Biłgoraj

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Biłgoraj (ujednoznacznienie).
Biłgoraj
Plac Wolności i ratusz w Biłgoraju
Plac Wolności i ratusz w Biłgoraju
Herb Flaga
Herb Biłgoraja Flaga Biłgoraja
Państwo  Polska
Województwo  lubelskie
Powiat biłgorajski
Gmina gmina miejska
Data założenia 1578
Prawa miejskie 1578
Burmistrz Janusz Zbigniew Rosłan
Powierzchnia 21,10 km²
Wysokość 212 m n.p.m.
Populacja (2012)
• liczba ludności
• gęstość

27 290
1293,36 os./km²
Strefa numeracyjna
84
Kod pocztowy 23-400 do 23-403
Tablice rejestracyjne LBL
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubelskiego
Biłgoraj
Biłgoraj
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Biłgoraj
Biłgoraj
Ziemia 50°32′27″N 22°43′19″E/50,540833 22,721944
TERC
(TERYT)
3060802011
Urząd miejski
pl. Wolności 16
23-400 Biłgoraj
Strona internetowa

Biłgoraj (jid. בילגוריי, ros. Билгорай, ukr. Білго́рай) – miasto w południowo-wschodniej Polsce, w województwie lubelskim, siedziba powiatu biłgorajskiego.

Położenie[edytuj]

Biłgoraj jest miastem w południowej części województwa. W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa zamojskiego.

Miasto historycznie położone jest w Małopolsce (Lubelszczyzna), tuż przy granicy z Rusią Czerwoną (która otacza je od wschodu i południa). W okresie zaborów leżało na terenie Kongresówki (zabór rosyjski). Pod względem kościelnym leży w zachodniej części diecezji zamojsko-lubaczowskiej.

Biłgoraj leży w północnej części Kotliny Sandomierskiej, na pograniczu stanowiącej jej część Równiny Biłgorajskiej i Roztocza Środkowego. Miasto znajduje się na wschodnim skraju jednej z bezleśnych wysp Puszczy Solskiej, której lasy otaczają je głównie od strony północnej i wschodniej.

Pod względem odległości od głównych miast regionu, Biłgoraj znajduje się ok. 90 km na południe od Lublina, a ok. 75 km na północny wschód od Rzeszowa.

Warunki naturalne[edytuj]

Miasto leży na terenie bagienno-piaskowym. Przeważają tutaj mało przydatne dla rolnictwa gleby bielicowe. Znajduje się w strefie klimatów podgórskich i Kotliny Sandomierskiej. Średnia temperatura lipca wynosi 18 °C, a stycznia – 2,8 °C. Pokrywa śnieżna utrzymuje się od ok. 80 do 85 dni. Okres wegetacyjny trwa od 200 do 215 dni[potrzebny przypis].

Czynnikiem klimatotwórczym są rozległe obszary leśne i gruba warstwa piasków. Lasy stanowią zaporę dla zimnych wschodnich wiatrów, co sprawia, że temperatury są odczuwalnie wyższe[potrzebny przypis].

Wody powierzchniowe[edytuj]

Zalew Bojary (2014)

Przez Biłgoraj przepływają cztery niewielkie rzeki. Należą one do dorzecza Wisły. Są to:

  • Biała Łada – najdłuższa i o największym przepływie wśród rzek znajdujących się w granicach miasta; płynie z północy w kierunku południowo-zachodnim;
  • Czarna Łada – płynie ze wschodu w kierunku zachodnim; kilka kilometrów za granicami miasta łączy się z Białą Ładą tworząc większą rzekę Ładę;
  • Osa – płynie z północnego wschodu w kierunku południowo-zachodnim, na terenie os. Bojary łączy się z Białą Ładą;
  • Próchnica – płynie z północnego wschodu w kierunku południowo-zachodnim, na terenie os. Piaski łączy się z Czarną Ładą.

We wschodniej części miasta, przy rzece Próchnicy znajdują się stawy rybne. W północnej części miasta, na terenie os. Bojary, nad rzeką Osą zlokalizowany jest rekreacyjny zalew.

Wysokość[edytuj]

Wysokość, na jakiej znajduje się Biłgoraj waha się od ok. 190 m n.p.m. do ok. 205 m n.p.m. Miasto znajduje się na terasie nadzalewowej. Najniżej położone obszary to doliny rzek Białej i Czarnej Łady (w granicach dzielnicy Puszcza Solska wysokość osiąga jedynie 187 m n.p.m.), natomiast do najwyższych punktów zalicza się wzniesienie w centralnej części dzielnicy Rożnówka (209,3 m n.p.m.) i wzniesienie Biały Goraj, którego szczyt znajduje się w północno-wschodniej części Rynku miejskiego (? m n.p.m.). Ogólnie wyżej znajduje się część miasta znajdująca się po zachodniej stronie Białej Łady.

Przyroda[edytuj]

Na terenie miasta znajduje się kilka drzew-pomników przyrody.

Około 4 km na zachód od Biłgoraja znajduje się rezerwat torfowiskowy „Obary”. W odległości ok. 10 km na północny zachód znajduje się Park Krajobrazowy Lasy Janowskie, a w odległości ok. 13 km na północny wschód Szczebrzeszyński Park Krajobrazowy. Około 20 km na południowy wschód znajduje się Park Krajobrazowy Puszczy Solskiej.

Najbliższym parkiem narodowym jest Roztoczański Park Narodowy, zlokalizowany ok. 20 km na wschód od miasta.

Struktura powierzchni[edytuj]

Plan głównych ulic miasta wraz z nazwami i granicami osiedli

Według danych z roku 2002[1] Biłgoraj ma obszar 20,85 km², w tym:

  • użytki rolne: 55%
  • użytki leśne: 9% (w północno-wschodniej części miasta, także wzdłuż wschodniej i południowej granicy)

Miasto stanowi 1,24% powierzchni powiatu.

Układ przestrzenny[edytuj]

Park Rożnówka (2015)
Centrum miasta nocą, widoczna ulica Kościuszki i kościół św. Jerzego (2015)

Zabudowa Biłgoraja koncentruje się po wschodniej stronie rzeki Białej Łady i rozciąga się na linii północ-południe na długość ok. 5 km i szerokość ok. 3 km. Łąki i tereny bagienne znajdujące się wzdłuż tej rzeki i osiągające ok. 0,5 km szerokości oddzielają od centrum zabudowę zachodniej części miasta.

Zabudowa mieszkalna Biłgoraja to domy jednorodzinne i wielopiętrowe bloki mieszkalne. Większość tych drugich jest skupiona w kilku głównych osiedlach blokowych: m.in. w granicach dzielnicy Ogrody, w granicach os. Nadstawna czy w granicach dzielnicy Puszcza Solska. Poza tymi osiedlami blokowiska są rozrzucone także w granicach osiedli takich jak Śródmieście, Rapy, Roztocze. Resztę zabudowy mieszkalnej stanowią głównie domy jednorodzinne.

Główne tereny przemysłowe i magazynowo-składowe zlokalizowane są w granicach dzielnic Puszcza Solska (wzdłuż ul. Krzeszowskiej), Piaski, Rapy i Roztocze.

Tereny zielone to w większości łąki – znajdują się one głównie wzdłuż Białej Łady i na peryferyjnych obszarach miasta. Największe skupiska ogrodów działkowych to obszary przy ul. Nowakowskiego, Poniatowskiego i po wschodniej stronie Białej Łady (na południe od linii kolejowej). Całą północno-wschodnią część osiedla Bojary zajmują lasy, znajdują się one także wzdłuż wschodniej granicy miasta i w okolicach osiedla Leśnik. Do terenów zielonych zaliczają się także parki i skwery miejskie – największy z nich, „Małpi Gaj” znajduje się we wschodniej części dzielnicy Rożnówka, po nim największym parkiem jest park w zachodniej części Rynku oraz Park Solidarności. W centrum miasta znajduje się też kilka mniejszych skwerów.

Dzielnice i osiedla[edytuj]

Plan osiedli w Biłgoraju

Administracyjnie Biłgoraj jest podzielony na 12 dzielnic o statusie osiedli – jednostek pomocniczych gminy (na planie oznaczone liczbami rzymskimi od I do XII). W granicach niektórych dzielnic znajduje się kilka osiedli mieszkaniowych (na planie oznaczone liczbami od 1 do 15), nieposiadających statusu jednostki administracyjnej:

Osiedla podmiejskie[edytuj]

Biłgoraj jest otoczony wieńcem wsi o charakterze miejsko-wiejskim (tzw. strefa podmiejska), z których część liczy ponad 1000 mieszkańców. W przyszłości mogą zostać wchłonięte przez rozrastające się miasto, jak to miało miejsce z wioskami Rapy, Bojary i Puszcza Solska, które dziś są dzielnicami. Wsie te to m.in. Dąbrowica, Gromada, Korczów, Okrągłe, Sól, Wola Mała i Dereźnia. Tworzą one aglomerację miasta Biłgoraj; aglomeracja ta jednak nie ma żadnego statusu administracyjnego i można o niej mówić tylko w sensie umownym.

Demografia[edytuj]

Dane z 30 czerwca 2009[2]:

Opis Ogółem Kobiety Mężczyźni
jednostka osób  % osób  % osób  %
populacja 27 341 100 14 241 52,1 13 100 47,9
gęstość zaludnienia
(mieszk./km²)
1295,8 674,9 620,9
  • Piramida wieku mieszkańców Biłgoraja w 2014 roku [3].


