Bindloe[38]. Wyspa zajmuje obszar 130 km²[32] a jej maksymalna wysokość wynosi 343 m n.p.m.[31] Marchenę zamieszkują m.in. endemiczna jaszczurka lawowa Microlophus habelii, myszołowy galapagoskie i uszanki galapagoskie[47].

Pinzón (Duncan)[edytuj | edytuj kod]

Hiszpańska nazwa wyspy została nadana na cześć braci Pinzón, kapitanów karawel PintaMartín Alonso Pinzón i Niña – Vicente Yáñez Pinzón podczas pierwszej wyprawy Kolumba[38]. Angielska nazwa upamiętnia admirała Adama Duncana[38]. Wyspa ma obszar 18,2 km²[32] i maksymalną wysokość 458 m n.p.m.[31] Na wyspie występują m.in. zięby Darwina, Zenaida galapagoensis, żarki oraz endemiczne gatunki jaszczurki lawowej i żółwi olbrzymich[48].

Rábida (Jervis)[edytuj | edytuj kod]

Hiszpańska nazwa wyspy pochodzi od klasztoru Convento de Santa María de la Rábida w Palos de la Frontera[38], gdzie Kolumb zostawił swojego syna na czas podróży do Ameryki[49]. Nazwa angielska została nadana na cześć admirała Johna Jervisa (1735–1823)[38]. Wyspa zajmuje obszar 5 km²[32] a jej maksymalna wysokość wynosi 367 m n.p.m.[31] Wysoka zawartość żelaza w zastygłej lawie nadaje wyspie charakterystyczny czerwony kolor[49]. Występują tu m.in. legwany morskie, uszanki galapagoskie, flamingichilijski, pelikany brunatne oraz sule[49].

Bartolomé[edytuj | edytuj kod]

Nazwa wyspy upamiętnia Bartholomew Sulivana (1810–1890)[38] – oficera brytyjskiej marynarki, który był drugim oficerem na pokładzie HMS Beagle podczas wyprawy Darwina[50]. Powierzchnia wyspy wynosi 1,2 km²[32] a jej najwyższy punkt wznosi się na 114 m n.p.m.[31] Najbardziej charakterystycznym punktem wyspy jest skała Pinnacle Rock, utworzona przez zastygłą lawę, schłodzoną zaraz po erupcji przez wodę morską[50]. Wyspę zamieszkuje m.in. mała kolonia pingwinów równikowych[50].

Santiago (San Salvador, James)[edytuj | edytuj kod]

Angielska nazwa wyspy „James” upamiętnia króla Anglii Jakuba II Stuarta (1633–1701), hiszpańska „Santiago” to odpowiednik angielskiego „James”, pol. Jakub[38]. Wyspa jest znana też jako „San Salvador” w nawiązaniu do nazwy San Salvador nadanej pierwszej wyspie odkrytej przez Kolumba na Karaibach[38]. Santiago zajmuje obszar 585 km²[32] a jej najwyższe wzniesienie osiąga 907 m n.p.m.[31] W 1800. na wyspę przywieziono kozy, świnie i osły oraz przywleczono szczury i myszy, które stanowiły zagrożenie dla gatunków endemicznych[51]. Współcześnie wyspa jest niezamieszkana; próby osadnictwa w latach 30. XX wieku nie powiodły się a w latach 20. i 60. XX wieku wydobywano tu sól[51]. Świń pozbyto się w 2000 roku a kóz i osłów w 2006, dzięki czemu na wyspę powrócił derkaczyk galapagoski (Laterallus spilonota)[51]. Występują tu również m.in. zięby Darwina i myszołowy galapagoskie[51].

Pinta (Abingdon)[edytuj | edytuj kod]

Hiszpańska nazwa wyspy pochodzi odPinty – jednej z trzech karawel Kolumba. Angielska nazwa upamiętnia szlachecki ród Abingdon[38]. Powierzchnia wyspy wynosi prawie 60 km²[32] a jej najwyższe wzniesienie 777 m n.p.m.[31] W 1971 roku na wyspie został znaleziony ostatni przedstawiciel żółwi słoniowych z podgatunku Chelonoidis nigra abingdoni – „Samotny George” (ang. Lonesome George)[52]. Na wyspie występują liczne ptaki, m.in. Creagrus furcatus i Buteo galapagoensis[53].

