Biłgoraj

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Przejdź do nawigacji Przejdź do wyszukiwania
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: Biłgoraj (ujednoznacznienie).
Biłgoraj
miasto i gmina
Ilustracja
Plac Wolności i Ratusz w Biłgoraju.
Przed Ratuszem pomnik Bohaterów, Partyzantów i Bojowników o Wolność i Polskę.
Herb Flaga
Herb Flaga
Państwo  Polska
Województwo  lubelskie
Powiat biłgorajski
Data założenia 1578
Prawa miejskie 1578
Burmistrz Janusz Zbigniew Rosłan
Powierzchnia 21,10 km²
Wysokość 184–212 m n.p.m.
Populacja (30.06.2016)
• liczba ludności
• gęstość

26 724[1]
1266,5 os./km²
Strefa numeracyjna 84
Kod pocztowy 23-400 do 23-403
Tablice rejestracyjne LBL
Położenie na mapie powiatu biłgorajskiego
Mapa lokalizacyjna powiatu biłgorajskiego
Biłgoraj
Biłgoraj
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubelskiego
Biłgoraj
Biłgoraj
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Biłgoraj
Biłgoraj
Ziemia50°32′27″N 22°43′19″E/50,540833 22,721944
TERC (TERYT) 0602011
SIMC 0987673
Urząd miejski
pl. Wolności 16
23-400 Biłgoraj
Strona internetowa
BIP

Biłgoraj (jid. ‏בילגוריי‎, ros. Билгорай, ukr. Білго́рай) – miasto w południowo-wschodniej Polsce, w województwie lubelskim, siedziba powiatu biłgorajskiego.

Spis treści

Dane geograficzne[edytuj | edytuj kod]

Położenie Równiny Biłorajskiej na mapie Polski.

Lokalizacja[edytuj | edytuj kod]

Biłgoraj jest miastem zlokalizowanym w południowo-wschodniej Polsce. Leży w południowej części województwa lubelskiego, w środkowej części powiatu biłgorajskiego. Pod względem historycznym znajduje się w północno-wschodniej Małopolsce, bezpośrednio przy granicy z Rusią Czerwoną. Biorąc pod uwagę regionalizację kraju, stanowi część takich nakładających się na siebie regionów, jak Lubelszczyzna, Zamojszczyzna oraz Biłgorajszczyzna.

Pod względem fizycznogeograficznym Biłgoraj leży w północnej części Kotliny Sandomierskiej, na pograniczu stanowiącej jej część Równiny Biłgorajskiej oraz Roztocza Środkowego. Miasto jednocześnie znajduje się na wschodnim skraju największej z bezleśnych wysp Puszczy Solskiej, której lasy otaczają je głównie od strony północnej i wschodniej.

Pod względem odległości od dwóch głównych miast południowo-wschodniej Polski, Biłgoraj znajduje się (w linii prostej) ok. 90 km na południe od Lublina i ok. 75 km na północny wschód od Rzeszowa.

Warunki naturalne[edytuj | edytuj kod]

Miasto leży na terenie bagienno-piaskowym. Przeważają tutaj nieprzydatne dla rolnictwa gleby bielicowe.

Rezerwat Obary w pobliżu Biłgoraja, chroniący torfowiska Puszczy Solskiej, klasyfikowany jako teren ochronny programu Natura 2000. Fotografia wykonana zimą.

Przez Biłgoraj przepływają dwie rzeki, należące do dorzecza Wisły. Są to:

  • Biała Łada – płynie z północy w kierunku południowo-zachodnim;
  • Czarna Łada – płynie ze wschodu w kierunku zachodnim.

Kilka kilometrów za granicami miasta obie łączą się, tworząc większą rzekę Ładę. Ponadto w Biłgoraju znajduje się szereg mniejszych strug i cieków wodnych. Zaliczyć do nich można m.in. Próchnicę, przy której w os. Piaski znajdują się stawy rybne, oraz Osę, zasilającą zalew na Bojarach.

Wysokość, na jakiej znajduje się Biłgoraj, waha się od ok. 184 m n.p.m. do ok. 212 m n.p.m. Najniżej położone obszary to doliny rzek Białej i Czarnej Łady[2]. Generalnie zróżnicowanie terenu w Biłgoraju nie jest zbyt duże; powierzchnia miasta jest raczej płaska i znajduje się w nim tylko pewna ilość niewielkich, bardzo łagodnych wzniesień. Ogólnie wyżej znajduje się część miasta leżąca się po zachodniej stronie Białej Łady[3].

Średnia temperatura powietrza w latach 1971-2000 wynosiła zimą –1 °C, latem 16-17 °C. Na taką specyfikę temperaturową wpływa otoczenie miasta lasami Puszczy Solskiej – stanowi ona otulinę, łagodzącą klimat. Na wschód od tegoż kompleksu leśnego warunki klimatyczne są bardziej kontynentalne, a temperatury zimą odczuwalnie niższe[4]. Pokrywa śnieżna utrzymuje się od ok. 80 do 85 dni[potrzebny przypis]. Okres wegetacyjny trwa od 200 do 215 dni[potrzebny przypis].

Otoczenie Biłgoraja charakteryzuje się dużą ilością obszarów chronionych przyrodniczo, mających na celu głównie ochronę cennych lasów Puszczy Solskiej. W bezpośrednim sąsiedztwie miasta (do 15km)[5] znajdują się tereny Roztoczańskiego Parku Narodowego, Parku Krajobrazowego Puszczy Solskiej, Parku Krajobrazowego Lasy Janowskie, Szczebrzeszyńskiego Parku Krajobrazowego oraz rezerwatu Obary, chroniącego torfowiska leśne. Na terenie miasta znajdują się też drzewa-pomniki przyrody[6].

Układ przestrzenny[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 2002[7] Biłgoraj ma obszar 20,85 km², z czego 55% stanowią użytki rolne, 9% użytki leśne, a 36% obszary pozostałe – w tym zurbanizowane. Miasto stanowi 1,24% powierzchni powiatu. Jego rozciągłość południkowa wynosi ok. 5,6 km, a równoleżnikowa ok. 5,3 km[8].

Skupisko zabudowy miasta ma podzielony charakter i jest rozbite przez płynącą w kierunku południowo-zachodnim Białą Ładę oraz nadrzeczne łąki. Na lewym (wschodnim) brzegu rzeki znajduje się właściwa, rozciągnięta południkowo, większa część Biłgoraja, w tym centrum usługowo-administracyjne. Na prawym (zachodnim) brzegu zlokalizowanych jest kilka osiedli, z których największe to Rożnówka.

Zabudowa mieszkalna Biłgoraja to domy jednorodzinne, wielorodzinne oraz wielopiętrowe bloki mieszkalne. Większość tych drugich jest skupiona w kilku osiedlach blokowych: w granicach dzielnic Śródmieście, Ogrody, Puszcza Solska i os. Nadstawna.

 Zobacz więcej w artykule Biłgoraj, w sekcji Podział administracyjny - dzielnice.

Największe tereny przemysłowe i magazynowo-składowe zlokalizowane są w granicach dzielnic Puszcza Solska, Piaski i Rapy.

Tereny zielone to w większości łąki, ciągnące się głównie wzdłuż Białej Łady oraz na peryferyjnych obszarach miasta. Zachodnia, zabudowana w mniejszym stopniu część Biłgoraja w dużej mierze zajęta jest przez użytki rolne. Do obszarów niezabudowanych zaliczają się też ogrody działkowe i lasy. Te ostatnie rozrzucone są wzdłuż granic miasta oraz – w większej ilości – na terenie os. Bojary.

Jeśli chodzi o zagospodarowane parki i skwery miejskie, to w Biłgoraju nie ma ich zbyt wiele i nie zajmują dużej powierzchni. Największy to Park im. Stanisława Nowakowskiego w os. Rożnówka, zajmujący obszar ok. 6,5ha[9].

Osiedla podmiejskie[edytuj | edytuj kod]

Biłgoraj jest otoczony wieńcem wsi o charakterze miejsko-wiejskim (tzw. strefa podmiejska), z których część liczy ponad 1000 mieszkańców. W przyszłości mogą zostać wchłonięte przez rozrastające się miasto, jak to np. miało miejsce z wioskami Rapy, Bojary i Puszcza Solska, które dziś są dzielnicami. Wsie te mają charakter ulicówek oraz wielodrożnic; są to m.in. Dąbrowica, Gromada, Korczów, Okrągłe, Sól, Wola Mała i Dereźnia. Tworzą one aglomerację miasta Biłgoraj; aglomeracja ta jednak nie ma żadnego statusu administracyjnego i można o niej mówić tylko w sensie umownym.

Demografia[edytuj | edytuj kod]

Według danych z 2016, Biłgoraj liczy 26506 mieszkańców[10]. Tendencja ma charakter lekko spadkowy – dla porównania, w 2009 miasto zamieszkiwało 27 341 osób[11]. W uściśleniu:

Na 100 mężczyzn w Biłgoraju przypada 108 kobiet; na 100 osób w wieku produkcyjnym 65 osób w wieku nieprodukcyjnym. Gęstość zaludnienia to 1256 osób na 1 km². Stopa bezrobocia rejestrowanego w 2016 wynosiła w Biłgoraju 4,8%, a więc jest znacznie niższa, niż średnia w województwie lubelskim (w analogicznym okresie wynosiła ona 10,3%[12])[13].