Piramida wieku Bilgoraj.png

Historia[edytuj]

Nazwa miasta[edytuj]

Wśród historyków i językoznawców panuje zgoda, że słowo Biłgoraj (dawniej Biełgoraj) jest nazwą topograficzną. Oznacza ono wzniesienie nazywające się Bieły Goraj, na którym w XVI w. lokowano miasto[4].

Istnieje humorystyczna legenda mówiąca o tym, iż nazwa miasta ma inne źródło. Według niej w XIV w. rozegrała się tu zwycięska potyczka z Tatarami. Na jej pamiątkę pozostawiono kamień z napisem: Tu bił się Goraj[5]. Podczas ulewnych deszczy zatarły się słowa tu i się, zaś pozostałe wyrażenie przyjęto za nazwę powstałego później miasta.

Czasy najwcześniejsze[edytuj]

Tereny obecnie zajmowane przez Biłgoraj były porośnięte gęsto lasami. Bagnisty teren czynił karczunek lasu i uprawę niezwykle ciężką. Istnieją jednak pewne przesłanki pozwalające sądzić, że obszar ten był zamieszkały na długo przed lokacją miasta. Historycznie okolice te leżały na granicy obszaru Grodów Czerwieńskich. Na terenie miasta jest zarejestrowanych obecnie kilkadziesiąt stanowisk archeologicznych wpisanych do rejestru zabytków (stan na październik 2010: 43)[6]. Przypuszcza się, że teren gdzie obecnie znajduje się tzw. „lapidarium” (stary cmentarz) mógł pełnić w przeszłości rolę strażnicy chroniącej bród na rzece Czarna Łada[7][8]

Teren ten stanowił wysunięty w kierunku południowo-wschodnim cypel Małopolski (województwo lubelskie, powiat lubelski), wciśnięty pomiędzy ziemie ruskie (granica znajdowała się ok. 5 km od centrum miasta, w okolicy wsi Wola i Korczów). Był to jednocześnie skraj diecezji krakowskiej – dalej na południe i wschód rozciągała się metropolia lwowska.

Intensywna akcja osadnicza prowadzona przez Gorajskich w XVII w. umożliwiła założenie wsi Gromada, Dąbrowica oraz Olendrów (obecnie Sól)[9]. Z uwagi na brak materiałów źródłowych nie da się określić dokładnych dat założenia tych miejscowości.

Biłgoraj do XIX w.[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Właściciele Biłgoraja.

Miasto zostało założone przez Adama Gorajskiego herbu Korczak w latach 70. XVI w. Akt lokacyjny nadający Biłgorajowi prawa miejskie został podpisany 10 września 1578 przez króla Stefana Batorego we Lwowie[10][11].

Biłgoraj pod koniec XVI w.

Miasto lokowano na zalesionym wzniesieniu Biały Goraj – na jego szczycie zlokalizowano Rynek. Na miejsce lokacji miał wpływ układ rzek, ułatwiający ewentualną obronę. Z zachodu miasto było chronione przez Polską Ładę (obecnie Biała Łada), która miała liczne rozlewiska, a od południa przez Ruską Ładę (obecnie Czarna Łada). Także nie bez znaczenia było położenie nowolokowanego miasta na szlaku prowadzącym z Jarosławia do Lublina. (jednym z czynników udanej lokacji pobliskiego Tarnogrodu, był właśnie istnienie tego szlaku handlowego). Biłgoraj został otoczony wałami, parkanem i basztami, jednakże szybko rozwijające się miasto nie mieściło się wewnątrz tych umocnień i wkrótce powstały trzy przedmieścia: tarnogrodzkie, lubelskie i zamojskie. Zostały stworzone połączenia drogowe z Zamościem, Krzeszowem i Lublinem, na Białej Ładzie zbudowano most, a przy wyjazdach z miasta obronne bramy. Lasy Puszczy Solskiej otaczającej miasto dostarczały drewna jako budulca.

Po śmierci założyciela Biłgoraj przeszedł w ręce jego syna – Zbigniewa Gorajskiego, a następnie Rafała Gorajskiego. Po jego śmierci miasto przejął Teodor Gorajski, a po nim jego siostra Teofilia Rejowa. W 1693 r. sprzedała ona Biłgoraj wraz z okolicznymi dobrami Stanisławowi Antoniemu Szczuce. Po jego śmierci w 1710 miastem zarządzała jego żona – Konstancja Maria Anna Potocka, a ok. 1725 miasto na krótko przejął jej syn Jan Kanty Szczuka. Gdy ten zmarł w 1726, Biłgoraj przypadł jego bratu Marcinowi Leopoldowi Stefanowi Szczuce, który zmarł bezpotomnie w 1728. Potem miasto przeszło w ręce jego żony Elżbiety Potockiej, a w 1733 siostry Wiktorii. Ta zmarła w 1735, a miasto otrzymała jej córka Marianna Kącka z Kątów h. Brochwicz[12] wraz z mężem Eustachym Potockim. W 1779 Biłgoraj przeszedł w ręce ich syna Jana Nepomucena Eryka Potockiego, który w 1786 przekazał go bratu Stanisławowi Kostce Potockiemu. Ten, z powodu długów, przekazał miasto komisji bankowej.

Pod koniec XVI w. Biłgoraj zajmował 9. miejsce pod względem wielkości w Małopolsce.

Już w XVII w. Biłgoraj słynął jako ośrodek sitarski, włosiankarski (wytwarzanie siatek z włosia końskiego) i łubiarski (wycinanie drewnianych łubów na ramy do sit). Pierwsze dane o istnieniu cechu sitarzy pochodzą z 1710 Biłgorajskie sita były sprzedawane w Rosji, Niemczech, Francji, Turcji, Persji, a sitarze, którzy w XVII i XVIII w. stanowili 90% mieszkańców miasta dorabiali się nieraz ogromnych majątków.

Większość budynków znajdujących się w Biłgoraju budowana była z drewna (dzięki sąsiedztwu lasów Puszczy Solskiej), przez co miasteczko łatwo padało ofiarą wielu pożarów. Największy z nich miał miejsce w 1648, po podpaleniu miasta przez Kozaków. Biłgoraj też często padał ofiarą najazdów wrogich wojsk – np. w 1655 miasto zostało doszczętnie zniszczone przez Szwedów.

Obelisk poświęcony Ignacemu Krasickiemu

Ignacy Krasicki przejazdem był w Biłgoraju przynajmniej raz. Świadectwem tego jest jego częściowo wierszowany list do księcia Stanisława Poniatowskiego i od niego wielokrotnie odpisywany i drukowany. List przypuszczalnie datuje się na 1783 i znany jest pod tytułem Podróż z Warszawy do Biłgoraja (chociaż podróż odbywała się do Dubiecka). Można tam znaleźć kilka fragmentów dotyczących Biłgoraja. Mieszkańcy wdzięczni za poetyckie wspomnienie o ich mieście ufundowali w 1820 Ignacemu Krasickiemu obelisk.

Podczas konfederacji barskiej pod Biłgorajem trwały walki z wojskami rosyjskimi, atak na miasto zajęte przez Rosjan przeprowadził m.in. oddział marszałka Jana Karczewskiego. Po upadku insurekcji kościuszkowskiej Biłgoraj znalazł się w granicach Austrii. Po 1809 miasto na krótko weszło w skład Księstwa Warszawskiego, po czym w 1815 Biłgoraj został zagarnięty przez Rosję. Rozwój miasteczka został bardzo spowolniony, a jego mieszkańcy zaczęli biednieć.

Liczba mieszkańców miasta w latach 1797-1914[13]
Lata Liczba Lata Liczba
1797 2944 1880 6601
1807 3082 1890 7812
1820 2472 1900 8951
1840 4435 1910 10 912
1865 5983 1914 11 173

Ludność Biłgoraja na przełomie XVIII i XIX w. liczyła ok. 3 tysięcy mieszkańców, by wzrosnąć w 1865 r. do sześciu tysięcy. Pod tym względem Biłgoraj zajmował wówczas wśród miast guberni lubelskiej trzecie miejsce (większy był Lublin i Hrubieszów).

Tablica upamiętniająca pobyt Jana Henryka Dąbrowskiego

W 1806 właścicielem Biłgoraja został Stanisław Kostka Nowakowski. W granicach dzisiejszej dzielnicy Rożnówka wybudował okazałą rezydencję, w której znajdowały się m.in. dwór, oczko wodne po którym pływały gondole i amfiteatr (pozostałością jest tzw. „Małpi Gaj”). Wzorem dla tej rezydencji był Pałac Łazienkowski. Nowakowski, gorący patriota zapraszał tu wybitne postacie, m.in. Jana Henryka Dąbrowskiego, księcia Józefa Poniatowskiego, Cypriana Godebskiego, według niektórych źródeł[według kogo?] gościł tutaj nawet Napoleon Bonaparte. Po śmierci Stanisława właścicielem Biłgoraja został syn Edward, po czym miasto przejął mąż córki Stanisława, TeodoryWalerian Płatonow. Po upadku powstania styczniowego, w 1864 Biłgoraj został sprzedany rządowi rosyjskiemu i zaczął pełnić funkcję miasta powiatowego.

Podczas powstania styczniowego w okolicach Biłgoraja działały liczne oddziały powstańcze. Stoczono tu wiele bitew i potyczek, np. potyczka pod Józefowem, która odbyła się 24 kwietnia 1863.