Isabela (Albemarle)[edytuj | edytuj kod]

Hiszpańska nazwa wyspy została nadana na cześć królowej Izabeli (1451–1504), która sfinansowała wyprawę Kolumba, a nazwa angielska na cześć hrabiego Albemarle[38]. Z powierzchnią 4588 km²[32] i długością 120km[54] jest największą wyspą Galápagos[32]. Kształtem przypomina konika morskiego[54] lub Półwysep Apeniński. Wyspa powstała z połączenia sześciu wulkanów tarczowych, są to od północy na południe: Ecuador, Wolf (jednocześnie najwyższe wzniesienie na Isabeli – 1707 m n.p.m.[31]), Darwin, Alcedo, Sierra Negra i Cerro Azul[54]. Trzecia co do wielkości ludzka osada archipelagu – Puerto Villamil jest zlokalizowana przy południowo-wschodnim cyplu wyspy[54].

Żyją tu pingwiny, kormorany, legwany morskie, pelikany, głuptaki, myszołowy galapagoskie i gołębie galapagoskie[54]. Na brzegach kraterów wulkanów można spotkać legwany lądowe i żółwie słoniowe, jak również zięby Darwina[54].

Fernandina (Narborough)[edytuj | edytuj kod]

Hiszpańska nazwa wyspy upamiętnia króla Ferdynanda II Aragońskiego (1452–1516) sponsora wypraw Kolumba a angielska Johna Narborougha (1640–1688) oficera marynarki angielskiej[38]. Wyspa zajmuje powierzchnię 642 km²[32] a jej najwyższe wzniesienie – wulkan La Cumbre ma 1494 m n.p.m.[31] Jest najmłodszą i najbardziej na zachód wysuniętą wyspą archipelagu[24]. Wyspa pozostaje niezamieszkana, a turyści mogą odwiedzać jedno miejsce Punta Espinoza – krajobraz ukształtowany przez świeży wulkanizm, gdzie występują legwany morskie i kormorany nielotne, a także kaktus Brachycereus nesioticus porastający zastygłe potoki lawy[24].

Wolf (Wenman)[edytuj | edytuj kod]

Hiszpańska nazwa wyspy wywodzi się od nazwiska niemieckiego geologa Theodora Wolfa (1841–1924), a angielska od tytułu szlacheckiego Wenman[38]. Wyspa zajmuje obszar 1,3 km²[32], a jej najwyższe wzniesienie wynosi 253 m n.p.m.[31] Na wyspie licznie występują ptaki morskie. Jedna z zięb Darwina, podgatunek darwinki ostrodziobej Geospiza difficilis, wobec niezwykle suchego klimatu, wykształcił niezwykłe nawyki żywieniowe: pije krew innych ptaków, głównie głuptaków galapagoskich i czerwononogich[55]. W wodach wokół wyspy występują rekiny młoty i żarłacze galapagoskie, a czasem rekiny wielorybie[55].

Darwin (Culpepper)[edytuj | edytuj kod]

Hiszpańska nazwa wyspy upamiętnia Karola Darwina (1809–1882), który badał wyspy Galapagos podczas swojej wyprawy badawczej HMS Beagle; nazwa angielska upamiętnia angielskiego botanika Nicholasa Culpepera (1616–1654)[34]. Powierzchnia wyspy to ok. 1,1 km²[32] a najwyższe wzniesienie – 168 m n.p.m.[31] Na wyspie licznie występują ptaki morskie, jest to jedyne miejsce na Galapagos, gdzie gnieździ się rybitwa czarnogrzbieta. Wiele endemicznych gatunków ptaków gniazduje na „Łuku Darwina” – charakterystycznej formacji skalnej przy południowo-wschodnim brzegu wyspy[56]. W wodach wokół wyspy występują rekiny młoty i rekiny wielorybie, żółwie morskie, manty, delfiny oraz różne ryby pelagiczne[56].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Odkrycie[edytuj | edytuj kod]