Piramida wieku mieszkańców Biłgoraja w 2014[1]:

Piramida wieku Bilgoraj.png

Samorząd, administracja, ustrój miasta[edytuj | edytuj kod]

Samorząd[edytuj | edytuj kod]

Biłgoraj jest gminą miejską. Rada Miasta jako organ uchwałodawczy samorządu liczy 21 członków, natomiast organem wykonawczym jest burmistrz miasta. Funkcję tę od 2002 pełni Janusz Zbigniew Rosłan. Siedziba opisanych władz samorządowych – urząd miasta – znajduje się w Ratuszu na Placu Wolności.

Władze samorządowe posługują się symbolami miasta, którymi są herb oraz flaga. Herb miasta Biłgoraj – "na tarczy czerwonej trzy srebrne belki w pas ułożone, a nad nimi takiego samego koloru łabędź" – swoją obecną formę graficzną posiada już od XVI w.

 Główne artykuły: Herb BiłgorajaFlaga Biłgoraja.

Ponadto Biłgoraj jest siedzibą powiatu oraz gminy wiejskiej (obejmującej okoliczne miejscowości, nie posiadające statusu miasta). W związku z tym znajdują się w nim siedziby władz samorządowych tych jednostek (tzn. starostwo powiatowe i urząd gminy).

Podział administracyjny – dzielnice[edytuj | edytuj kod]

Plan osiedli w Biłgoraju.

Administracyjnie Biłgoraj jest podzielony na 12 dzielnic o statusie osiedli – jednostek pomocniczych gminy. Na planie oznaczone są liczbami rzymskimi od I do XII. Każda z nich ma własną radę (organ uchwałodawczy) i zarząd (organ wykonawczy)[14].

W granicach niektórych dzielnic znajdują się mniejsze osiedla mieszkaniowe, które nie posiadają statusu jednostki administracyjnej; na planie oznaczone są liczbami od 1 do 14.

Urzędy, instytucje[edytuj | edytuj kod]

Biłgoraj jest siedzibą instytucji w skali lokalnej i regionalnej. Do najważniejszych placówek państwowych należą sąd rejonowy[15], prokuratura rejonowa[16], powiatowy urząd pracy[17], urząd skarbowy[18], powiatowa stacja sanitarno-epidemiologiczna[19] i powiatowy inspektorat weterynarii[20]. Ponadto funkcjonuje tutaj placówka terenowa Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego[21]. Miasto jest siedzibą Nadleśnictwa Biłgoraj, pod którego zarządem znajduje się 17 tys. ha powierzchni leśnej Puszczy Solskiej[22].

W skali ponadpowiatowej Biłgoraj jest siedzibą oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, któremu podlega ponad połowa obszaru województwa lubelskiego[23], a także oddziału wojewódzkiego ośrodka ruchu drogowego[24].

Ze względu na niedużą odległość do wschodniej granicy państwowej w Biłgoraju funkcjonuje też Agencja Celna, utworzona w miejscu zlikwidowanego urzędu celnego[25]. Na terenie miasta znajdują się 3 urzędy pocztowe[26].

Miasta partnerskie[edytuj | edytuj kod]

Biłgoraj bierze udział we współpracy międzynarodowej samorządów i ośrodków miejskich, co wyraża się m.in. w stowarzyszeniu z miastami partnerskimi leżącymi poza granicami Polski.

Miasta partnerskie Biłgoraja (stan na 2018)[27]
Podpisanie umowy Miasto Kraj
1995 Bílina Czechy Czechy
1996 Nowowołyńsk Ukraina Ukraina
1998 Kielmy Litwa Litwa
2000 Crailsheim Niemcy Niemcy
2007 Stropkov Słowacja Słowacja
2010 Afula Izrael Izrael

Historia[edytuj | edytuj kod]

Czasy przed powstaniem miasta[edytuj | edytuj kod]

Dymitr z Goraja na obrazie Jana Matejki. To z nim łączy się pojawienie na Roztoczu Środkowym rodu Gorajskich, a więc – w dalszej konsekwencji – także powstanie Biłgoraja.

Obszary południowej Lubelszczyzny uchodzą za względnie późno zaludnione. Tereny obecnie zajmowane przez Biłgoraj długo stanowiły część „pustki osadniczej”: były porośnięte gęstymi lasami, których pozostałością jest wciąż rozległa Puszcza Solska. Dodatkowo tutejszy bagnisty teren utrudniał ewentualnym mieszkańcom karczunek lasu, a słabe gleby bielicowe czyniły uprawę ziemi niezwykle ciężką. Ponadto ziemie tutejsze aż po czasy jagiellońskie utożsamiane były z rubieżami państwa polskiego: w czasach piastowskich leżały na granicy obszaru Grodów Czerwieńskich, potem stanowiły wysunięty cypel Małopolski wciśnięty pomiędzy ziemie ruskie (granica Rusi Czerwonej znajdowała się ok. 5 km od centrum miasta, w okolicy podmiejskich wsi Wola i Korczów). Był to jednocześnie skraj diecezji krakowskiej – dalej na południe i wschód rozciągała się metropolia lwowska.

Istnieją jednak pewne przesłanki, które pozwalają sądzić, że obszar Biłgorajszczyzny był zamieszkany na długo przed lokacją miasta. Na terenie Biłgoraja zarejestrowane są 43 stanowiska archeologiczne wpisane do rejestru zabytków[28]. Przypuszcza się, że teren, gdzie obecnie znajduje się tzw. lapidarium (stary cmentarz przy ul. Lubelskiej), mógł pełnić w bliżej nieokreślonej przeszłości rolę strażnicy chroniącej bród na rzece Czarna Łada[a][29].

Pierwszą dużą, planową akcją osadniczą w regionie była działalność Gorajskich, których obecność tu łączy się z jednym z protoplastów rodu, Dymitrem z Goraja. W czasach Kazimierza Wielkiego i Ludwika Węgierskiego ten możny arystokrata objął w posiadanie tereny Roztocza Środkowego wraz z istniejącymi wówczas ośrodkami: Gorajem, Kraśnikiem i Szczebrzeszynem. W następnych latach Gorajscy pomnażali swój majątek zakładając w okolicy dzisiejszego Biłgoraja kolejne wsie, m.in. Gromadę, Dąbrowicę oraz Olendrów (obecnie Sól)[30]. Z uwagi na brak materiałów źródłowych nie da się określić dokładnych dat założenia tych miejscowości. Wiadomo jednak, że sytuacja taka trwała również w XVI wieku, kiedy jeden z przedstawicieli rodu – Adam Gorajski – powziął decyzję o założeniu nowego ośrodka, tym razem stanowiącego organizm miejski.

Założenie Biłgoraja[edytuj | edytuj kod]

Amatorska mapa przedstawiająca układ urbanistyczny Biłgoraja w pierwszych latach istnienia miasta.

Dotychczasowo historycy byli przekonani, iż fundatorem i założycielem Biłgoraja był Adam Gorajski „Młodszy” (zm. 1602). Niedawno teza ta została podana w wątpliwość, gdyż istniejące dziś źródła nie precyzują, o jakiego Adama chodzi, i założycielem równie dobrze mógł być Adam Gorajski „Starszy”, stryj wspomnianego wyżej[potrzebny przypis]. Pewnym jest jednakże, iż miasto powstało w latach 70. XVI w., a jego założenie zostało przypieczętowane wydaniem aktu lokacyjnego przez króla Stefana Batorego we Lwowie. Datacja tego dokumentu to dzień 10 września 1578.[31] Określał on, że nowo powstałe miasto będzie podlegać prawu magdeburskiemu, precyzował szczegóły dotyczące handlowej roli miasta (m.in. dozwoloną ilość jarmarków), a zarazem na pierwsze lata istnienia ośrodka zwalniał mieszkańców z części podatków obowiązujących na terenie Korony Królestwa Polskiego[32].

Niezależnie od tego, który z Adamów Gorajskich założył miasto, najprawdopodobniej jego działaniom przyświecały trzy motywy:

  1. utworzenie ośrodka handlowego dla mieszkańców okolicznych wiosek, dotychczas zakładanych i rozwijanych przez Gorajskich[33];
  2. wzmocnienie prestiżu i majątku rodu poprzez posiadanie – oprócz wsi – prywatnego ośrodka miejskiego;
  3. szerzenie idei reformacji i kalwinizmu.

O ile dwa pierwsze punkty wydają się być oczywiste, to uzasadnieniem trzeciego może być fakt, iż Gorajscy na przełomie XVI i XVII w. byli jednymi z najaktywniejszych polskich działaczy kalwińskich[34]. W nowo budowanym Biłgoraju zorganizowali oni m.in. zbór i protestancką szkołę, a zarazem starali się z niego utworzyć ośrodek zjazdów reformatów. Jednocześnie – co jest dodatkowym potwierdzeniem tej tezy – przez pierwsze lata istnienia, mimo obecności świątyń innych wyznań, Biłgoraj nie posiadał kościoła katolickiego[b].

W momencie powstania najbliższymi Biłgorajowi ośrodkami miejskimi były Goraj i Tarnogród (ten drugi założony w 1567). Ponadto dwa lata po wydaniu aktu lokacji Biłgoraja w odległości ok. 50 km na północny wschód od niego Zamoyscy założyli drugi duży ośrodek miejski regionu – Zamość.