Biłgoraj w XX w.[edytuj]

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości w 1918 Biłgoraj podjął próby podniesienia się z porozbiorowej biedy i zacofania. Budżet miasta z każdym rokiem powiększał się; powstawały nowe miejsca pracy. Liczba mieszkańców w 1921 wynosiła 5605 osób[14]. W 1928 Biłgoraj został zelektryfikowany. Zwiększała się liczba domów murowanych, jednakże większość mieszkań aż do 1939 była budowana z drewna.

Niemieccy żołnierze (Heer) w Biłgoraju.

Podczas wojny obronnej Polski 1939 Biłgoraj poniósł bardzo duże straty – był najbardziej zniszczonym miastem w województwie. 11 września 1939 nad ranem miasto zostało podpalone przez hitlerowskich dywersantów. Wybuchł ogromny pożar, który strawił większą część Biłgoraja, a wielka łuna nad miastem w nocy była widoczna z odległych o kilkadziesiąt km miejscowości. 8 i 14 września Biłgoraj był bombardowany – podczas tych bombardowań zginęło wielu ludzi i żołnierzy, wybuchły kolejne pożary. Polska artyleria przeciwlotnicza zestrzeliła wtedy jeden niemiecki bombowiec, a drugi uszkodziła. 9 września polska żandarmeria wojskowa aresztowała i rozstrzelała biłgorajskiego nadleśniczego – Ryszarda Müllera, który okazał się niemieckim szpiegiem. W dniach 15 i 16 września odbyła się tzw. „bitwa o Biłgoraj” – w mieście i okolicach trwały ciężkie walki prowadzone przez oddziały Armii „Kraków” i „Lublin” cofających się w kierunku Tomaszowa Lubelskiego (patrz: Bitwa pod Tomaszowem Lubelskim) – głównie 11., 73., 75., 201. pułk piechoty, Warszawską Brygadę Pancerno-Motorową, 3. pułk strzelców podhalańskich i Krakowską Brygadę Kawalerii. Na Biłgoraj kilkakrotnie nacierały oddziały niemieckie – 16 września przed południem wdarły się do Puszczy Solskiej i Piask, lecz zostały wyparte po kilkugodzinnych zażartych starciach. Dopiero 17 września, po kolejnym pożarze, Biłgoraj został zajęty przez wojska Wehrmachtu. 6 października miasto zostało zaatakowane przez Grupę Kawalerii „Kowel” – polscy ułani w szybkim tempie przejechali przez miejscowość, zniszczyli kilkanaście pojazdów mechanicznych i zabili kilkudziesięciu niemieckich żołnierzy.

Pomnik Pamięci Żołnierzy AK Obwodu Biłgorajskiego (Park Solidarności)

Od 28 września, zgodnie z paktem Ribbentrop-Mołotow Biłgoraj znajdował się pod okupacją radziecką. Później, na skutek zmian wprowadzonych do umowy niemiecko-radzieckiej żołnierze Armii Czerwonej wycofali się z miasta i Biłgoraj znalazł się na terenie Generalnego Gubernatorstwa.

Podczas okupacji niemieckiej Biłgoraj znalazł się w zasięgu powstania zamojskiego – w okolicy działały bardzo liczne oddziały partyzanckie – głównie AK, BCh i AL. Ich nagromadzenie w okolicznych lasach było tak wielkie, iż Niemcy byli w mieście zamknięci – komunikację z innymi rejonami utrzymywali dzięki organizowaniu silnie bronionych konwojów które dojeżdżały do Biłgoraja. Samo miasto, położone wśród lasów Puszczy Solskiej stanowiło punkt strategiczny. Biłgoraj był siedzibą obwodu w inspektoracie zamojskim AK. Partyzanci przeprowadzili tu wiele akcji dywersyjnych. Największy rozgłos zyskało zaatakowanie biłgorajskiego więzienia i odbicie 72 więźniów (m.in. słynnego naukowca Ludwika Ehrlicha) przez oddział pod dowództwem Tadeusza Sztumberka-Rychtera „Żegoty” 24 września 1943. To samo więzienie zostało zaatakowane ponownie w kilka miesięcy później przez oddział AK pod dowództwem Edwarda Błaszczaka ps. „Grom”, wówczas uwolniono 42 więźniów.

Na terenie powiatu dokonano licznych pacyfikacji i mordów. W samym Biłgoraju często odbywały się „łapanki” i publiczne rozstrzeliwania ludności. Od kwietnia 1944 w miasteczku działał też obóz przejściowy dla partyzantów schwytanych w toku akcji „Sturmwind II”. 4 lipca 1944 w lesie Rapy na peryferiach miasta Niemcy rozstrzelali 64 żołnierzy AK i BCh ujętych podczas największej bitwy partyzanckiej wojny – Bitwy pod Osuchami. Biłgoraj został wyzwolony spod okupacji niemieckiej po krótkotrwałych walkach przez 3 Armia Gwardii (Armię Czerwoną, 1 Front Ukraiński) i radziecki oddział partyzancki pod dowództwem Grigorija Kowalowa 24 lipca 1944. Z wojny miasto wyszło z sięgającymi blisko 80% zniszczeniami i utratą połowy ludności.

Tuż po zakończeniu okupacji niemieckiej w Biłgoraju odbyła się defilada żołnierzy oddziałów partyzanckich. Utworzono tutaj delegaturę Rządu RP na emigracji i sformowano służbę porządkową. Z czasem delegatura została zlikwidowana, a władza znalazła się w rękach TRJN. Komunistyczna władza okrutnie postąpiła z byłymi żołnierzami AK i innymi „reakcjonistami”, którzy nie chcieli się jej podporządkować. W odwecie za to oddziały wciąż funkcjonującego polskiego podziemia kilkakrotnie przeprowadziły ataki na komendę MO – w maju i czerwcu 1945; wszystkie te akcje były nieudane i spowodowały duże straty w ludziach po obu stronach.

Po wojnie Biłgoraj bardzo szybko się rozwijał. Miasto zostało dość szybko odbudowane, liczba mieszkańców stale rosła. W latach 70. miasto stało się największym ośrodkiem przemysłowym w województwie zamojskim. Istniały tu zakłady naprawy taboru kolejowego, fabryki „Mewa”, „Prima” i „Bitra”. Duży wkład w rozwój Biłgoraja włożył sekretarz PZPR Józef Dechnik.

W latach 1944-1975 Biłgoraj był siedzibą powiatu w województwie lubelskim. W 1975 czyniono starania, aby po reformie administracyjnej miasto, jako największy ośrodek przemysłowy regionu, stało się siedzibą jednego z kilkudziesięciu nowo utworzonych województw; miastem wojewódzkim został jednak oddalony o 50 km, zabytkowy Zamość.

W 1978, w rocznicę 400-lecia powstania miasta Biłgoraj został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.

Folklor, sztuka ludowa[edytuj]

Mężczyzna w stroju biłgorajskim (2008)
Kobiety w stroju biłgorajskim (2008)
 Osobny artykuł: Suka biłgorajska.

Miasto Biłgoraj oraz jego okolice do XIX w. charakteryzowały się wysoko rozwiniętą kulturą i sztuką ludową[potrzebny przypis]. Biłgoraj, pomimo tego, że był jednym z najważniejszych ośrodków miejskich w tej części kraju[potrzebny przypis], aż do okresu międzywojennego był miastem stosunkowo biednym i zacofanym. Położony w Puszczy Solskiej miał słabe połączenia komunikacyjne z innymi miastami. Sprzyjało to tradycjom ludowym, które z tego powodu nie były wypierane przez nowe kierunki i style.

Biłgoraj dał nazwę oryginalnemu ludowemu instrumentowi muzycznemu tzw. suce biłgorajskiej. Instrument ten będący archaiczną formą skrzypiec był jeszcze w użyciu w XIX wieku w okolicach Biłgoraja. Został on zrekonstruowany w XX wieku na podstawie akwareli Wojciecha Gersona z (1895) m.in. przez lutników Zbigniewa Butryna z Janowa Lubelskiego i Andrzeja Kuczkowskiego z Warszawy[15]

Charakterystyczne dla kultury okolic Biłgoraja były domy „typu biłgorajskiego” – drewniane, kryte gontem lub słomą, o konstrukcji zrębowej, budowane na „obłap” lub „w rybi ogon”. Do dziś w mieście można spotkać wiele takich budynków, najlepiej znanym przykładem jest skansen „zagroda sitarska”.

Charakterystyczne, tak dla Biłgoraja, jak i całego Roztocza, są liczne kapliczki i krzyże przydrożne. W mieście znajduje się takich kilkanaście (patrz sekcja „Zabytki i atrakcje turystyczne”), wiele jest budowanych także współcześnie.

Do XIX w. w Biłgoraju produkowane było słynne w całym kraju zielone piwo biłgorajskie, ponoć jeden z ulubionych napojów królowej Marysieńki Sobieskiej[potrzebny przypis]. Niestety, w późniejszych latach zaginął przepis, według którego produkowano ten trunek. Najbardziej znanymi tradycyjnymi produktami z Biłgoraja jest „piróg biłgorajski”, robiony z kaszy gryczanej, sera i ziemniaków oraz „żurawinówka biłgorajska” – mocny, tradycyjny alkohol wyrabiany ze spirytusu, cukru oraz zbieranych późną jesienią żurawin.

Do folkloru biłgorajskiego nawiązuje nagrany przez Grzegorza Ciechowskiego (jako Grzegorza z Ciechowa) utwór „Piejo kury piejo” z płyty ojDADAna zawierający wysamplowany fragment autorskiej przyśpiewki w wykonaniu śpiewaczki ludowej Anny Malec (tekst: „Piejo kury piejo, Ni majo koguta. Oj, ładna to jest ładna, biłgorajsko nuta”). Teledysk do piosenki Ciechowskiego wyreżyserował Jan Jakub Kolski.