Wyspy Galápagos zostały odkryty przypadkiem 10 marca 1535 roku przez biskupa Panamy Tomása de Berlangę (1487–1551)[6], który z rozkazu Karola V Habsburga był w drodze z Panamy do Peru, by zażegnać toczące się tam spory po podboju Inków[57][6]. Podczas podróży żeglarzy zaskoczyła cisza na równiku (ang. doldrums) i statek biskupa zaczął dryfować a następnie został porwany silnym prądem morskim ku wyspom[4][6]. Załodze zaczęło brakować wody pitnej, co zmusiło marynarzy do poszukiwania jej na wyspach[57]. Zamiast wody, znaleźli foki, wielkie żółwie, legwany i ptaki[4]. Dwóch członków załogi zmarło i dziesięć koni padło, pozostali, by przeżyć żuli miąższ kaktusów[4]. Wrażenia z pobytu na wyspach de Berlanga zawarł w swoim sprawozdaniu dla Karola V – znalazły się w nim pierwsze opisy wielkich żółwi i legwanów[4]. De Berlanga zwrócił uwagę na to, że ptaki na wyspach nie czują lęku przed człowiekiem[4].

Raport de Berlangi posłużył za źródło informacji dla flamandzkiego kartografa Abrahama Orteliusa, który umieścił je na mapie opublikowanej w 1574 roku, pod nazwą „Isolas de Galápagos”[6]. Także w latach 70. XVI wieku wyspy pojawiły się jako „Insulae de los Galápagos” na mapie drugie flamandzkiego kartografa Merkatora[4].

Piraci i wielorybnicy[edytuj | edytuj kod]

Od późnego XVI do wczesnego XVII wieku wyspy używane były przez piratów jako baza wypadowa do wypraw na hiszpańskie porty kolonialne[58]. Piraci odwiedzali wyspy, aby znaleźć wodę i zrobić zapasy mięsa z żółwi, ukrywali też tu zrabowane Hiszpanom dobra[58]. Pierwszą mapę nawigacyjną wysp sporządził w 1684 roku bukanier Ambrose Cowley[7] a poszczególnym wyspom ponadawał nazwy od nazwisk brytyjskich rodów szlacheckich[8], którzy popierali bukanierów[58]. Najprawdopodobniej to właśnie bukanierzy przywlekli na swoich statkach na wyspy szczury[58].

Ok. 1708 roku wyspy odwiedził Alexander Selkirk (1676–1721) – rozbitek, prawdopodobnie pierwowzór postaci Robinsona Crusoe'a, który przypłynął na jednym ze statków korsarza Woodes's Rogersa (1679–1732)[58]. Rogers podjął Selkirka z Juan Fernández i udał się na Galapagos, by podreperować swoje dwa statki[58].

W 1790 roku przybyła na Galapagos pierwsza wyprawa badawcza pod kierownictwem Alessandro Malaspiny (1754–1810), jednak sprawozdania z tej wyprawy zaginęły[58].

W 1793 roku na wyspy przybył kapitan James Colnett (1753–1806), by sprawdzić czy archipelag nadaje się na bazę dla wielorybników[58]. Sporządził wówczas pierwsze dokładne mapy nawigacyjne regionu[58]. Od tego czasu przez ponad sto lat wyspy były wykorzystywane jako źródło mięsa i wody przez wielorybników i łowców fok[58]. Wielorybnictwo było bardzo dochodowym interesem w pierwszej połowie XIX wieku, co spowodowało zdziesiątkowanie nie tylko wielorybów, ale też olbrzymich żółwi z Galapagos[58]. W latach 1811–1844, wielorybnicy mieli zabrać z wysp ponad 15 tys. żółwi, a podczas swojej długiej działalności w regionie zabrali ich najprawdopodobniej 100 tys.[58]

Pod koniec XVIII wieku na Floreanie usytuowano punkt pocztowy – beczkę, do której marynarze z przepływających statków mogli wrzucać listy a inni w drodze do Stanów Zjednoczonych i Anglii je zabierali[58]. Zatoka, przy której znajdowała się beczka została nazwana Post Office Bay[58]. Oryginalna beczka uległa zniszczeniu, jednak do dziś znajduje się tu skrzynka pocztowa[58].

Galapagos i teoria ewolucji[edytuj | edytuj kod]

Prawdziwy rozgłos Wyspy Galapagos uzyskały w XIX w. dzięki wyprawie Karola Darwina. Na poparcie jego teorii ewolucji niejednokrotnie wskazywano zjawiska przyrodnicze, zaobserwowane na archipelagu. Sam Darwin jednak do sformułowania teorii posłużył się przede wszystkim obserwacjami doboru sztucznego gołębi. Tak więc błędem (powszechnym) jest twierdzenie, że oparł teorię ewolucji na obserwacjach tzw. zięb Darwina, tym bardziej, że w procesie zbierania okazów wrzucił je wszystkie do jednego worka, nie zaznaczając nawet, z jakiej wyspy pochodzą.