Zazwyczaj utrzymuje się, że Biłgoraj został zbudowany w miejscu, gdzie dotąd nie znajdowała się żadna osada. Miasto lokowano na zalesionym wzniesieniu nazywanym Białym Gorajem i najprawdopodobniej stąd wzięła się jego nazwa. Na wybór lokalizacji miał wpływ układ rzek, ułatwiający ewentualną obronę: z zachodu miasto było chronione przez Polską Ładę (obecnie Biała Łada), która miała liczne rozlewiska, a od południa przez Ruską Ładę (obecnie Czarna Łada). Istotnym był też fakt, że przez nowo budowane miasto wiódł biegnący po linii północ-południe szlak handlowy łączący Lublin i Jarosław[35].

Ze względu na bliskość Puszczy Solskiej podstawowym budulcem miasta było drewno. Biłgoraj otoczono wałami, parkanem i basztami, wokół których z czasem powstały trzy przedmieścia: tarnogrodzkie, lubelskie i zamojskie. Stworzono połączenia drogowe z Zamościem, Krzeszowem i Lublinem, a przy wyjazdach z miasta zbudowano bramy i rogatki.

Układ urbanistyczny wytyczony w momencie założenia Biłgoraja zachował się niemal bez zmian, a jego zasięg to obecnie północna część Śródmieścia. Także z XVI w. pochodzi herb[36], który po dzień dzisiejszy stanowi oficjalny symbol miasta. Część jego wizerunku to Korczak, rodowe godło Gorajskich.

I Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

Herb Korczak, godło rodu Gorajskich, jego wizerunek znajduje się zarówno w herbie Biłgoraja, jak i w herbach innych ośrodków południowej Lubelszczyzny

Wiadomo, że Biłgoraj stanowił własność prywatną Adama Gorajskiego „Młodszego” aż do końca jego życia. Następnie miasto przejął jego syn Zbigniew, który – podobnie jak ojciec – był możnym i znanym politykiem oraz działaczem reformackim. Po śmierci Zbigniewa Gorajskiego Biłgoraj jeszcze jakiś czas znajdował się w rękach rodu swoich założycieli (Rafała, Teodora, Teofilii). W drugiej połowie XVII w. tutejsza linia Gorajskich wymarła, a Biłgoraj – jako wciąż miasto prywatne – znalazł się w rękach Szczuków[c]. Sto lat później, w połowie XVIII w. przejęli go z kolei Potoccy herbu Pilawa, dla których stał się tylko jednym z wielu ośrodków należących ich do rosnącej, magnackiej fortuny[d].

Od momentu powstania Biłgoraj był miastem, którego rola handlowa i rzemieślnicza systematycznie się zwiększała. Odbiciem tego było powstawanie cechów, m.in. zbiorowego rzemiosł różnych (w 1628), kuśnierskiego (w 1648), szewskiego, sitarskiego (przed 1693) i tkackiego, a także rosnąca liczba jarmarków (początkowo określona jako cztery rocznie, w 1693 została zwiększona do ośmiu). Poza jarmarkami w Biłgoraju odbywały się cotygodniowe targi, których tradycyjnym dniem od XVII w. był czwartek. Z miasta eksportowano m.in. piwo biłgorajskie, wyroby kuśniercze, dostarczane przez Puszczę produkty leśne i miód[37]. Centrum życia handlowego – jak w większości miast europejskich – stanowił Rynek.

Rozwój rzemiosła w Biłgoraju od XVII w. zaczął nabierać swojej własnej specyfiki, która stopniowo coraz bardziej odróżniała miasto od innych ośrodków. Było to związane z tym, że gros rzemieślników stanowili ci skupieni wokół dość wąskiej dziedziny, jaką była produkcja sitarska. Co więcej, działalność handlowa sitarzy była prowadzona samodzielnie. Z czasem dziedzina ta stała się zajęciem rodzinnym dla większej części mieszczan, a wokół niej narosły lokalne zwyczaje, tradycje i obrzędy.

Wygaśnięcie rodu Gorajskich wiązał się z zakończeniem roli miasta jako ośrodka reformacji. Symbolem tego był m.in. fakt, że do końca XVII w. przestał istnieć kalwiński zbór, a w jego miejscu powstała pierwsza w mieście świątynia rzymskokatolicka – Kościół Trójcy Świętej i Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny.

Swoje piętno w historii miasta zostawił okres wojen trwających w Polsce od połowy wieku XVII. Podczas powstania Chmielnickiego w 1648 kozacy zniszczyli franciszkański klasztor, który od niedawna znajdował się w podbiłgorajskiej, należącej do rodu Zamoyskich wsi Puszcza Solska. W 1652 Biłgoraj stał się miejscem schronienia części ludności Zamościa, w którym wybuchła zaraza. W 1660 z kolei miasto i ziemie stanowiące majątek Gorajskich zostało złupione przez własne, polskie wojska koronne. Takie losy były typowe dla ogółu ośrodków miejskich przeżywającej wówczas kryzys Rzeczypospolitej[38]. Poprawę sytuacji społeczno-gospodarczej Biłgoraja przyniósł spokojniejszy wiek XVIII.

W czasach I Rzeczypospolitej Biłgoraj stanowił ośrodek wielonarodowościowy: dominowali tu Polacy i Żydzi (tym drugim prawo osiedlania się w mieście nadał już Zbigniew Gorajski), ponadto wśród mieszkańców znajdowali się Rusini. W drugiej połowie XVIII mieszkało tu ok. 2,5 tys. osób, dzięki czemu Biłgoraj stanowił dziewiąty największy ośrodek Małopolski – wśród ośmiu większych od niego miast znajdowały się m.in. Kraków (ok. 23,6 tys. mieszkańców), Lublin (ok. 8,6 tys. mieszkańców) i Kraśnik (ok. 3,8 tys. mieszkańców)[39].

Podczas walk konfederacji barskiej Biłgoraj był areną pewnych starć zbrojnych – m.in. w połowie czerwca 1770 zajęte przez wojska rosyjskie miasto stało się celem ataku konfederatów, którym przewodził marsz. Jan Karczewski. Po I rozbiorze Polski miasto zostało chwilowo przyłączone do Cesarstwa Austriackiego, jednak w wyniku korekty granicznej szybko wróciło do Polski. II rozbiór nie wpłynął na sytuację geopolityczną Biłgoraja, a w czasie insurekcji kościuszkowskiej miasto nie odegrało większej roli. Po III rozbiorze i ostatecznym upadku I Rzeczypospolitej miasto zostało ponownie włączone do Austrii i zaczęło stanowić część regionu Galicji.

Zabory[edytuj | edytuj kod]

Biłgoraj oraz otaczające go miejscowości i lasy Puszczy Solskiej na austriackiej mapie topograficznej z drugiej połowy XIX w.

Biłgoraj stanowił część Austrii do czasów napoleońskich: w wyniku wojny z 1809 został przyłączony do istniejącego od dwóch lat Księstwa Warszawskiego. Po upadku tego państwa i podjętych w 1815 decyzjach Kongresu wiedeńskiego obszar Biłgorajszczyzny znalazł się na terytorium rosyjskim, w granicach autonomicznego „kongresowego” Królestwa Polskiego. Miasto stanowiło wówczas wciąż własność prywatną: od 1806 należało do byłego szambelana króla Stanisława Augusta, Stanisława Kostki Nowakowskiego. Wtedy Biłgoraj już od jakiegoś czasu stanowił samotną „wyspę” na rozległych terenach Ordynacji Zamojskiej (miasto nigdy nie znalazło się w rękach rodu Zamoyskich).

Podczas powstania listopadowego Biłgoraj nie odegrał większej roli strategicznej; niemniej mieszkańcy aktywnie wspierali wojska powstańcze[40]. Z kolei w trakcie powstania styczniowego okalająca miasto Puszcza Solska stała się bazą działania licznych polskich oddziałów[e]. M.in. 2 września 1863 północne i wschodnie przedmieścia Biłgoraja były areną starcia między Rosjanami a powstańcami dowodzonymi przez płk. Marcina „Lelewela” Borelowskiego i Kajetana „Ćwieka” Cieszkowskiego[41]; dzień później ok. 15 km na wschód od miasta rozegrała się bitwa pod Panasówką. W samym Biłgoraju polskie organizacje konspiracyjne działały jeszcze przed wybuchem tej insurekcji, a w ich szeregach znajdowali się również przedstawiciele miejskiej elity.

Około 1820 Stanisław Kostka Nowakowski wzniósł w Biłgoraju prywatny pałac, którego architektura wzorowana była na warszawskich Łazienkach. Wokół niego powstał romantyczny park i folwark nazwany Rożnówką. Posiadłość Nowakowskiego została zamieniona w centrum krzewienia kultury, organizowano tam np. spotkania wzorowane na dawnych, królewskich „obiadach czwartkowych”. Obiekty te istniały do I wojny światowej, podczas której zostały zniszczone przez wojska rosyjskie; sama Rożnówka z czasem stała się zachodnią częścią miasta[42]. Przestrzenny rozwój Biłgoraja w tym okresie zaznaczył się także budową na jego południowo-wschodniej rubieży nowej dzielnicy Piaski. Powstanie jej łączyło się z wzniesieniem tam rosyjskiego garnizonu wojskowego[f].