Strój biłgorajsko-tarnogrodzki[edytuj]

Do początku XX w. w okolicach Biłgoraja był noszony charakterystyczny strój biłgorajsko-tarnogrodzki. Uważany jest za jeden z najbardziej zbliżonych do dawnych strojów słowiańskich.

Na strój męski składała się koszula, spodnie, parcianka (ubiór wierzchni noszony w lecie), brązowa sukmana (ubiór reprezentacyjny) i charakterystyczny pas. Do tego dochodziła gamerka, czyli charakterystyczna, noszona do sukmany czapka. Miała kwadratowe denko, nie posiadała daszka. Denko było opasane sznurkiem, który w jego rogach tworzył pompony.

Strój kobiecy był bardzo ozdobny. Składały się na niego haftowana koszula, spódnica, sukmana (rzadko używana, również jako ubiór reprezentacyjny) lub ozdobny żupanik. Do tego dochodziły korale, które posiadała prawie każda kobieta. Były przekazywane z pokolenia na pokolenie, tradycja ta jest kultywowana do dziś.

„Żałosne” i „radosne”[edytuj]

Biłgoraj był miastem typowo rzemieślniczym. Najważniejszą dziedziną rzemiosła było sitarstwo. Sita z Biłgoraja były sprzedawane w wielu krajach Europy i Azji. Wiązało się to z koniecznością wyjazdów sitarzy poza kraj, gdzie handlowali swoimi produktami. Jeden taki wyjazd trwał około jednego roku, po czym po powrocie do domu sitarze przebywali w Biłgoraju również około roku.

Z wyjazdami sitarzy wiązała się tradycja, związana z żegnaniem ich oraz powitaniem po powrocie.

„Żałosne”, czyli obrzęd pożegnania sitarzy polegał na wspólnym spotkaniu wyjeżdżających oraz ich rodzin, podczas którego rozmawiano i bawiono się. Następnego dnia sitarze wyjeżdżali z miasta, czemu towarzyszyli wszyscy mieszkańcy. Przy figurze św. Jana Nepomucena (patrona biłgorajskich sitarzy, figura znajduje się przy dzisiejszym skrzyżowaniu ul. Zamojskiej i Łąkowej) następowało huczne pożegnanie. Podobnie wyglądało powitanie wracających, które nazywane było „Radosne”.

Obecnie, co dwa lata, w mieście urządzane jest wielkie widowisko plenerowe, inscenizujące „żałosne” i „radosne”[16].

Innym faktem związanym z sitarstwem było używanie przez nich tajnego języka, znanego tylko im. Pomagał im się on porozumiewać podczas wyjazdów z handlowych, wtedy gdy nie chcieli być zrozumiani przez innych. Niestety, ilość wyrażeń jest nieokreślona, gdyż sitarze wymarli – znane jest jedynie kilkadziesiąt słów.

Gospodarka[edytuj]

Siedziba firmy meblarskiej Black Red White i jedna z hal produkcyjnych (2015)
Hipermarket "Kaufland" (2014)
Komenda powiatowa PSP (2013)
Szpital w Biłgoraju (2014)

Przemysł[edytuj]

Okres zaborów i dwudziestolecia międzywojennego nie pozostawił w Biłgoraju przedsiębiorstw przemysłowych mających względnie istotne znaczenie. Charakter miasta w tej dziedzinie został zdeterminowany dopiero w latach w latach 60. i 70. XX wieku, kiedy ulokowano tu pierwsze w historii, duże, państwowe zakłady. Były to takie przedsiębiorstwa, jak - przykładowo - Mewa i Bitra (jedne z największych w kraju ośrodków dziewiarstwa), Biłgorajskie Przedsiębiorstwo Budowlane, Zakłady Naprawy Taboru Kolejowego, Przedsiębiorstwo Budownictwa Kolejowo-Drogowego (wyrosłe z Powiatowego Zarządku Dróg Lokalnych), a także spółdzielnie pracy koncentrujące się na tradycyjnym dla Biłgoraja rzemiośle - włosiankarstwie i sitarstwie.

Znaczne przeobrażenia w przemysłowym ustroju Biłgoraja - podobnie jak w przypadku większości polskich miast - przyniosła transformacja ustrojowa 1989 roku. Część państwowych przedsiębiorstw upadła; dotyczyło to m.in. zakładów kolejowych i drogowych. Pozostałe przeszły rozmaite przekształcenia prawo-własnościowe i rozpoczęły pracę w systemie wolnorynkowym. Ponadto Biłgoraj stał się miejscem prób rozwijania nowych, prywatnych firm, a także lokalizacją dla inwestycji zagranicznych.

W chwili obecnej Biłgoraj jest jednym z głównych ośrodków przemysłowych województwa lubelskiego, aczkolwiek największy przyrost nowych inwestycji był charakterystyczny dla lat 90. XX wieku i początków pierwszego dziesięciolecia wieku XXI. Miasto koncentruje firmy pracujące głównie w zakresie przemysłu lekkiego, spożywczego i drzewnego. Najbardziej rozpoznawalne przedsiębiorstwa, których kapitał jest tu ulokowany, to:

  • Black Red White S.A., największa polska firma produkująca meble, założona w latach 90. XX wieku, w Biłgoraju mająca swoją siedzibę i jedne z głównych hal produkcyjno-magazynowych.
  • Ambra S.A., polska firma winiarska założona w latach 90. XX wieku i obecnie mająca swoją siedzibę w Warszawie; w Woli Dużej na wschodnich przedmieściach Biłgoraja znajdują się jej hale produkcyjne, gdzie rozlewane są takie marki napojów alkoholowych, jak np. Cydr Lubelski, Dorato, Cin&Cin, Michelangelo, Fresco i El Sol.
  • Mewa S.A. – zlokalizowana w Biłgoraju polska firma będąca pozostałością dawnych biłgorajskich zakładów dziewiarskich, obecnie przekształcana w przedsiębiorstwo projektowo-handlowe[17]
  • POL-SKONE Sp. z o.o., założona w latach 90. XX wieku polska firma tworząca drewniane okna i drzwi, w Biłgoraju mająca jeden ze swoich trzech zakładów produkcyjnych..
  • Model Opakowania Sp. z o.o., założona w XIX wieku szwajcarska firma produkująca opakowania z tektury, od roku 1998 mająca w Biłgoraju jeden ze swoich kilkunastu (w tym dwóch zlokalizowanych w Polsce) zakładów produkcyjnych.
  • Mostostal-Met Sp. z o.o., polska firma produkująca w Biłgoraju wyroby łańcuchowe, druciane i metalowe, będąca przekształceniem dawnych, założonych w 1962 biłgorajskich Zakładów Przemysłu Metalowego "Polmetal".

Ponadto Biłgoraj skupia inne, mniejsze przedsiębiorstwa o produkcyjno-handlowym profilu działalności. W chwili obecnej na zaawansowanym etapie znajdują się działania formalne związane z planami budowy na terenie miasta elektrociepłowni opalanej biomasą, którą uruchomić zamierza (według wstępnych szacunków w roku 2018[18]) norweska firma TergoPower. W roku 2012 regionalne media nagłaśniały informacje, jakoby swoje hala produkcyjne w Biłgoraju chciała też otworzyć szwedzka korporacja IKEA[19], aczkolwiek władze samorządowe twierdziły, że firma ta nie prowadziła z nimi rozmów w tej sprawie[20].

Handel i usługi[edytuj]

Miasto jest istotnym ośrodkiem usługowym w skali regionu. Istnieje tu rozwinięta sieć handlowa, obejmująca kilka supermarketów (Kaufland, Tesco, Stokrotka, Mila), dyskontów spożywczych (Biedronka, Lidl, Aldik), domów handlowych, kilkadziesiąt sklepów – spożywczych, wielobranżowych, przemysłowych i specjalistycznych. Działa tu ok. 10 stacji paliw.

Biłgoraj stanowi także ośrodek działalności przedsiębiorstw usługowych czy specjalistycznych. Ważną rolę odgrywają także znajdujące się w mieście banki.

Większość obiektów usługowych jest zlokalizowana wzdłuż niektórych głównych ulic miasta – Kościuszki, Nadstawnej, Komorowskiego, Bohaterów Monte Cassino.

Gospodarka komunalna[edytuj]

Główne ujęcie wody pitnej w Biłgoraju znajduje się przy ul. Targowej. Przy ul. Krzeszowskiej, w południowej części miasta zlokalizowana jest mechaniczno-biologiczna oczyszczalnia ścieków oraz ciepłownia (jedna z najnowocześniejszych w Europie). Przy ul. Łąkowej znajduje się baza Miejskiego Przedsiębiorstwa Gospodarki Komunalnej.

W miejscowości Korczów, kilka kilometrów na południe od granic Biłgoraja znajduje się miejskie wysypisko śmieci.

Służba zdrowia[edytuj]

W Biłgoraju znajduje się jeden szpital, obsługujący mieszkańców powiatu. Zlokalizowany jest on pomiędzy ulicami Pojaska, Armii Kraków, Kościuszki i Skłodowskiej. Przy ul. Bartoszewskiego znajduje się Stacja Pogotowia Ratunkowego; ponadto w mieście działa kilkanaście przychodni zdrowia oraz kilkanaście aptek.