W roku 1832 Wyspy Żółwie zostały przyłączone do Ekwadoru i z tej okazji nadano im nazwę „Archipelago de Ecuador”.

W XX wieku[edytuj | edytuj kod]

Podczas II wojny światowej, ze względu na strategiczne położenie w pobliżu Kanału Panamskiego, rząd Ekwadoru zezwolił USA założyć bazy morskie US Navy na wyspach Hood i Południowa Seymour. W latach 1946–1959 wyspy były siedzibą kolonii karnej.

Najnowsza historia Wysp Żółwich rozpoczęła się w 1959 roku, gdy powstał Park Narodowy Galapagos. W 1998 roku powstał z kolei Rezerwat Morski Galápagos, chroniący wody okalające wyspy. Od 1978 roku wyspy znajdują się na liście światowego dziedzictwa UNESCO[59].

Przyroda[edytuj | edytuj kod]

Wyspy słynne są z licznych endemitów. Galápagos są Parkiem Narodowym Galapagos od 1959, chroniącym 97,5% obszaru archipelagu. W 1986 otaczający ocean został ogłoszony morskim rezerwatem. UNESCO uznało wyspy jako Miejsce Światowego Dziedzictwa w 1978, które było poszerzone w grudniu 2001 przez włączenie rezerwatu morskiego. Do ochrony wysp została powołana w Belgii w 1959 r. Fundacja Karola Darwina.

Fauna[edytuj | edytuj kod]

Niektóre gatunki endemiczne występujące na Galapagos:

Na 89 gatunków gniazdujących tam ptaków, aż 76 nie występuje nigdzie indziej. Wszystkie gady i ssaki to endemity. Wśród ssaków są 2 formy płetwonogich, 2 gryzoni i 1 nietoperz. Wśród gadów 4 rodzaje jaszczurek (legwany lądowe i morskie, jaszczurki lawowe, gekony), 1 żółw i 1 wąż. Na wyspach nie ma w ogóle płazów i ryb słodkowodnych.

Pozostałe zwierzęta występujące w poniższym opisie wysp:

Głuptaki niebieskonogie, czerwononogie i maskowe, faetony, faeton białosterny (Phaethon aethereus), mewa galapagoska (Larus fuliginosus) i widłosterna (Creagrus furcatus), albatrosy i nawałniki (Hydrobatidae), gołębie: gołębiak plamouchy (Zenaida auriculata), gołębiak galapagoski (plamisty) (Zenaida galapagoensis), rybitwa brunatna (Anous stolidus), flaming różowy (Phoenicopterus ruber), rożeniec białolicy (Anas bahamensis), pelikan brunatny (Pelecanus occidentalis), lew morski, delfiny, wieloryby, rekiny.

