Obwód zakaspijski

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Mapa obwodu zakaspijskiego
Herb obwodu zakaspijskiego

Obwód zakaspijski – jednostka administracyjna Imperium Rosyjskiego utworzona 6 maja?/18 maja 1881, wchodząca w skład generał-gubernatorstwa turkiestańskiego. Terytorium obwodu obejmowało współczesny Turkmenistan oraz nadkaspijskie rejony dzisiejszego Uzbekistanu (zachodnia część Karakałpacji) i Kazachstanu (obwód mangystauski)[1].

Obwód znajdował się na wschód od Morza Kaspijskiego i na zachód od Amu-darii, na południe od równoleżnikowej linii łączącej Morze Kaspijskie i Jezioro Aralskie. Graniczył z obwodem uralskim na północy, Chanatem Chiwy i Emiratem Buchary na wschodzie oraz Persją i Afganistanem na południu. Obejmował m.in. wyżynę Ustiurt, Nizinę Turańską (z pustynią Kara-kum) i półwysep Mangyszłak[1].

Pod względem administracyjnym obwód ten dzielił się na 5 ujezdów: aszchabadzki, krasnowodski, mangyszłacki, merwski i tedżeński. Miastem głównym obwodu był Aszchabad, oprócz niego ważniejsze miasta to Krasnowodsk, Fort Aleksandrowski na półwyspie Mangyszłak (od 1939 roku nazywane Fort-Szewczenko), Merw (od 1937 roku nazywane Mary), Tedżen[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Region ten podbity został przez Rosję w latach 1879-1885, proces ten rozpoczęło utworzenie miasta-portu Krasnowodsk w 1869 roku, dzięki któremu możliwe było dalsze rozszerzanie wpływów na wschód. Utworzony 6 maja?/18 maja 1881 obwód początkowo podporządkowany był Namiestnictwu Kaukaskiemu, następnie rosyjskiemu ministerstwu wojny a dopiero od 1897 roku generał-gubernatorstwu turkiestańskiemu[1][2].

Dzięki nowej rosyjskiej administracji do historii przeszły niewolnictwo oraz wojny plemienne, powstawały pierwsze szkoły i szpitale. W 1888 roku przeprowadzono pierwszą linię kolejową (Zakaspijską Kolej Żelazną), co zaindukowało rozwój upraw bawełny oraz wydobycia ropy naftowej i węgla. Przez cały okres istnienia obwodu mnożyły się konflikty społeczne i narodowe, które doprowadziły do powstania turkiestańskiego w 1916 roku. Po rewolucji lutowej w 1917 roku nastąpił czas dwuwładzy: równolegle działały przedstawicielstwa Rządu Tymczasowego oraz bolszewickie rady delegatów i komitet muzułmański w Aszchabadzie. Pod koniec roku władzę całkowicie zagarnęli bolszewicy, co doprowadziło w 1918 roku do powstania zbrojnego eserów i mienszewików wspartego przez Brytyjczyków, którzy jeszcze w tym samym roku się wycofali. Powstanie zostało całkowicie rozbite do 1920 roku, tereny obwodu zakaspijskiego zostały ostatecznie włączone do utworzonej w 1918 roku Turkiestańskiej ASRR[2].

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Według spisu ludności z 1897 roku na powierzchni 554 860 km² mieszkało w obwodzie zakaspijskim ponad 382 487 osób[3] (tylko około 40 tysięcy w miastach), głównie Turkmenów i Kirgizów, trudniących się chowem bydła i owiec, prowadzących przeważnie żywot koczowniczy. Rolnictwo uprawiane było jedynie w oazach i przy wybrzeżach rzek[1].

Ludność w okręgach według deklarowanego języka ojczystego 1897[3]
Ujezd Turkmeni Kazachowie Rosjanie Persowie Ukraińcy Ormianie Polacy Tatarzy
Obwód łącznie 65,0% 19,4% 7,3% 2,1% 1,3% 1,1%
Aszchabadzki 73,1% 12,8% 3,5% 2,5% 2,5% 1,9% 1,3%
Krasnowodzki 62,4% 19,3% 9,7% 3,4% 1,0% 1,8%
Mangyszłacki 4,0% 93,1% 2,6%
Merwski 88,0% 4,5% 1,3% 1,5%
Tedżeński 82,0% 7,9% 4,1% 1,6% 1,1%

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b c d e S. Orgelbranda Encyklopedja Powszechna. Warszawa: Wydawnictwo Towarzystwa Akcyjnego Odlewni Czcionek i Drukarni S. Orgelbranda Synów, XIX i pocz. XX wieku (może wymagać uaktualnienia).
  2. a b Turkmenistan. Historia. (pol.). PWN. [dostęp 2017-11-04].
  3. a b Первая всеобщая перепись населения Российской Империи 1897 г. (ros.). Демоскоп Weekly. [dostęp 2017-11-04].