Oświata i wychowanie[edytuj]

Szkoła Podstawowa nr 5 (2015)
Jeden z budynków „Wioski dziecięcej SOS” (2009)

W mieście funkcjonują 4 przedszkola, 4 szkoły podstawowe i 4 gimnazja. Wyższy szczebel oświaty reprezentują szkół ponadgimnazjalne, do których należą 4 licea profilowane, 4 licea ogólnokształcące, 4 szkoły zawodowe i 10 techników.

Część z placówek oświatowych jest zgrupowana w zespoły szkół:

  • Zespół Szkół Ogólnokształcących,
  • Zespół Szkół Budowlanych i Ogólnokształcących im. Józefa Dechnika,
  • Regionalne Centrum Edukacji Zawodowej,
  • Zespół Szkół Leśnych,
  • Zespół Szkół Zawodowych i Ogólnokształcących,

Inne placówki oświaty znajdujące się w Biłgoraju to m.in. Katolickie Liceum Ogólnokształcące im. Papieża Jana Pawła II, Państwowa Szkoła Muzyczna, Policealne Studium Leśne, placówki dla dorosłych – Szkoła Policealna Leśna i Liceum Ogólnokształcące. Do tego dochodzą szkoły i placówki prywatne, takie jak np. Centrum Usług Szkoleniowych „Lider”, Szkoła Języków Obcych „LektoR” i Ośrodek Doradztwa i Szkoleń BARR.

W mieście znajdują się ponadto 2 szkoły wyższe, są to Filia Uniwersytetu im. Marii-Curie Skłodowskiej i Kolegium Pracowników Służb Społecznych.

Do placówek wychowawczych znajdujących się w mieście zaliczają się dwa żłobki i jedna z czterech w kraju „Wiosek Dziecięcych SOS” – osiedle domków jednorodzinnych dla rodzin zastępczych. Została ona założona w latach 80. jako pierwsza w Polsce.

Infrastruktura i transport[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ulice i place Biłgoraja.

Transport drogowy[edytuj]

Biłgoraj jest miastem położonym na uboczu głównych szlaków i węzłów tranzytowych kraju. Wpływ na to ma jego lokalizacja (centrum Puszczy Solskiej) i uwarunkowania historyczne (w czasach zaborów miasto leżało na pograniczu Cesarstwa Rosyjskiego, co skutkowało unikaniem budowy głównych tras komunikacyjnych i potrzebujących ich zakładów przemysłowych).

Obecnie najważniejsze dla miasta są dwie krzyżujące się w nim trasy drogowe:

Władze miejskie oraz wojewódzkie od lat czynią starania, aby pierwsza z wymienionych wyżej dróg uzyskała kategorię drogi krajowej, aczkolwiek ewentualna realizacja tego planu jest uzależniona m.in. od stopnia wyremontowania trasy.

Biłgoraj jest też docelowym punktem komunikacyjnym dla drogi wojewódzkiej nr 853, której bieg rozpoczyna się na jego południowych przedmieściach w wiosce Majdan Nowy, a kończy w Tomaszowie Lubelskim. Miasto stanowi także węzeł dróg powiatowych, które stanowią dojazd do pobliskich wiosek.

Najbliższą Biłgorajowi drogą krajową obecnie jest trasa nr 74 (przebiega ona przez położoną 16km na północ miejscowość Frampol); najbliższą autostradę stanowi natomiast A4, oddalona o ok. 60km na południe.

Transport kolejowy[edytuj]

Widok na torowiska Linii Hutniczej Szerokotorowej i linii kolejowej nr 66 z wiaduktu przy Al. Jana Pawła II. Fotografia z 2015 r.

Pierwsze połączenie kolejowe w Biłgoraju powstało na przełomie lat 1914 i 1915. Stanowiła je linia wąskotorowa, której stworzenie było wypadkową działań inwestycyjnych Ordynacji Zamojskiej i potrzeb armii rosyjskiej związanych z wybuchem I wojny światowej. Kolej ta łączyła też inne, nie mające dostępu do połączenia normalnotorowego miejscowości (m.in. Zwierzyniec, Szczebrzeszyn i Zamość), a jej punkt styku z siecią ogólnokrajową znajdował się w Chełmie. W tym samym roku 1915, podczas wycofywania się przed naporem wojsk austriackich, Rosjanie rozmontowali opisaną kolejkę.

W roku 1916 Austriacy podjęli decyzję o odbudowie sieci kolejowej w regionie. Od roku 1917 Biłgoraj posiadał nowe, ponownie wąskotorowe połączenie, które biegło na wschód do oddalonego o 20km Zwierzyńca; tam łączyło się ono z nowo powstałą, normalnotorową trasą Hrebenne-Rejowiec (obecnie w nomenklaturze PKP PLK oznaczaną jako linia kolejowa nr 69). Linia ta miała prześwit szyn równy 600mm i do roku 1971 stanowiła dla Biłgoraja zasadnicze połączenie kolejowe. W czasach między- i powojennych podejmowano próby rozszerzenia zasięgu tej trasy, jednakże nie przyniosły one trwałych efektów; jedyną stałą jej modyfikacją było przekucie w roku 1964 na rozstaw torowy równy 750mm. Stacji kolejowa znajdowała się w ówcześnie południowo-wschodniej części miasta, w miejscu, gdzie obecnie zlokalizowany jest dworzec autobusowy.

 Osobny artykuł: Biłgorajska Kolej Dojazdowa.
 Osobny artykuł: Biłgoraj Wąskotorowy.

W chwili obecnej przez Biłgoraj przebiegają dwie niezależne trasy kolejowe położone równolegle na jednym szlaku. Pierwsza to tzw. Linia Hutnicza Szerokotorowa, stanowiąca połączenie Górnośląskiego Okręgu Przemysłowego z polsko-ukraińskim przejściem granicznym w Hrubieszowie. Jest to linia o prześwicie torowym 1520mm, czyli takim, jaki obowiązuje za wschodnią granicą Polski; charakter przewozów na niej jest ściśle towarowy. Druga to normalnotorowa linia kolejowa nr 66, biegnąca na zachód do Stalowej Woli i na wschód do Zwierzyńca. Odbywają się na niej drugorzędne przewozy towarowe i pasażerskie. Obie te trasy zostały wybudowane w latach 70. XX wieku i na terenie Biłgoraja obejmuje je jedna, główna stacja z dworcem.

 Osobny artykuł: Biłgoraj (stacja kolejowa).

Układ urbanistyczny i infrastruktura komunikacyjna[edytuj]

Nocny widok na Obwodnicę Północną w Biłgoraju. Wyprowadza ona ruch tranzytowy drogi wojewódzkiej nr 858 poza centrum; nie omija jednak samego miasta, a raczej biegnie przez jego mniej zurbanizowane tereny. Fotografia z 2015 r.

Skupisko zabudowy miasta ma podzielony charakter i jest rozbite przez płynącą w kierunku południowo-zachodnim Białą Ładę oraz nadrzeczne łąki. Na lewym (wschodnim) brzegu rzeki znajduje się właściwa, większa część Biłgoraja, której urbanistycznym kręgosłupem są dwie, ciągnące się południkowo arterie o długości ok. 2,5km - ul. Generała Tadeusza Kościuszki i ul. Długa/Bohaterów Monte Cassino. Łączą one Śródmieście i Puszczę Solską; pierwsza z nich wraz z ulicami przyległymi koncentruje wokół siebie zasadnicze centrum handlowo-usługowo-administracyjne miasta.

Układ ulic samego Śródmieścia ma charakter otwarty i jest praktycznie niezmieniony w porównaniu do stanu z początku istnienia miasta.

Samochodowy ruch tranzytowy z obu dróg wojewódzkich dzięki odpowiedniemu układowi ulic omija ścisłe centrum Biłgoraja. Nie istnieje tu jednak pełna obwodnica pozamiejska, a jedynie trasy (Al. Jana Pawła II i Obwodnica Północna) będące de facto średnicowymi (miejskimi i śródmiejskimi).

Publiczny transport zbiorowy[edytuj]

Głównymi centrami transportu publicznego w Biłgoraju są dworzec autobusowy należący do firmy PKS Biłgoraj Sp. z o.o., dworzec autobusowy obsługujący pozostałych przewoźników (oba przy ul. Bohaterów Monte Cassino), dworzec kolejowy (przy ul. Dworcowej i Bojarskiej), przystanki autobusowe oraz kilka niezależnych postojów TAXI.

Miasto nie posiada zinstytucjonalizowanej komunikacji miejskiej, taka funkcjonowała od lat 60. do 90. XX wieku. Poruszanie się w obrębie miasta umożliwiają autobusy wyjeżdżające na dalsze trasy oraz taksówki, które częściowo funkcjonują w ramach Radio TAXI.

Od kilku lat przez Biłgoraj przejeżdża tylko jeden pociąg osobowy dziennie, obecnie jest to skład PKP Intercity Siemiradzki poruszający się na trasie Zamość-Poznań.

Najbliższe Biłgorajowi porty lotnicze to Lublin-Świdnik, oddalony o ok. 105 km (licząc wzdłuż DW835) oraz Rzeszów-Jasionka, oddalony o ok. 110 km (licząc wzdłuż DW835 i DK4).

Na terenie miasta - głównie wzdłuż ważniejszych ulic - jest dostępnych kilkanaście kilometrów dróg rowerowych, z których większość stanowi ciągi pieszo-jezdne.

Turystyka[edytuj]

Miasto jest siedzibą lokalnego oddziału PTTK. Informacji można zasięgnąć w punkcie informacji turystycznej przy ul. Kościuszki (w budynku dawnej Szkoły Podstawowej nr 2).