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Instituto Nacional de Estadística y Censos (INEC): Población y Demografía. Resultados Provinciales (hiszp.). [dostęp 2016-02-03].
  2. Nazewnictwo Geograficzne Świata. Zeszyt 1. Komisja Standaryzacji Nazw Geograficznych, 2004, s. 38. ISBN 83-239-7552-3.
  3. Barry Boyce: A Traveler's Guide to the Galapagos Islands. Hunter Publishing, Inc,, 2004, s. 18. ISBN 9781588433893. [dostęp 2016-02-05]. (ang.)
  4. a b c d e f g Michael Hume Jackson: Galapagos, a Natural History. University of Calgary Press, 1993, s. 1. ISBN 9781895176070. [dostęp 2016-02-05]. (ang.)
  5. a b Galapagos Islands. W: Encyclopædia Britannica. Encyclopædia Britannica Online.. Encyclopædia Britannica Inc., 2016. [dostęp 2016-02-03]. (ang.)
  6. a b c d e f g Eric Wertheimer: Imagined Empires: Incas, Aztecs, and the New World of American Literature, 1771-1876. Cambridge University Press, 1999, s. 154. ISBN 9780521622295. [dostęp 2016-02-05]. (ang.)
  7. a b c d Robert I. Bowman: The Galápagos: Proceedings of the Symposia of the Galápagos International Scientific Project. University of California Press, 1966, s. xvii. [dostęp 2016-02-05]. (ang.)
  8. a b c Barry Boyce: A Traveler's Guide to the Galapagos Islands. Hunter Publishing, Inc,, 2004, s. 19. ISBN 9781588433893. [dostęp 2016-02-05]. (ang.)
  9. a b c John C. Kricher: Galápagos: A Natural History. Princeton University Press, 2006, s. 17. ISBN 9780691126333. [dostęp 2016-02-07]. (ang.)
  10. John C. Kricher: Galápagos: A Natural History. Princeton University Press, 2006, s. 18. ISBN 9780691126333. [dostęp 2016-02-07]. (ang.)
  11. a b c Michael Hume Jackson: Galapagos, a Natural History. University of Calgary Press, 1993, s. 15. ISBN 9781895176070. [dostęp 2016-02-05]. (ang.)
  12. a b c d Michael Hume Jackson: Galapagos, a Natural History. University of Calgary Press, 1993, s. 11. ISBN 9781895176070. [dostęp 2016-02-05]. (ang.)
  13. Michael Hume Jackson: Galapagos, a Natural History. University of Calgary Press, 1993, s. 16. ISBN 9781895176070. [dostęp 2016-02-05]. (ang.)
  14. Michael Hume Jackson: Galapagos, a Natural History. University of Calgary Press, 1993, s. 13. ISBN 9781895176070. [dostęp 2016-02-05]. (ang.)
  15. Global Volcanism Program. Department of Mineral Sciences. National Museum of Natural History. Smithsonian Institution: Ecuador (ang.). 2016. [dostęp 2016-02-06].
  16. Global Volcanism Program. Department of Mineral Sciences. National Museum of Natural History. Smithsonian Institution: Darwin (ang.). 2016. [dostęp 2016-02-06].
  17. Global Volcanism Program. Department of Mineral Sciences. National Museum of Natural History. Smithsonian Institution: Santiago (ang.). 2016. [dostęp 2016-02-06].
  18. Global Volcanism Program. Department of Mineral Sciences. National Museum of Natural History. Smithsonian Institution: Pinta (ang.). 2016. [dostęp 2016-02-06].
  19. Global Volcanism Program. Department of Mineral Sciences. National Museum of Natural History. Smithsonian Institution: Marchena (ang.). 2016. [dostęp 2016-02-06].
  20. Global Volcanism Program. Department of Mineral Sciences. National Museum of Natural History. Smithsonian Institution: Alcedo (ang.). 2016. [dostęp 2016-02-06].
  21. Global Volcanism Program. Department of Mineral Sciences. National Museum of Natural History. Smithsonian Institution: Sierra Negra (ang.). 2016. [dostęp 2016-02-06].
  22. Global Volcanism Program. Department of Mineral Sciences. National Museum of Natural History. Smithsonian Institution: Cerro Azul (ang.). 2016. [dostęp 2016-02-06].
  23. Global Volcanism Program. Department of Mineral Sciences. National Museum of Natural History. Smithsonian Institution: Fernandina (ang.). 2016. [dostęp 2016-02-06].
  24. a b c Galapagos Conservancy: Fernandina (ang.). 2016. [dostęp 2016-02-06].
  25. Global Volcanism Program. Department of Mineral Sciences. National Museum of Natural History. Smithsonian Institution: Wolf (ang.). 2016. [dostęp 2016-02-06].