O ile pierwsza połowa XIX w. była dla Biłgoraja okresem gospodarczego powodzenia, to od połowy lat 60. tegoż wieku miasto zapadło w kryzys. Widoczny był on zarówno w malejącej roli handlowej ośrodka, jak i jego strukturze demograficznej: w 1865 Biłgoraj był jednym z trzech największych miast guberni lubelskiej, lecz później jego znaczenie stopniowo spadało nawet mimo rosnącej liczby mieszkańców. Fakt ten był zauważalny także w ogólnej prezencji miasta. Większość budynków wciąż budowano z drewna, postęp inwestycji miejskich (brukowania ulic etc.) dokonywał się bardzo wolno. Łączyło się to zarówno z upadkiem tradycyjnego rzemiosła sitarskiego (konkurencję dla niego zaczęli stanowić producenci fabryczni), jak i z niepołączeniem miasta z rozwijającą się siecią kolejową (okoliczność ta, wynikająca z ogólnych decyzji władz carskich[g], sprawiła, że w położonym w środku puszczy Biłgoraju przez cały XIX w. nie powstał żaden przemysł).

    Liczba ludności Biłgoraja w latach 1797–1921.
    Źródło: bilgoraj.lbl.pl, Informator Województwa Lubelskiego z 1925 r.

Po utracie miasta przez Nowakowskich Biłgoraj stał się własnością Rosjanina Waleriana Płatonowa. W 1864 miasto zostało upaństwowione – przestało stanowić własność prywatną – i wyznaczone na siedzibę powiatu w guberni lubelskiej (po jej podziale w 1912 – chełmskiej).

I wojna światowa i II Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

Okres I wojny światowej zaznaczył się w Biłgoraju tym, że w 1915 miasto zostało ostatecznie opuszczone przez Rosjan. Zostali oni wyparci na wschód po ofensywach armii austro-węgierskiej; od tego czasu ziemie tutejsze znajdowały się w gestii władz austriackich, które prowadziły wobec miasta politykę rabunkową i mocno obciążającą mieszkańców[40]. W latach wojny miasto zostało nawiedzone przez epidemie cholery i tyfusu, według różnych źródeł pociągnęły one za sobą śmierć ok. 2,5 tys. ludzi[43]. Ogólnie z działań wojennych 1914–1918 miasto wyszło z liczbą ludności uszczuploną o połowę.

Odzyskanie niepodległości w 1918 spotkało się z euforycznym przyjęciem wśród mieszkańców, a stacjonujący w Biłgoraju żołnierze austriaccy zostali rozbrojeni przez członków tutejszego oddziału Polskiej Organizacji Wojskowej[44]. Podczas wojny polsko-bolszewickiej 1920 Biłgoraj nie znalazł się bezpośrednio w strefie działań zbrojnych[h].

Po odzyskaniu przez Polskę niepodległości Biłgoraj wciąż stanowił siedzibę powiatu, od tego momentu znajdującego się w województwie lubelskim. Miasto – co wynikało z kryzysu trwającego od połowy XIX w. – w nowy etap historii weszło jako ośrodek silnie zacofany i biedny. Polskie władze podjęły duży wysiłek ukierunkowany na rozwój Biłgoraja: rozpoczęto prace komunalne (m.in. przyspieszono brukowanie ulic i chodników, wybudowano nowy gmach Szpitala Powiatowego), inwestowano w oświatę i kulturę (m.in. zorganizowano i wybudowano nowe placówki szkolne), dokonano elektryfikacji (w drugiej połowie lat 20. wybudowano elektrownię miejską). Doprowadzono do remontu części dróg dojazdowych do Biłgoraja, aczkolwiek te wciąż charakteryzowały się w dużej mierze bardzo złym stanem technicznym. Na rozwój miasta ogromny wpływ miało powstanie połączenia kolejowego, które stanowiła wąskotorowa kolej dojazdowa, wybudowana w latach wojennych. Sukcesywnie zwiększała się też ilość nowej architektury, lecz mimo to wciąż większą część miasta stanowiły dawne domy z drewna. Podjęto próby inwestowania w przemysł, nie zakończone jednak wielkim sukcesem (na mapie miasta zaistniały m.in. cegielnia, zakłady drzewne, młyn i tartaki); powstały za to prywatne firmy i przedsiębiorstwa (m.in. związane z komunikacją autobusową). Mimo trudności w okres II wojny Biłgoraj wszedł już jako względnie ucywilizowane, typowe dla ówczesnej środkowej Polski miasto.

W 1939 Biłgoraj liczył ok. 8,3 tys. mieszkańców, z czego aż 5 tys. stanowili Żydzi, niecałą setkę Ukraińcy, a resztę Polacy[45]; tak więc po 21 latach niepodległości miastu wciąż nie udało się osiągnąć liczby mieszkańców, którą miało przed wybuchem I wojny światowej i trwających podczas niej epidemii.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Ruiny wschodniej pierzei biłgorajskiego Rynku, będące pozostałością po wydarzeniach z września 1939. W tle widoczny jest spalony Kościół Trójcy Świętej i Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny
Polacy, mieszkańcy Biłgorajszczyzny wysiedlani ze swoich domów przez niemieckie władze okupacyjne realizujące założenia Generalnego Planu Wschodniego

Wojna obronna Polski w 1939 stała się zagładą dla dawnego Biłgoraja. W wyniku działań wojennych miasto było dwukrotnie bombardowane (8 i 14 września 1939)[i], a jego drewniana zabudowa stała się areną ogromnego pożaru wywołanego przez niemieckich dywersantów (11 września 1939)[j]. W dniach 15 i 16 września 1939 miała miejsce Bitwa o Biłgoraj, w czasie której polskie jednostki[k], cofające się w kierunku Tomaszowa Lubelskiego[l], prowadziły działania mające zapobiec zajęciu miasta przez Niemców. W takcie walk niektóre dzielnice przechodziły z rąk do rąk, a reszki zabudowy zostały objęte dalszymi pożarami. Efektem tego było zupełne zrujnowanie Biłgoraja (zagładzie uległo ok. 80% zabudowy). W Śródmieściu ocalały tylko kościoły (też częściowo spalone) i kilka murowanych budynków; powszechnie uznaje się, że w 1939 Biłgoraj był najbardziej zniszczonym miastem województwa.

Hitlerowcy zajęli Biłgoraj dopiero 17 września 1939. 28 września 1939 przekazali oni miasto wojsko radzieckim (według ustaleń paktu Ribbentropp-Mołotow Biłgorajszczyzna miała zostać wcielona do ZSRR). W następstwie korekty granic kilka dni później Sowieci na powrót oddali miasto Niemcom, którzy wyznaczyli je na siedzibę powiatu w Generalnym Gubernatorstwie. Hitlerowcy ulokowali tu m.in. garnizon Wehrmachtu, komendy Gestapo, policji kryminalnej Kripo, Schupo i innych jednostek specjalnych.

Okres niemieckiej okupacji w Biłgoraju był – podobnie jak we wszystkich miastach Polski – czasem terroru wymierzonego w ludność, tutaj szczególnie polską i żydowską. Po katastrofie z września 1939 ogromna część mieszkańców była pozbawiona domów. Centrum miasta – po uprzątnięciu gruzów – stanowiło pustą, zrujnowaną przestrzeń. Na ulicach odbywały się „łapanki” i egzekucje. We wschodniej części Biłgoraja wiosną 1940 hitlerowcy zorganizowali żydowskie getto. Jego mieszkańców zmuszano do ciężkich i upokarzających prac na terenie miasta; padali oni też ofiarami masowych, publicznych egzekucji, w trakcie których okupanci potrafili zabić nawet kilkaset osób[m]. Funkcjonowało ono do listopada 1942; Żydzi, którzy nie zginęli w egzekucjach na terenie miasta i getta, zostali wywiezieni do innych miejscowości oraz obozu zagłady w niedalekim Bełżcu.

Biłgoraj znalazł się na obszarze objętym Generalnym Planem Wschodnim; region tutejszy w zamyśle niemieckich władz miał zostać pozbawiony ludności polskiej i jako pierwszy w okupowanej Polsce stać się terenem osadnictwa czysto niemieckiego.

 Osobny artykuł: Generalny Plan Wschodni.

Biłgorajszczyzna – a w szczególności obszar Puszczy Solskiej – stała się terenem bardzo silnej koncentracji oddziałów ruchu oporu. Funkcjonowały tu głównie jednostki Związku Walki Zbrojnej-Armii Krajowej, Batalionów Chłopskich oraz Armii Ludowej, których działalność utrudniała hitlerowcom funkcjonowanie w stopniu rzadko spotkanym w skali Europy. Dochodziło do sytuacji, w których Niemcy byli w mieście zamknięci – komunikację z innymi rejonami utrzymywali dzięki organizowaniu silnie bronionych konwojów, które poprzez lasy dojeżdżały do Biłgoraja; według niektórych źródeł bywali zmuszeni nawet do utrzymywania z miastem komunikacji lotniczej[46].

 Zobacz też: Powstanie zamojskie.