Zabytki i atrakcje turystyczne[edytuj]

Biłgoraj jest dobrą bazą wypadową na Roztocze i Puszczę Solską, co sprawia, że każdego roku miasto jest odwiedzane przez bardzo licznych turystów. W granicach osiedla Bojary znajduje się zalew rekreacyjny.

Muzea, skanseny[edytuj]

W Biłgoraju działa Muzeum Ziemi Biłgorajskiej, będące powiatową jednostką organizacyjną. Jego oddziałem jest położony w centrum skansen „Zagroda Sitarska”, w którym znajduje się budynek mieszkalny, stajnia, wozownia, pełne wyposażenie chałupy sitarza biłgorajskiego z początku XIX w.

Architektura[edytuj]

Główne zabytki natury architektonicznej w mieście to 3 zabytkowe kościoły:

Inne zabytkowe obiekty architektoniczne to m.in.

  • dworek z początku XX w., dawniej siedziba magistratu – ul. Kościuszki 28
  • murowany dom z 1920 r. – ul. Długa 1
  • murowany dom z lat 20. XX w., dawniej bank – ul. Kościuszki 67
  • murowany dom z 1930 – ul. Kościuszki 82
  • murowany dom z 1931 – ul. Kościuszki 84
  • XIX-wieczny gmach, obecnie siedziba Starostwa Powiatowego – ul. Kościuszki 87

Ponadto w centrum miasta znajduje się wiele drewnianych domów z XIX i XX w. – obecnie dużo z nich pełni funkcje usługowe.

Do 1939 przy Rynku znajdowała się zabytkowa zabudowa drewniana i murowana, m.in. domy „typu biłgorajskiego” z podcieniami. Obiekty te zostały zniszczone podczas bombardowań i pożarów miasta.

Miejsca pamięci[edytuj]

Pomnik bohaterów powstania listopadowego (2014)

W mieście znajduje się 12 pomników:

  • Krzyż w miejscu egzekucji 64 partyzantów na Rapach – Droga Straceń
  • Krzyż poświęcony ofiarom UB i NKWD – ul. Poprzeczna, za budynkiem Urzędu Gminy, dawnej siedzibie Urzędu Bezpieczeństwa
  • Krzyż Katyński upamiętniający polskich oficerów zamordowanych przez NKWD – cmentarz przy ul. Lubelskiej
  • Obelisk poświęcony poległym żołnierzom polskim walczącym o Biłgoraj w 1939 r.
  • Obelisk poświęcony żołnierzom AK i BCh – Park Solidarności
  • Pomnik Józefa Dechnika – ul. Kościuszki
  • Pomnik powstańców listopadowych – ul. Zamojska
  • Pomnik patriotów polskich straconych w latach 1939-1944 – ul. Zamojska
  • Płyta ku czci Jana Henryka Dąbrowskiego upamiętniająca jego pobyt w mieście – Park Solidarności
  • Pomnik Ignacego Krasickiego – ul. Kościuszki, skwer naprzeciwko kościoła św. Jerzego
  • Pomnik żołnierzy polskich walczących podczas II wojny światowej – Plac Wolności
  • „Pomnik dziękczynienia” za 2000 lat chrześcijaństwa – Plac Wolności

Na budynku, który w latach okupacji niemieckiej był komendą gestapo i policji (skrzyżowanie ul. Kościuszki i Wasilewskiej) znajduje się płyta upamiętniająca polskich partyzantów walczących podczas II wojny światowej. W 1944 była tam przesłuchiwana m.in. łączniczka Armii Krajowej, członkini Szarych Szeregów Wanda Wasilewska ps. „Wacek”, bohaterska uczestniczka polskiego ruchu oporu (zbieżność z imieniem i nazwiskiem znanej działaczki komunistycznej przypadkowa).

Inne obiekty zabytkowe[edytuj]

XIX-wieczna figura św. Jana Nepomucena, patrona biłgorajskich sitarzy (2010)

Baza noclegowa[edytuj]

W Biłgoraju turystom swoje usługi oferują dwa dwugwiazdkowe hotele – „DoDo” i „DB 2000”. Poza nimi znajdują się tu hotel Leśny „Sosna”, hotel PUMiS i hotel „Fantazja” i trzygwiazdkowy hotel „Restauracja Sitarska”

Szlaki turystyczne[edytuj]

Znaki czerwonego i żółtego rowerowego szlaku turystycznego oraz oddziału PTTK Biłgoraj przy ul. Zamojskiej (2009)

Biłgoraj jest węzłem dziewięciu szlaków turystycznych:

Kultura[edytuj]

Biłgorajskie Centrum Kultury (2015)

Najważniejsze z odbywających się w mieście imprez kulturalnych to:

Ważniejsze instytucje kulturalne działające w Biłgoraju to dwa Domy Kultury, kino, Biblioteka Miejska (3 filie), Biblioteka Pedagogiczna.

Ponadto w mieście działa Fundacja "Kresy 2000", działająca na rzecz kultury i sztuki regionu Biłgoraja. Przy MDK istnieje Zespół Pieśni i Tańca „Tanew”.

W 2002 w Biłgoraju kręcono zdjęcia do filmu „Motór” w reżyserii Wiesława Palucha.

Media[edytuj]

W Biłgoraju działa dwa tygodniki regionalne „NOWa gazeta biłgorajska” oraz „Gazeta Biłgorajska NIEBIESKA”. Samorząd miasta wydaje gazetę „Tanew” i prowadzi Biłgorajską Telewizję Kablową (BTK).

Religia[edytuj]

Kościół pw. św. Jerzego, dawna cerkiew greckokatolicka (2006)
Współczesna cerkiew prawosławna (2014)

Pod względem organizacji Kościoła Rzymskokatolickiego Biłgoraj leży na terenie metropolii przemyskiej, diecezji zamojsko-lubaczowskiej i jest siedzibą dwóch dekanatów: Biłgoraj Północny i Biłgoraj Południowy.

W mieście istnieje 5 świątyń rzymskokatolickich, są to:

Inne obiekty wyznaniowe na terenie miasta to:

Dawniej w Biłgoraju istniała cerkiew unicka, synagoga (w miejscu dzisiejszego skrzyżowania ul. Lubelskiej i Nadstawnej) i zbór kalwiński (w miejscu dzisiejszego kościoła pw. WNMP).

 Z tym tematem związana jest kategoria: Świątynie Biłgoraja.

Według podań, w miejscu gdzie dziś znajduje się kościół pw. św. Marii Magdaleny miało miejsce jej objawienie. Dziś to miejsce jest celem pielgrzymek.

Cmentarz rzymskokatolicki w Biłgoraju, (ul. Lubelska) (2013)

Na terenie miasta znajduje się 5 cmentarzy:

  • Lapidarium sztuki cmentarnej przy ul. Lubelskiej – niedawno odbudowany ze stanu dewastacji. W ossuarium zachowane są groby, napisy nagrobne z XVIII-XIX w.
  • Cmentarz rzymskokatolicki przy ul. Lubelskiej – największy w Biłgoraju, założony w drugiej połowie XIX w. Obecnie nieczynny, liczne zabytkowe nagrobki z XIX i XX w., groby zasłużonych Biłgorajan, kwatery żołnierzy z czasów I i II wojny światowej; liczne drzewa – pomniki przyrody, dwie zabytkowe bramy z XIX w. Prawdopodobnie dawniej w tym miejscu znajdowało się grodzisko.
  • Cmentarz rzymskokatolicki przy Al. Jana Pawła II – założony w pierwszej połowie XIX w., liczne zabytkowe nagrobki i kapliczki z XIX i XX w. kwatera żołnierzy z września 1939 r.
  • Cmentarz rzymskokatolicki przy Trakcie Janowskim
  • Cmentarz żydowski przy ul. Konopnickiej – założony w XIX w., pomnik zamordowanych Żydów z Biłgoraja i okolic; liczne zabytkowe nagrobki.

Dawniej w Biłgoraju istniały jeszcze dwa inne cmentarze żydowskie. Lokalizacja pierwszego nie jest znana, drugi znajdował się przy dzisiejszym skrzyżowaniu ul. Długiej z ul. Partyzantów. Został on zdewastowany przez hitlerowców, a macewy zostały użyte do budowy dróg. (Zobacz: Stary cmentarz żydowski w Biłgoraju)

 Z tym tematem związana jest kategoria: Cmentarze Biłgoraja.

Pod względem wyznaniowym ludność Biłgoraja do pierwszej połowy XX w. była bardzo zróżnicowana. Największy odsetek mieszkańców miasta stanowili Żydzi i katolicy; ponadto żyło tu wielu unitów, prawosławnych i protestantów.

Żydzi biłgorajscy[edytuj]

Liczba Żydów zamieszkujących Biłgoraj
Lata Żydzi Pozostali Razem
1778 418 2408 2826
1860 2070 3364 5434
1890 3430 4714 8144
1914 5595 5578 11 173

Do II wojny światowej ok. połowy mieszkańców Biłgoraja stanowili Żydzi. Trudnili się głównie handlem – do nich należała większość sklepów istniejących w mieście. Nieliczni zajmowali się sitarstwem lub innymi rzemiosłami. Liczba Żydów stale rosła. W XVII w. w Biłgoraju mieszkało ich kilkudziesięciu, ale już w sto lat później kilkuset. Na początku XX w. Żydzi stanowili większość mieszkańców miasta.

Żydzi jako mieszkańcy miasta byli traktowani na równi z Polakami. W przeciwieństwie do innych miast, gdzie często panował antysemityzm, w Biłgoraju zjawisko takie praktycznie wcale nie występowało. W większości Żydzi zamieszkiwali centrum miasta. Ich mieszkania znajdowały się na rynku oraz kilku pobocznych ulicach. Część Żydów mieszkała również na przedmieściach (razem z Polakami).