  26. a b c d e Michael Hume Jackson: Galapagos, a Natural History. University of Calgary Press, 1993, s. 27. ISBN 9781895176070. [dostęp 2016-02-05]. (ang.)
  27. a b c d e f g Julian Fitter, Daniel Fitter, David Hosking: Wildlife of the Galápagos: Second Edition. Princeton University Press, 2016, s. 231. ISBN 9780691170428. [dostęp 2016-02-07]. (ang.)
  28. John C. Kricher: Galápagos: A Natural History. Princeton University Press, 2006, s. 27. ISBN 9780691126333. [dostęp 2016-02-07]. (ang.)
  29. a b c d e Michael Hume Jackson: Galapagos, a Natural History. University of Calgary Press, 1993, s. 28. ISBN 9781895176070. [dostęp 2016-02-05]. (ang.)
  30. Wetterkontor.de: Das Klima in San Cristobal, Galápagos-Inseln (niem.). [dostęp 2016-02-07].
  31. a b c d e f g h i j k l m n o p q r Michael Hume Jackson: Galapagos, a Natural History. University of Calgary Press, 1993, s. 10. ISBN 9781895176070. [dostęp 2016-02-05]. (ang.)
  32. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s t Heidi M. Snell, Paul A. Stone, Howard L. Snell. A Summary of Geographical Characteristics of the Galapagos Islands. „Journal of Biogeography”. 5 (Sept. 1996). 23. DOI: 0.1111/j.1365-2699.1996.tb00022.x (ang.). 
  33. John C. Kricher: Galápagos: A Natural History. Princeton University Press, 2006, s. 192. ISBN 9780691126333. [dostęp 2016-02-07]. (ang.)
  34. a b c d e Julian Fitter, Daniel Fitter, David Hosking: Wildlife of the Galápagos: Second Edition. Princeton University Press, 2016, s. 11. ISBN 9780691170428. [dostęp 2016-02-07]. (ang.)
  35. David Horwell, Pete Oxford: Galápagos Wildlife. Bradt Travel Guides, 2005, s. 111. ISBN 9781841621005. [dostęp 2016-02-09]. (ang.)
  36. David Horwell, Pete Oxford: Galápagos Wildlife. Bradt Travel Guides, 2005, s. 110. ISBN 9781841621005. [dostęp 2016-02-09]. (ang.)
  37. Española (ang.). Galapagos Conservancy. [dostęp 2016-02-09].
  38. a b c d e f g h i j k l m n o p q r s Michael Hume Jackson: Galapagos, a Natural History. University of Calgary Press, 1993, s. 4. ISBN 9781895176070. [dostęp 2016-02-05]. (ang.)
  39. a b Santa Fé (ang.). Galapagos Conservancy. [dostęp 2016-02-09].
  40. a b Genovesa (ang.). Galapagos Conservancy. [dostęp 2016-02-09].
  41. a b Floreana (ang.). Galapagos Conservancy. [dostęp 2016-02-09].
  42. a b c Plazas (ang.). Galapagos Conservancy. [dostęp 2016-02-09].
  43. Santa Cruz (ang.). Galapagos Conservancy. [dostęp 2016-02-09].
  44. a b Charles Darwin Foundation: History and Achievements (ang.). [dostęp 2016-02-09].
  45. a b c d Baltra (ang.). Galapagos Conservancy. [dostęp 2016-02-09].
  46. a b c North Seymour (ang.). Galapagos Conservancy. [dostęp 2016-02-09].
  47. Marchena (ang.). Galapagos Conservancy. [dostęp 2016-02-09].
  48. Pinzón (ang.). Galapagos Conservancy. [dostęp 2016-02-09].
  49. a b c Rábida (ang.). Galapagos Conservancy. [dostęp 2016-02-09].
  50. a b c Bartolomé (ang.). Galapagos Conservancy. [dostęp 2016-02-09].
  51. a b c d Santiago (ang.). Galapagos Conservancy. [dostęp 2016-02-09].
  52. Lonesome George (ang.). Galapagos Conservancy. [dostęp 2016-02-09].
  53. Pinta (ang.). Galapagos Conservancy. [dostęp 2016-02-09].
  54. a b c d e f Isabela (ang.). Galapagos Conservancy. [dostęp 2016-02-09].
  55. a b Wolf (ang.). Galapagos Conservancy. [dostęp 2016-02-09].
  56. a b Darwin (ang.). Galapagos Conservancy. [dostęp 2016-02-09].
  57. a b Marylee Stephenson: The Galapagos Islands and Ecuador, 3rd Edition: Your Essential Handbook for Exploring Darwin's Enchanted Islands. Mountaineers Books, 2015. ISBN 9781594859182. [dostęp 2016-02-05]. (ang.)
  58. a b c d e f g h i j k l m n o Michael Hume Jackson: Galapagos, a Natural History. University of Calgary Press, 1993, s. 2. ISBN 9781895176070. [dostęp 2016-02-05]. (ang.)
  59. UNESCO: Galápagos Islands (ang.). [dostęp 2016-02-03].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]