Na obszarze miasta dochodziło do akcji dywersyjnych, które odbijały się szerokim echem w kraju; były nimi m.in. udane ataki polskich partyzantów na biłgorajskie więzienie w 1943[n]. W 1944 w bezpośrednim sąsiedztwie Biłgoraja odbyły się dwie największe bitwy w dziejach polskiego podziemia antyhitlerowskiego – na Porytowym Wzgórzu i pod Osuchami. Po drugiej z nich Niemcy utworzyli w Biłgoraju przejściowy obóz jeniecki, a na Rapach w lipcu 1944 zamordowali ponad sześćdziesięciu pojmanych partyzantów.

Biłgoraj został wyzwolony spod okupacji niemieckiej po krótkotrwałych walkach 24 lipca 1944; przejęły go wojska sowieckie 3 Armii Gwardii. W akcji brał też udział radziecki oddział partyzancki pod dowództwem Grigorija Kowalowa. Z wojny miasto wyszło zupełnie zniszczone i pozbawione około połowy ludności.

Polska Rzeczpospolita Ludowa i III Rzeczpospolita[edytuj | edytuj kod]

Zakończenie walk z Niemcami na terenie Biłgorajszczyzny wiązało się z konfliktem o władzę między polskimi partyzantami, lojalnymi wobec rządu RP na uchodźstwie, a komunistami przybyłymi z wojskami radzieckimi. Ci pierwsi w lipcu utworzyli w mieście Delegaturę Rządu, własne służby porządkowe i wkroczyli do Biłgoraja, organizując jednocześnie uroczystą defiladę. Stan taki nie mógł utrzymywać się długo; wobec nowej sytuacji międzynarodowej Polski Biłgoraj – jak i obszar całego państwa – znalazł się w gestii władz komunistycznych. Reakcją na to była działalność oddziałów żołnierzy wyklętych; antykomunistyczne jednostki m.in. dokonały zbrojnych ataków na komendę Milicji Obywatelskiej w maju i czerwcu 1945.

Zachodnia pierzeja Placu Wolności oraz nowo wybudowane bloki – początek lat 70. XX w.

Druga połowa lat 40. oraz lata 50. i 60. XX wieku upłynęły pod znakiem odbudowy miasta ze zniszczeń wojennych. W miejscu starej architektury drewnianej powstała nowa zabudowa mieszkalna i usługowa; m.in. w 1966 oddano do użytku modernistyczny Ratusz. Rozbudowę miasta kontynuowano w latach 70.; czas ten wiązał się także ze znacznym uprzemysłowieniem Biłgoraja, zamienionego w duży ośrodek głównie przemysłu lekkiego. Wówczas powstały także normalno- oraz szerokotorowe, obecne połączenia kolejowe miasta. W Biłgoraju wybudowano wtedy także pierwszą w Polsce „Wioskę Dziecięcą SOS”, co było głośnym wydarzeniem w skali europejskiej. Znaczna część inwestycji była związana z aktywną działalnością Józefa Dechnika, komunistycznego polityka, współpracownika Edwarda Gierka.

 Zobacz więcej w artykule Biłgoraj, w sekcji Przemysł.
 Zobacz więcej w artykule Biłgoraj, w sekcji Infrastruktura i transport.

Do lat 70. XX wieku Biłgoraj wciąż stanowił siedzibę powiatu w województwie lubelskim. W trakcie planowania reformy administracyjnej 1975 rozważano ulokowanie w nim siedziby nowego województwa. Mimo szybkiego rozwoju Biłgoraja i jego znaczenia przemysłowego na siedzibę nowej jednostki wybrano zabytkowy Zamość. Od tego czasu tempo rozbudowy miasta się zwolniło, niemniej Biłgoraj stanowił drugi pod względem wielkości ośrodek miejski województwa zamojskiego. Po reformie administracyjnej 1999 małe województwa – w tym zamojskie – zostały zlikwidowane, a Biłgoraj na powrót stał się miastem powiatowym województwa lubelskiego.

Rok 1978 łączył się z obchodami 400-lecia istnienia Biłgoraja. Przy tej okazji miasto – w uznaniu zasług dokonanych dla państwa polskiego, szczególnie podczas ostatniej wojny – został odznaczony Krzyżem Komandorskim Orderu Odrodzenia Polski.

Lata powojenne wiązały się z szybkim przyrostem liczby mieszkańców, którego tempo jednak względnie zmniejszyło się po ulokowaniu w Zamościu siedziby województwa. Wyniszczone miasto w 1944 liczyło zaledwie ok. 5 tys. mieszkańców; do 1965 było ich już ok. 10 tys., w 1978 18 tys., a w wiek XXI Biłgoraj wszedł jako ośrodek prawie 30-tysięczny[40]. Zjawisko to łączyło się z przyrostem powierzchni; w latach 50. do Biłgoraja przyłączono wieś Puszcza Solska, w latach 60., 70., 80. i 90. powstały nowe oraz rozbudowały się dotychczas istniejące dzielnice.

Podczas wydarzeń „sierpnia 1980” miały miejsce strajki w części biłgorajskich przedsiębiorstw – wzięły w nich udział załogi Zakładów Przemysłu Dziewiarskiego Mewa i Zakładów Przemysłu Metalowego. W tym też roku na terenie miasta zaczęły funkcjonować pierwsze komórki NSZZ „Solidarność”. Swoje piętno w Biłgoraju odcisnął stan wojenny 1981–1983: władze internowały część działaczy opozycyjnych, teren miasta stał się obszarem kolportażu antykomunistycznych gazet i ulotek, w niektórych zakładach ponownie organizowano strajki. Głośną akcją była próba zorganizowania strajku przez 120 pracowników Biłgorajskich Zakładów Naprawy Samochodów[47].

Przemiany gospodarcze transformacji ustrojowej 1989 wiązały się z przeobrażeniami w przemysłowym i usługowym profilu miasta. W latach 90. XX w. Biłgoraj – mimo upadku części przedsiębiorstw – nie został objęty falą bezrobocia, a dzięki udanym inwestycjom w nowe zakłady przemysłowe uchodził za jedno z najprężniej rozwijających się miast Lubelszczyzny. Z kolei drugie dziesięciolecie XXI w. zaznaczyło się licznymi inwestycjami w gospodarkę mieszkalną oraz w remonty infrastruktury miejskiej; jednocześnie charakteryzuje się – jak w prawie wszystkich miastach kraju – znacznym zwolnieniem przyrostu liczby mieszkańców.

 Zobacz więcej w artykule Biłgoraj, w sekcji Gospodarka.
 Zobacz więcej w artykule Biłgoraj, w sekcji Demografia.

Folklor miejski[edytuj | edytuj kod]

Biłgoraj – szczególnie od czasów kryzysu związanego z przeobrażeniami XIX w.[o] – aż do początków XX w. był miastem względnie odseparowanym od innych ośrodków kraju. Duży wpływ na to miało położenie wśród lasów Puszczy Solskiej, warunkujące trudności komunikacyjne. Ponadto był ośrodkiem przenikania się wpływów kilku różnych grup etnicznych. Taka specyfika zarówno wpływała na rozwój indywidualnej, regionalnej kultury ludowej, jak i – w czasach późniejszych – pomagała w jej utrzymywaniu się mimo napływu nowych kierunków i stylów.

Sitarstwo biłgorajskie[edytuj | edytuj kod]

Rzeźba sitarza, ustawiona przed gmachem Biłgorajskiego Centrum Kultury

Od chwili lokacji w XVI w. Biłgoraj stanowił prężnie rozwijający się ośrodek rzemiosła, które w pewnym okresie zaczęło nabierać unikalnego kolorytu[p]. Wiązało się to głównie z postępującą specjalizacją zawodową mieszczan, którzy poświęcali się dość wąskiej dziedzinie, jaką była produkcja sit. Wiadomo, że cech sitarski w Biłgoraju powstał przed 1693. Pojawienie się tej specjalizacji najprawdopodobniej było związane z napływem wykonujących ją osadników z Mazowsza, którzy – korzystając z dogodnego dla produkcji sąsiedztwa dużych obszarów leśnych – zasiedlali miasto w XVII w.[48] Produkcja ta stała się zajęciem rodzinnym Biłgorajan: mężczyźni przygotowywali drewniane łuby do oprawy przetaków, a kobiety – przy pomocy krojsa, będącego odmianą krosna tkackiego – wyplatały z włosia końskiego materiał przesiewający.

Z czasem sitarze stali się dominującą liczebnie grupą społeczną wśród mieszkańców miasta. W I poł. XIX w. rzemieślnicy stanowili ok. 65% Biłgorajan; udział wśród nich przedstawicieli fachu sitarskiego wynosił od 80 do 90%[49]. Do połowy XIX w. działalność sitarska potrafiła być dziedziną bardzo dochodową; jej znaczenie później spadło, a u progu XX w. ostatni sitarze niejednokrotnie byli postrzegani jako symbol biłgorajskiej biedy i zacofania.

Sitarze biłgorajscy nie trudnili się samą tylko produkcją. Unikalności ich fachowi nadawał fakt, że działalnością handlową zajmowali się samodzielnie. Zbyt gotowych produktów odbywał się w ten sposób, że wczesną wiosną każdego roku mężczyźni, mieszkańcy miasta, opuszczali rodzinne domy i wyruszali w różnych kierunkach. Podróże sitarskie sięgały nawet tak odległych rejonów, jak Czechy, Węgry, Mołdawia, Prusy oraz dalekie części Rosji. Wyprawy te kończyły się jesienią, kiedy mieszczanie powracali do Biłgoraja[50]. Coroczna powtarzalność wyjazdów warunkowała charakter cyklu życia zarówno samych rodzin, jak i gospodarki miejskiej.