Członkowie kupieckich rodzin żydowskich byli najbogatszymi mieszkańcami miasta. Wielu z nich posiadało konta w bankach szwajcarskich i austriackich. Ci, którzy swój majątek ulokowali w Wiedniu, wszystko stracili w 1938 po aneksji Austrii przez Niemcy. Jednakże większość Żydów żyła poniżej granicy ubóstwa. Wielu z nich nie stać było na zaspokojenie podstawowych potrzeb. W ich mieszkaniach nie było prądu, mimo że Biłgoraj został zelektryfikowany pod koniec lat 20. XX w.

Aron ha-kodesz (skrzynia do przechowywania zwojów Tory) w synagodze biłgorajskiej

Żydzi ortodoksyjni ubierali się w długie, czarne płaszcze zapięte pod szyję, tzw. „chałaty”. Nosili czarne czapki, tzw. „jarmułki”. Pod koniec XIX w. większość biłgorajskich Żydów ubierała się tak samo jak Polacy.

W okolicach Biłgoraja Żydzi uroczyście obchodzili dwa święta – Szabat (zwany tu „Szabasem”) i tzw. „Kuczki”. Podczas świąt nie wolno im było wykonywać żadnego wysiłku fizycznego – służyły im wtedy kobiety pochodzące z oddalonej o 5 km wsi Rapy. Wszystkie ważne wydarzenia, takie jak śluby, nie odbywały się w Biłgoraju, lecz w Lublinie lub Warszawie. Biłgorajscy Żydzi, oprócz nabożeństw odbywających się w synagodze, codziennie uczęszczali na modlitwy odbywające się w prywatnych domach.

W Biłgoraju istniał dwór cadyka Mordechaja Rokeascha, który przyciągał do miasta wielu chasydów. Była tu mykwa, żydowska szkoła, a od 1909 r. działała drukarnia ksiąg hebrajskich.

Miejscem modlitwy biłgorajskich Żydów była duża synagoga. Została zbudowana w 1728 przy dzisiejszym skrzyżowaniu ul. Lubelskiej z Nadstawną. W latach 70. XIX wieku została rozebrana i na jej miejscu wzniesiono nową, murowaną synagogę, której budowę ukończono w 1875. Podczas II wojny światowej zburzyli ją hitlerowcy, a w latach 50. XX w. w jej miejscu wybudowano bloki mieszkalne.

W 1939, podczas wycofywania się z Biłgoraja wojsk sowieckich, część Żydów uciekła do ZSRR. Niektórzy wyjechali do USA lub Palestyny (dzisiejszy Izrael). W czerwcu 1940 Niemcy utworzyli w miasteczku getto, w którym początkowo zamykano Żydów z całej okolicy. W szczytowym okresie funkcjonowania przebywało w nim ponad 2500 Żydów. Od kwietnia 1941 rozpoczęła się stopniowa wywózka z getta, głównie do Sonderkommando Belzec der Waffen-SS w Bełżcu, ale również do gett przejściowych w Goraju i Tarnogrodzie. Łącznie wymordowano do tego czasu ok. 1000 Żydów.

Od 2 listopada 1942 getto zaczęło się z powrotem zapełniać, na skutek realizacji Operacji „Reinhard”, dla której Biłgoraj był lokalnym punktem zbornym. Najpierw skomasowano w Biłgoraju Żydów z całej okolicy, mordując wielu z nich od razu po drodze, a następnie wyprowadzono większość z nich jedną, zwartą kolumną do Zwierzyńca, skąd odjechali do niemieckiego obozu zagłady w Bełżcu. W getcie pozostała jeszcze niewielka liczba żydowskich rzemieślników, potrzebnych do pracy w miejscowych zakładach, których zamordowano w styczniu 1943 ostatecznie likwidując getto[23].

Dwie żydowskie rodziny uratował biłgorajski leśniczy Jan Mikulski, który przechowywał je przez cały czas okupacji.

Sport[edytuj]

Kryta pływalnia (2014)
Stadion OSiR - w tle hala sportowa (2015)
Tor kartingowy (2009)

Biłgoraj jest zalążkiem karate na Lubelszczyźnie. Z Biłgoraja pochodzi kilku znanych, utalentowanych sportowców odnoszących sukcesy na arenie krajowej i międzynarodowej (zob. sekcję „Znane osoby związane z Biłgorajem”). Działają tu też liczne kluby i stowarzyszenia sportowe różnych dyscyplin.

Obiekty sportowe[edytuj]

Do najważniejszych obiektów sportowych na terenie miasta należą:

  • Pływalnie i kąpieliska
    • kryta pływalnia przy ul. Cegielnianej
    • rekreacyjno-sportowy zalew (kąpielisko) przy ul. Radzięckiej
  • Korty tenisowe: m.in. przy ul. Targowej (wchodzi w skład Ośrodka Sportu i Rekreacji), ul. A. Gorajskiego, ul. Nadstawnej i ul. Partyzantów
  • Boiska i stadiony
    • stadion sportowy w Ośrodku Sportu i Rekreacji przy ul. Targowej (bieżnia, główne boisko piłki nożnej z placem gry o wymiarach 102x64m z trybunami na 2 tysiące osób (w trakcie budowy kryta trybuna na 1200 miejsc) oraz 2 mniejsze boiska treningowe, inne obiekty)
    • boiska: m.in. przy ul. Cegielnianej, ul. Przemysłowej, ul. 3 maja, ul. Nadstawnej
    • boiska piłki nożnej z nawierzchni syntetycznej: ul. Nadstawna, ul. Długa (oba oświetlone)
    • boiska wielofunkcyjne z nawierzchni syntetycznej: ul. Sienkiewicza (oświetlone), ul. Nadstawna (oświetlone), ul. 3 maja
  • Skate parki: na terenie Ośrodka Sportu i Rekreacji przy ul. Targowej
  • Hale sportowe
    • hala Ośrodka Sportu i Rekreacji przy ul. Targowej (446 miejsc stałych na widowni + 730 wysuwanych)
    • hala Zespołu Szkół Budowlanych i Ogólnokształcących przy ul. Cegielnianej (ok. 500 miejsc stałych na widowni)
    • hala Zespołu Szkół Ogólnokształcących przy ul. 3 maja
    • hala Szkoły Podstawowej nr 5 przy ul. Nadstawnej
    • hala Medycznego Studium Zawodowego przy ul. Kościuszki
  • Inne ważniejsze obiekty sportowe: autodrom z torem kartingowym (ul. Motorowa), strzelnica sportowa (ul. Lubelska), ściana wspinaczkowa (ul. 3 maja) i inne

Kluby sportowe w Biłgoraju[edytuj]

W mieście działa kilkanaście klubów sportowych. Najważniejsze z nich to:

Do nich doliczają się mniejsze, mniej szeroko znane kluby i organizacje sportowe. Oprócz nich działają również kluby szkolne oraz amatorskie.

Cykliczne imprezy sportowe[edytuj]

W Biłgoraju odbywają się też regularnie, cykliczne imprezy i zawody sportowe mające na celu popularyzację sportu, zdrowego stylu życia oraz tworzenie wizerunku miasta. W dużej części są one związane z działalnością klubów sportowych, ale też szkół i innych organizacji. Do najważniejszych należą m.in.:

  • czerwiec
  • wrzesień – Ogólnopolski Bieg Uliczny
  • grudzień – Ogólnopolski Turniej Piłki Ręcznej Juniorów (organizator KS Znicz Biłgoraj)

Administracja i samorząd[edytuj]

Urzędy i instytucje[edytuj]

Gmach Starostwa Powiatowego (2014)
Urząd Gminy w Biłgoraju (2014)

Biłgoraj jest siedzibą instytucji w skali lokalnej i subregionalnej (w skali powiatu i ponad nią). Do najważniejszych placówek państwowych należą:

Ponadto znajdują się tu inne instytucje (m.in. KRUS, inspekcje) będące ośrodkami zamiejscowymi bądź filiami innych instytucji wojewódzkich. Działają też rejonowe organy policji, straży pożarnej i innych służb.

Samorząd[edytuj]

Rada Miasta Biłgoraja liczy 21 członków (ich liczba jest zależna od liczby mieszkańców miasta). Organem wykonawczym jest burmistrz miasta, obecnie funkcję tę pełni Janusz Zbigniew Rosłan.