Z wyjazdami sitarzy wiązała się charakterystyczna tradycja. Żałosne, czyli obrzęd corocznego pożegnania mężczyzn wyruszających na handel, polegał na wspólnym spotkaniu ogółu wyjeżdżających oraz ich rodzin. Podczas tego spotkania miały miejsce huczne zabawy. Następnego dnia sitarze wyjeżdżali z miasta, a odprowadzali ich wszyscy mieszkańcy. Przy stojącej na dawnych rogatkach zamojskich figurze św. Jana Nepomucena, który przez sitarzy był obrany na patrona, następowało pożegnanie. Analogiczny charakter miało Radosne, czyli powitanie wracających kilka miesięcy później.

Równie specyficznym faktem było istnienie tajnego języka sitarskiego, rodzaju szyfrowanej mowy, która była zrozumiała tylko mieszczanom biłgorajskim. Używali oni jej, aby w trakcie swoich wyjazdów handlowych mieć możliwość porozumiewania się bez udziału osób postronnych. W języku tym pojawiały się m.in. wyrażenia gwary miejskiej, które podsuwano pod inne pojęcia. Sitarze nazywali ten język okrątkowym, tzn. wymijającym, wyprowadzającym w pole intruzów, którzy mogli poznać ich tajemnice handlowe; nazwa ta pochodziła też od „oprawy w okrętkę”, czyli jednego ze sposobów produkcji przetaków. Dziś nie są już znane zasady leksykalne i gramatyczne tego języka, a istniejący słowniczek pojęć obejmuje zaledwie kilkadziesiąt słów. Przykłady tych wyrażeń to ceglarz (tzn. sitarz), ćmić (rozumieć lub widzieć), Cikut (Żyd), Łapeć (Rosjanin) i soplawy (strażnik, rosyjski kupiec lub osoba, której trzeba się strzec)[51].

Historyczna wielokulturowość Biłgoraja[edytuj | edytuj kod]

Liczba Żydów zamieszkujących Biłgoraj
Lata Żydzi Pozostali Razem
1778 418 2408 2826
1860 2070 3364 5434
1890 3430 4714 8144
1914 5595 5578 11 173

Biłgoraj został założony jako prywatne miasto, należące do protestantów z rodu Gorajskich[q]. Od tego momentu stanowił istotny ośrodek dla wyznawców kalwinizmu. Posiadali oni tu swój zbór, szkołę i znaną drukarnię pism religijnych. Gorajscy usiłowali też stworzyć z miasta ośrodek zjazdów reformackich. Wpływy protestanckie w Biłgoraju zanikły wraz z wygaśnięciem rodu założycieli.

Ze względu na swoją lokalizację Biłgoraj dawniej zamieszkiwany był przez licznych Rusinów, czyli przodków dzisiejszych Ukraińców. Efektem tego jest widoczny wpływ wzorców rusińskich chociażby na detale tradycyjnego stroju biłgorajskiego[r]. W związku z tym w przeszłości w mieście działała cerkiew wykorzystywana przez unitów, później nazwanych grekokatolikami. Obecnie gmach tej cerkwi to kościół pw. św. Jerzego. Jednak już w 1939 Ukraińcy stanowili pomijalny odsetek mieszkańców miasta[s]. Ich ilość przejściowo zwiększyła się w okresie okupacji niemieckiej 1939–1944 oraz w czasie realizowania przez hitlerowców Generalnego Planu Wschodniego[t].

Biłgoraj był miejscem szczególnie licznie zamieszkiwanym przez Żydów; oni sami niejednokrotnie tytułowali go jako sztetl. W wieku XX, przed rokiem 1939, stanowili oni większą część mieszkańców miasta. Trudnili się głównie handlem; znacznie mniejsza część zajmowała się rzemiosłem, w tym sitarstwem. Do 1939 w Biłgoraju istniał nieformalny podział terytorialny miasta – Żydzi zamieszkiwali głównie okolice Rynku, ul. Lubelskiej i ul. Nadstawnej, a w mniejszym stopniu też przedmieścia. W okresie 1918–1939 miały w Biłgoraju miejsce nieliczne incydenty, w których dochodziło do przejawów wzajemnej agresji między Polakami i Żydami. Generalnie jednak kontaktu obu stron były poprawne – tworzono np. mieszane, polsko-żydowskie listy do Rady Miasta[52].

Aron ha-kodesz (skrzynia do przechowywania zwojów Tory) w synagodze biłgorajskiej.

Na terenie miasta Żydzi mieli własne obiekty, takie jak np.[53]:

Przez kilka lat w Biłgoraju wychowywał się Izaak Baszewis Singer, późniejszy laureat nagrody Nobla w dziedzinie literatury. Miasto wywarło znaczący wpływ na jego późniejszą twórczość.

 Zobacz więcej w artykule Biłgoraj, w sekcji Biłgoraj w kulturze i sztuce.

Kres żydowskiej społeczności Biłgoraja przyniósł okres II wojny światowej. Fala Żydów – około 1 tys. osób – opuściła Biłgoraj wraz z armią sowiecką we wrześniu 1939. Pozostali w większości padli ofiarą hitlerowskiego holokaustu. W 1939 na terenie miasta Niemcy utworzyli getto. Jego mieszkańcy zostali wywiezieni z Biłgoraja w toku kilku fal transportowych; ostateczna likwidacja getta nastąpiła w listopadzie 1942. Żydzi biłgorajscy trafili do niedalekiego (ok. 60 km) obozu zagłady w Bełżcu[54]

W toku okupacji hitlerowcy zniszczyli synagogę i inne obiekty związane z kulturą żydowską. Z trzech cmentarz żydowskich ocalał tylko jeden. Obecnie niewiele jest w mieście oryginalnych śladów bytności dawnej społeczności żydowskiej.

Ze względu na opisane powyżej uwarunkowania historyczne Biłgoraj nazywany jest Miastem Trzech Kultur – polskiej, żydowskiej i rusińskiej. Do tego faktu nawiązują m.in. inwestycja Miasto na szlaku kultur[v] oraz niektóre z imprez kulturalnych, organizowanych w Biłgoraju.

Dawna architektura[edytuj | edytuj kod]

Unikatowego kolorytu biłgorajskiej architekturze dawniej nadawał fakt lokalizacji miasta w ostępach Puszczy Solskiej. Łatwy dostęp surowca sprawiał, że ogromna większość budynków aż do końca XIX w. budowana była z drewna. Domy takiej najczęściej kryto gontem, a ich ściany tynkowano i bielono wapnem, co nadawało im specyficznego wyglądu. Wśród drewnianej zabudowy wyróżniały się pojedyncze obiekty murowane, w szczególności świątynie.

Drewniany dom z podcieniami – typowa architektura dawnego centrum Biłgoraja. Grafika Maksymiliana Bystydzieńskiego z 1905

Dodatkową, charakterystyczną cechą biłgorajskiej zabudowy było powiązanie części obiektów z wymogami, które narzucało im funkcjonowanie zakładów sitarskich. Stąd też duża część drewnianych domów prywatnych była dzielona na dwie części: mieszkalną (z kuchnią, sienią i pokojami) oraz warsztatową (z pomieszczeniami do pracy oraz magazynowymi). Wokół domów lokalizowano inne obiekty, które służyły potrzebom sitarzy (m.in. wozownie). Owe drewniane zespoły budynków nazywano zagrodami sitarskimi. Szereg takich zlokalizowany był m.in. wzdłuż ul. Nadstawnej[55].

Drewniane domy, które znajdowały się w okolicach Rynku, posiadały podcień. Jednak już na początku XX w. Rynek zabudowany był kamienicami murowanymi. Wzdłuż części ulic znajdowały się także domy, które swoim charakterem nawiązywały do etnicznego pochodzenia mieszkańców – na dawnych fotografiach miasta można znaleźć m.in. drewniane domy tatarskie. Niektóre z obiektów miały charakter miejskich dworków (np. tzw. dworek modrzewiowy przy ul. Generała Tadeusza Kościuszki).

Drewniana zabudowa miasta pociągała za sobą niebezpieczeństwo licznych pożarów. Przykładowo, w latach 1788–1794 większy pożar miasta wybuchał przeciętnie co dwa lata.

Kresem tradycyjnej, drewnianej zabudowy biłgorajskiej był XX w. W okresie niepodległej Polski międzywojennej w mieście zwiększała się ilość nowoczesnych, murowanych budynków. Zagładą dla dawnej architektury stał się jednak wrzesień 1939. Ostatnie obiekty natomiast zburzono w dobie inwestycji budowlanych w latach 60. i 70. We współczesnym Biłgoraju istnieją już tylko nieliczne pozostałości dawnych domów drewnianych. Część pełni funkcje publiczne, a część ulega ostatecznej degradacji.

Kuchnia regionalna[edytuj | edytuj kod]

Pieróg biłgorajski.

Tradycyjna kuchnia biłgorajska opierała się na tych produktach, które do miasta dostarczali mieszkańcy okolicznych wsi. Ich lista nie jest zbyt zróżnicowana, gdyż okolice Biłgoraja charakteryzują się słabo urodzajnymi glebami. Większość typowych dla Biłgorajszczyzny dań opiera się więc na ziemniakach, produktach mlecznych, owocach leśnych, a w szczególności na popularnej w okolicy kaszy gryczanej.