Znane osoby związane z Biłgorajem[edytuj]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Biłgorajem.
Pisarze Historycy, wojskowi Reprezentanci innych dziedzin
Urszula Kozioł (ur. 1931)
pochodząca z okolic Biłgoraja poetka, felietonistka, autorka utworów dramatycznych dla dzieci i dorosłych
Konrad Bartoszewski (1914-1987)
oficer WP i AK, słynny dowódca partyzancki, dowódca w Bitwie pod Osuchami, pisarz, doktor nauk humanistycznych
Stanisław Matraś (1836-1917)
pracujący w Biłgoraju ksiądz katolicki, pamiętnikarz, polski działacz niepodległościowy
Isaac Bashevis Singer (1902-1991)
wychowywany w Biłgoraju żydowski prozaik, dziennikarz, laureat literackiej Nagrody Nobla
Jerzy Markiewicz (1928-2015)
urodzony w Biłgoraju prawnik, publicysta i historyk, profesor nauk humanistycznych, żołnierz AK
Jan Szmidt (ur. 1952)
pochodzący z Biłgoraja profesor nauk technicznych, od 2012 rektor Politechniki Warszawskiej
Israel Joszua Singer (1893-1944)
urodzony w Biłgoraju żydowski dramaturg, prozaik i dziennikarz
Wanda Wasilewska (1923-1944)
harcerka, żołnierka AK zamordowana w Biłgoraju przez Gestapo
Roman Tokarczyk (ur. 1942)
pochodzący z Biłgoraja prawnik, filozof i tłumacz, profesor nauk humanistycznych
Witold Welcz (1931-2006)
pochodzący z Biłgoraja publicysta, prozaik i dziennikarz, autor powieści dla młodzieży
Jan Zamoyski (zm. 1655)
XVII-wieczny biskup katolicki


Politycy, przedsiębiorcy Sportowcy Artyści, aktorzy
Józef Dechnik (1910-1983)
komunistyczny działacz społeczny i polityk czasów PRL, współpracownik Edwarda Gierka, przewodniczący Komitetu Miejskiego PZPR w Biłgoraju
Justyna Bąk (ur. 1974)
urodzona, mieszkająca i działająca w Biłgoraju dwukrotna rekordzistka świata w biegu na 3000 m z przeszkodami, medalistka mistrzostw Europy
Karolina Gorczyca (ur. 1985)
pochodząca z Biłgoraja aktorka filmowa i telewizyjna
Adam Gorajski (zm. 1602)
szlachcic i polityk przełomu XVI i XVII wieku, współpracownik króla Stefana Batorego, działacz kalwiński, założyciel miasta
Michał Chodara (ur. 1986)
urodzony w Biłgoraju piłkarz ręczny, reprezentant Polski
Elżbieta Igras (ur. 1947)
pochodząca z Biłgoraja piosenkarka, współpracowniczka m.in. Haliny Frąckowiak i zespołu Alibabki
Zbigniew Gorajski (1596-1655)
XVII-wieczny szlachcic i polityk, działacz kalwiński, właściciel miasta
Marzena Karpińska (ur. 1988)
urodzona i działająca w Biłgoraju sztangistka, mistrzyni Europy
Alicja Jachiewicz-Szmidt (ur. 1948)
działająca w Biłgoraju aktorka teatralna i filmowa
Stanisław Kostka Nowakowski (1763-1841)
szlachcic i polityk przełomu XVIII i XIX wieku, szambelan króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, właściciel miasta
Damian Kusiak (ur. 1988)
pochodzący z Biłgoraja lekkoatleta specjalizujący się w pchnięciu kulą
Harvey Keitel (ur. 1939)
jeden z najznamienitszych hollywoodzkich aktorów, syn pochodzących z Biłgoraja emigrantów
Janusz Palikot (ur. 1964)
urodzony i działający w Biłgoraju przedsiębiorca i polityk, poseł na Sejm V, VI i VII kadencji
Kazimierz Węgrzyn (ur. 1967)
pochodzący z Biłgoraja piłkarz, reprezentant Polski
Stefan Knapp (1921-1996)
pochodzący z Biłgoraja, działający w Wielkiej Brytanii artysta, plastyk i malarz
Piotr Szeliga (ur. 1977)
urodzony i działający w Biłgoraju polityk, poseł na Sejm VII kadencji
Robert Kuraś (ur. 1983)
pochodzący z Biłgoraja aktor teatralny i filmowy
Genowefa Tokarska (ur. 1949)
pochodząca z okolic Biłgoraja posłanka na Sejm VII i VIII kadencji, wojewoda lubelski w latach 2007-2011
Andrzej Piekarczyk (ur. 1963)
pochodzący z Biłgoraja satyryk, członek Kabaretu OT.TO
Andrzej Wąsek (1943-2003)
urodzony w Biłgoraju profesor prawa karnego, przewodniczący Komisji do Spraw Reformy Prawa Karnego przy Prezydencie RP
Stefan Szmidt (ur. 1943)
urodzony i działający w Biłgoraju aktor teatralny i filmowy
Henryk Wujec (ur. 1940)
pochodzący z okolic Biłgoraja polityk, działacz opozycji w czasach PRL, poseł na Sejm X, I, II i III kadencji, wiceminister rolnictwa w latach 1999-2000

Miasta partnerskie[edytuj]

Zobacz też[edytuj]

portal Portal:Lubelszczyzna portal Portal:Roztocze

Przypisy

  1. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  2. Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast (pol.). GUS. [dostęp 2010-09-14].
  3. http://www.polskawliczbach.pl/Bilgoraj, w oparciu o dane GUS.
  4. http://www.bilgoraj.lbl.pl/hist/dzieje/nazwa.php – Dzieje Biłgoraja, Nazwa Miasta, Markiewicz, Szczygieł, Śladkowski, Lublin 1985.
  5. Zobacz Gorajscy, Dymitr Gorajski.
  6. http://www.bilgoraj.pl/bilgoraj.php?get=page,75,5, Biłgoraj – lista zabytków wpisanych do rejestru.
  7. Cmentarz ten został założony ok. 1786 na mocy dekretu cara Józefa II, na wzniesieniu, na którym według Michała Pękalskiego istniało dawne grodzisko.
  8. http://www.bilgoraj.lbl.pl/prasa/tanew/200/cmentarz.php, artykuł o historii cmentarza, Tomasz Brytan.
  9. Dzieje Biłgoraja, r. Przyczyny Lokacji, Markiewicz, Śladkowski, Szczygieł, Lublin 1985.
  10. Dzieje Biłgoraja, r. Lokacja Biłgoraja, Markiewicz, Śladkowski, Szczygieł, Lublin 1985.
  11. http://www.bilgoraj.lbl.pl/hist/dzieje/lokacja.php – treść publikacji.
  12. Marianna Kącka z Kątów h. Brochwicz (M.J. Minakowski, Genealogia potomków Sejmu Wielkiego).
  13. Informacje o ludności Biłgoraja na stronie www.bilgoraj.lbl.pl.
  14. http://bbc.mbp.org.pl/dlibra/doccontent?id=142, Informator Województwa Lubelskiego, s. 37, Lublin 1925 r.
  15. Maria Pomianowska, Zespół polski, „Oj chmielu... Stare pieśni i tańce polskie”, Agencja Artystyczna MTJ, Warszawa 1996.
  16. „Żałosne” i „radosne” na stronie Fundacji Kresy 2000.
  17. http://www.mewa.com.pl [dostęp 08.02.2016]
  18. http://www.tergopower.com/index.php/projects/bilgoraj-renewable-energy-plant [dostęp 08.02.2016]
  19. http://www.bilgoraj.com.pl/ikea-chciala-inwestowac-u-nas-8211-nic-z-tego-nie-wyszlo,1,7664,n.html [dostęp 08.02.2016]
  20. http://bilgoraj.com.pl/_news.php?id=12216&page=50 [dostęp 08.02.2016]
  21. Strona Kościoła Zielonoświątkowego w RP – Baza adresowa zborów
  22. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 11 stycznia 2015.
  23. Informacja o Żydach z Biłgoraja na stronach stronie izrael.badacz.org.

Bibliografia[edytuj]

  • 400 lat Biłgoraja – Jerzy Markiewicz, Ryszard Szczygieł, Walerian Bugała, Wiesław Śladkowski; Biłgoraj 1978.
  • Dzieje Biłgoraja – Jerzy Markiewicz, Ryszard Szczygieł, Wiesław Śladowski; Lublin 1985.
  • Powiat biłgorajski – Artur Bata, Hanna Lawera, Tomasz Brytan; Krosno 2000., ISBN 83-88065-50-5.
  • Powiat biłgorajski – Skarby przyrody i kultury – Biłgoraj 2003, ISBN 83-918670-1-3.
  • Z dziejów sanktuarium św. Marii Magdaleny w Puszczy Solskiej – Biłgoraj 2006.
  • Roztocze – przewodnik – Włodzimierz Wójcikowski, Ludwik Paczyński; Warszawa 1977
  • Na szlakach turystycznych powiatu biłgorajskiego – przewodnik – Anna Lawera, Artur Bata; Krosno, ISBN 83-7450-000-X.
  • Dzieje Parafii Trójcy Świętej Wniebowzięcia NMP w Biłgoraju – Mirosław Kita; Biłgoraj 2006, ISBN 83-924001-0-0.
  • Osobliwości przyrody w krajobrazach Powiatu Biłgorajskiego – Bydgoszcz 2006, ISBN 83-922566-7-0.
  • Pejzaże powiatu biłgorajskiego – uroki rzek – Bydgoszcz 2004, ISBN 83-88474-64-2.
  • Spotkania z przyrodą na szlakach turystycznych Ziemi Biłgorajskiej – przewodnik – Marian Kurzyna, Andrzej Czacharowski; Biłgoraj 2006, ISBN 83-922784-5-3.
  • Przewodnik krajoznawczy po Biłgoraju – Marian Kurzyna, Biłgoraj 2004
  • Zarys dziejów powiatu biłgorajskiego w latach 1867-1939 – Dorota Skakuj, Biłgoraj 2005
  • Strój biłgorajsko-tarnogrodzki – Barbara Kazanowska-Jarecka, Wrocław 1958
  • Zagłada Biłgoraja. Księga pamięci – praca zbiorowa, red. M. Garbowska, A. Trzciński, Warszawa 2009
  • Nostalgiczne Miasteczko na Szlaku Kultur – Rudolf i Jakub Buchalik, Przegląd Urbanistyczny, tom 7, Wrocław 2014

Linki zewnętrzne[edytuj]