Najszerzej znanym daniem regionalnym jest pieróg biłgorajski, wypiek, który dawniej był przyrządzany podczas szczególnych okazji. Przygotowywany jest na bazie kaszy gryczanej, ziemniaków, twarogu, jajek i śmietany. Od 2005 jest on produktem chronionym, wpisanym na Krajową listę produktów tradycyjnych Ministerstwa Rolnictwa i Rozwoju Wsi[56].

 Główny artykuł: Pieróg biłgorajski.

Innymi, charakterystycznymi dla Biłgoraja produktami spożywczymi są m.in. olej lniany, przyrządzany głównie w okresie Bożego Narodzenia[57], nalewki alkoholoweżurawinówka oraz nalewka z dereni[58] – a także tzw. „krężałki biłgorajskie”, przygotowywane na bazie kapusty, kminku i czosnku[59]. Do listy tej dopisać można także kaszaki i cebularze lubelskie.

W XVII i XVIII w. Biłgoraj był znanym ośrodkiem browarniczym, w którym produkowano piwo biłgorajskie; jednak receptura, skład i charakter tego trunku zaginęły w późniejszych czasach.

 Główny artykuł: Piwo biłgorajskie.

Legendy biłgorajskie[edytuj | edytuj kod]

Mieszkańcy Biłgoraja – jak i wielu miejscowości Polski – w ciągu wieków istnienia swojego miasta tworzyli podania i legendy, w których się ono pojawia lub gra pierwszoplanową rolę. Legendy biłgorajskie nawiązują zarówno do tradycji miejskich (m.in. sitarstwa), jak i do obecnych dawniej w mieście grup kulturowych (m.in. do koegzystencji Polaków i Żydów).

Jedną z nich jest opowieść dotycząca miejscowej toponimii. Według jej treści, w dawnych, bliżej nieokreślonych czasach ziemie dzisiejszej Biłgorajszczyzny były pustoszone przez najazdy Tatarów. Podczas jednego z takich doszło do bitwy, w której czoła najeźdźcom stawił dzielny książę Goraj[w]. Jego wojowie odnieśli zwycięstwo, a na pamiątkę wydarzenia postawiono na polu bitwy głaz z wyrytym napisem Tu bił Goraj Tatarów. Czas zatarł zdanie, pozostawiając słowa bił Goraj. Stąd miała wziąć się nazwa miasta, które później wybudowano w tym miejscu[60].

Inną znanym podaniem jest legenda o urodzie mieszczanek biłgorajskich. Jej główną bohaterką jest dziewczyna o imieniu Magda, która nieszczęśliwie zakochała się w bogatym sitarzu Marku. Nie mogąc zdobyć wybranego mężczyzny, błagała ona o łaskę w klasztorze w Puszczy Solskiej. Patronka klasztoru, św. Maria Magdalena, cudownie obdarowała niezwykłą urodą zarówno ją, jak i inne Biłgorajanki. Marek miał dziewczynę poprosić o rękę, ona sama po śmierci zostać pochowana obok przyklasztornego źródła, a mieszczanki już na zawsze być bardzo piękne[61]. Legenda ta została spisana w połowie XIX w. przez regionalistę Antoniego Wieniarskiego[62].

Jeszcze innym, żartobliwym podaniem jest historia o mistrzu sitarskim, który oszukał Belzebuba. Miał on trafić do piekieł za niespłacone długi, które zaciągnął podczas handlu. Spisał jednak cyrograf, z mocy którego musiał wytwarzać sita na potrzeby zaświatów. Na siatce jednego z przetaków wyszył znak krzyża, w efekcie czego przerażony diabeł kazał mu opuścić piekło[63].

Muzyka i tańce biłgorajskie[edytuj | edytuj kod]

Instrument muzyczny – suka biłgorajska – na akwareli Wojciecha Gersona z 1905

Biłgorajszczyzna wykształciła własną muzykę, tańce oraz instrumenty muzyczne. W utworach obecne są odniesienia m.in. do rzemiosła sitarskiego.

 Główny artykuł: Suka biłgorajska.

Regionalnym, dawnym instrumentem muzycznym jest suka biłgorajska. Spisywaniem ludowych melodii i piosenek Biłgorajszyczyzny zajmował się już Oskar Kolberg. Choreografia tańców biłgorajskich stanowi stały punkt repertuaru polskich zespołów tańca ludowego (m.in. ZPiT Słowianki Uniwersytetu Jagiellońskiego w Krakowie[64]).

 Ta sekcja jest niekompletna. Jeśli możesz, rozbuduj ją.

Strój biłgorajski[edytuj | edytuj kod]

Mieszkańcy zarówno Biłgoraja, jak i jego okolic do II połowy XIX w. stosowali charakterystyczny ubiór, który w nazewnictwie etnograficznym określany jest jako biłgorajski lub biłgorajsko-tarnogrodzki. Zasięg jego występowania obejmował obszar od Goraja na północy do Sieniawy na południu, od wsi Harasiuki na zachodzie do wsi Łukowa i Aleksandrów na wschodzie. Zasadniczo więc pokrywał się z centralną częścią Równiny Biłgorajskiej.

 Główny artykuł: Strój biłgorajsko-tarnogrodzki.

Strój ten był zróżnicowany: inaczej noszony był przez mieszkańców wsi, a inaczej przez mieszczan biłgorajskich. Ci drudzy, czerpiący dochody z sitarstwa, mogli pozwolić sobie na elementy, na które nie było stać ubogich chłopów (m.in. gorsety i żupany ze złotymi nitkami).

Strój biłgorajski jest uznawany za jeden z najbardziej archaicznych z występujących w całej Polsce. Na jego główne, najbardziej charakterystyczne elementy składają się:

  • w przypadku stroju damskiego: biała, lniana koszula, biała spódnica, u kobiet zamężnych skomplikowane nakrycie głowy nazywane hamełką, całość zdobiona czerwonymi elementami (tzw. haftem biłgorajskim, w swoim wzornictwie nieco podobnym do haftu ukraińskiego);
  • w przypadku stroju męskiego: biała, lniana koszula, płócienne spodnie, całość spinana skórzanym pasem o kilku sprzączkach; na wierzch ciemnobrązowa sukmana i taka też czapka, posiadająca cztery pompony, nazywana gamerką[65].

Tradycją wśród mieszczanek biłgorajskich było posiadanie czerwonych korali, które przekazywano z pokolenia na pokolenie[potrzebny przypis].

Gospodarka[edytuj | edytuj kod]

Przemysł[edytuj | edytuj kod]

Obiekty administracyjne i produkcyjne przedsiębiorstwa Black Red White.

Okres zaborów i dwudziestolecia międzywojennego nie pozostawił w Biłgoraju przedsiębiorstw przemysłowych mających istotne znaczenie. Charakter miasta w tej dziedzinie został zdeterminowany dopiero w latach 60. i 70. XX wieku, kiedy ulokowano tu pierwsze w historii, duże, państwowe zakłady. Były to – przykładowo – Mewa i Bitra (jedne z największych w kraju ośrodków dziewiarstwa), Biłgorajskie Przedsiębiorstwo Budowlane, Zakłady Naprawy Taboru Kolejowego, Przedsiębiorstwo Budownictwa Kolejowo-Drogowego[x], a także spółdzielnie pracy koncentrujące się na tradycyjnym dla Biłgoraja rzemioślewłosiankarstwie i sitarstwie.

Znaczne przeobrażenia w przemysłowym ustroju Biłgoraja – podobnie jak w przypadku większości polskich miast – przyniosła transformacja ustrojowa 1989. Część państwowych przedsiębiorstw upadła; dotyczyło to m.in. zakładów kolejowych i drogowych. Pozostałe przeszły rozmaite przekształcenia prawo-własnościowe i rozpoczęły działalność w systemie wolnorynkowym. Ponadto Biłgoraj stał się miejscem prób rozwijania nowych, prywatnych firm, a także lokalizacją dla inwestycji zagranicznych.

W chwili obecnej Biłgoraj jest jednym z głównych ośrodków przemysłowych województwa lubelskiego. Największy przyrost nowych inwestycji był jednak charakterystyczny dla lat 90. XX wieku oraz początków pierwszego dziesięciolecia wieku XXI. Miasto koncentruje zakłady pracujące głównie w zakresie przemysłu lekkiego, spożywczego i drzewnego. Najbardziej rozpoznawalne przedsiębiorstwa przemysłowe, których kapitał jest tu ulokowany, to:

  • Ambra S.A.polska firma winiarska założona w latach 90. XX wieku i obecnie mająca swoją siedzibę w Warszawie; w Woli Dużej na wschodnich przedmieściach Biłgoraja znajdują się jej hale produkcyjne, gdzie rozlewane są takie marki napojów alkoholowych, jak np. Cydr Lubelski, Dorato, Cin&Cin, Michelangelo, Fresco i El Sol[66].
  • Black Red White S.A. – największa polska firma produkująca meble, założona w latach 90. XX wieku, w Biłgoraju mająca swoją siedzibę i jedne z głównych hal produkcyjno-magazynowych.
  • Mewa S.A. – zlokalizowana w Biłgoraju polska firma będąca pozostałością dawnych biłgorajskich zakładów dziewiarskich, działająca również jako przedsiębiorstwo projektowo-handlowe[67].
  • Model Opakowania Sp. z o.o. – założona w XIX wieku szwajcarska firma produkująca opakowania z tektury, od 1998 mająca w Biłgoraju jeden ze swoich kilkunastu (w tym dwóch zlokalizowanych w Polsce) zakładów produkcyjnych[68].
  • Mostostal-Met Sp. z o.o.polska firma produkująca w Biłgoraju wyroby łańcuchowe, druciane i metalowe, będąca przekształceniem dawnych, założonych w 1962 Biłgorajskich Zakładów Przemysłu Metalowego Polmetal[69].
  • Pol-Skone Sp. z o.o. – założona w latach 90. XX wieku polska firma tworząca drewniane okna i drzwi, w Biłgoraju mająca jeden ze swoich czterech zakładów produkcyjnych[70].

Ponadto Biłgoraj skupia inne, mniejsze przedsiębiorstwa o produkcyjno-handlowym profilu działalności. W chwili obecnej na zaawansowanym etapie znajdują się działania formalne związane z planami budowy na terenie miasta elektrociepłowni opalanej biomasą, którą uruchomić zamierza norweska firma TergoPower[71]. W 2012 regionalne media nagłaśniały informacje, jakoby swoje zakłady produkcyjne w Biłgoraju chciała też otworzyć szwedzka korporacja IKEA[72], aczkolwiek władze samorządowe twierdziły, że firma ta nie prowadziła z nimi rozmów w tej sprawie[73].

Ogółem w sektorze przemysłowym w 2016 w Biłgoraju działało 329 podmiotów gospodarczych[74].

Handel i usługi[edytuj | edytuj kod]

Biłgoraj stanowi ośrodek trzeciego sektora gospodarki w skali regionu. Zlokalizowane są w nim m.in. sklepy, dyskonty spożywcze i branżowe, centra i domy handlowe, przedsiębiorstwa transportowe, placówki bankowe i ubezpieczeniowe, jednostki terenowe operatorów energetycznych.

Przedsiębiorstwa usługowe w większej części zgrupowane są w obszarze Śródmieścia oraz w okolicach dwóch głównych arterii komunikacyjnych centrum miasta – tzn. wzdłuż ulic Tadeusza Kościuszki i Długiej/Bohaterów Monte Cassino. Istotną rolę dla mieszkańców okolicznych miejscowości odgrywa targowisko miejskie wraz z organizowanym – zgodnie z tradycją – cotygodniowym, czwartkowym targiem.

Bezpieczeństwo publiczne, gospodarka komunalna i mieszkaniowa[edytuj | edytuj kod]

Jeden z obiektów powiatowego szpitala.

Na terenie Biłgoraja funkcjonuje tylko jeden szpital. Jest on jednostką powiatową, od 2010 dzierżawioną przez prywatne przedsiębiorstwo Arion Szpitale sp. z o.o.[75] W zakresie służby zdrowia działają też Samodzielna Publiczna Stacja Pogotowia Ratunkowego, prywatne przychodnie zdrowia oraz prywatne przedsiębiorstwa z branży aptekarskiej.

Jeśli chodzi o służby mundurowe, w Biłgoraju znajduje się komenda powiatowa policji[76] oraz komenda powiatowa straży pożarnej[77] (wraz z oddziałem ratownictwa wodnego i ekologicznego[78]). Ponadto działa tu jednostka straży miejskiej.

Pod względem komunalnym miasto obsługiwane jest przez Przedsiębiorstwo Gospodarki Komunalnej w Biłgoraju sp. z o.o. Prowadzi ono m.in. miejskie wysypisko śmieci (w miejscowości Korczów na południowych peryferiach Biłgoraja), ujęcie wody oraz mechaniczno-biologiczną oczyszczalnię ścieków, zlokalizowaną w os. Puszcza Solska[79]. W granicach tego samego osiedla działa główna miejska ciepłownia, której operatorem jest Biłgorajskie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej sp. z o.o.[80]

W 2016 na terenie Biłgoraja z instalacji wodociągowej korzystało 99,2% mieszkańców, z instalacji kanalizacyjnej 86,0% mieszkańców, a do przyłącza gazowego miało dostęp 29,5% mieszkańców[81].

Zasoby mieszkaniowe miasta w 2018 wynosiły 8,9 tys. mieszkań[82].

Oświata, wychowanie[edytuj | edytuj kod]

Gmach Szkoły Podstawowej Nr 5 im. ks. Jana Twardowskiego.

W 2016 na terenie miasta działalność prowadzona była przez 2 żłobki, 8 przedszkoli, 5 szkół podstawowych oraz 5 gimnazjów. Na jeden oddział (klasę) w szkołach podstawowych przypadało średnio 21 uczniów, a w gimnazjalnych średnio 23 uczniów[83].

Średni szczebel oświaty reprezentują 3 licea ogólnokształcące, a także licea profilowane, technika, szkoły zawodowe, policealne i szkoły dla dorosłych. Część z wymienionych placówek oświatowych zgrupowana jest w zespoły szkół[84].

W gronie szkół samorządowych znajduje się też Państwowa Szkoła Muzyczna I Stopnia[85].

 Z tym tematem związana jest kategoria: Szkoły w Biłgoraju.

Na terenie miasta – poza samorządowymi – działa szereg prywatnych placówek oświatowych. Są to m.in. szkoły językowe i policealne. Do 2015 w Biłgoraju funkcjonowało kolegium licencjackie Uniwersytetu Marii Curie-Skłodowskiej[86]. W zakresie szkolnictwa wyższego działa Kolegium Pracowników Służb Społecznych[87].

Istotną organizacją oświatowo-wychowawczą jest wioska dziecięca SOS, działająca w Biłgoraju od 1982, założona jako pierwsza w Polsce, a obecnie jedna z czterech w kraju[88].

Infrastruktura i transport[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ulice i place w Biłgoraju.

Transport drogowy[edytuj | edytuj kod]

Biłgoraj jest miastem położonym na uboczu głównych szlaków i węzłów tranzytowych kraju. Wpływ na to ma jego lokalizacja (centrum Puszczy Solskiej) i uwarunkowania historyczne (w czasach zaborów miasto leżało na pograniczu Cesarstwa Rosyjskiego, co skutkowało unikaniem budowy głównych tras komunikacyjnych i potrzebujących ich zakładów przemysłowych).

Obecnie najważniejsze dla miasta są dwie krzyżujące się w nim trasy drogowe:

Władze miejskie oraz wojewódzkie od lat czynią starania, aby pierwsza z wymienionych wyżej dróg uzyskała kategorię drogi krajowej, aczkolwiek ewentualna realizacja tego planu jest uzależniona m.in. od stopnia wyremontowania trasy.

Biłgoraj jest też docelowym punktem komunikacyjnym dla drogi wojewódzkiej nr 853, której bieg rozpoczyna się na jego południowych przedmieściach w wiosce Majdan Nowy, a kończy w Tomaszowie Lubelskim. Miasto stanowi także węzeł dróg powiatowych, które stanowią dojazd do pobliskich wiosek.

Najbliższą Biłgorajowi drogą krajową obecnie jest trasa nr 74 (przebiega ona przez położoną 16km na północ miejscowość Frampol); najbliższą autostradę stanowi natomiast A4, oddalona o ok. 60km na południe.

Transport kolejowy[edytuj | edytuj kod]

Widok na torowiska Linii Hutniczej Szerokotorowej i linii kolejowej nr 66 z wiaduktu przy Al. Jana Pawła II. (2015)

Pierwsze połączenie kolejowe w Biłgoraju powstało na przełomie lat 1914 i 1915. Stanowiła je linia wąskotorowa, której stworzenie było wypadkową działań inwestycyjnych Ordynacji Zamojskiej i potrzeb armii rosyjskiej związanych z wybuchem I wojny światowej. Kolej ta łączyła też inne, niemające dostępu do połączenia normalnotorowego miejscowości (m.in. Zwierzyniec, Szczebrzeszyn i Zamość), a jej punkt styku z siecią ogólnokrajową znajdował się w Chełmie. W tym samym 1915, podczas wycofywania się przed naporem wojsk austriackich, Rosjanie rozmontowali opisaną kolejkę.

W 1916 Austriacy podjęli decyzję o odbudowie sieci kolejowej w regionie. Od 1917 Biłgoraj posiadał nowe, ponownie wąskotorowe połączenie, które biegło na wschód do oddalonego o 20 km Zwierzyńca; tam łączyło się ono z nowo powstałą, normalnotorową trasą HrebenneRejowiec (obecnie w nomenklaturze PKP PLK oznaczaną jako linia kolejowa nr 69). Linia ta miała prześwit szyn równy 600 mm i do 1971 stanowiła dla Biłgoraja zasadnicze połączenie kolejowe. W czasach między- i powojennych podejmowano próby rozszerzenia zasięgu tej trasy, jednakże nie przyniosły one trwałych efektów; jedyną stałą jej modyfikacją było przekucie w 1964 na rozstaw torowy równy 750 mm. Stacji kolejowa znajdowała się w ówcześnie południowo-wschodniej części miasta, w miejscu, gdzie obecnie zlokalizowany jest dworzec autobusowy.

 Osobny artykuł: Biłgoraj Wąskotorowy.

Obecnie przez Biłgoraj przebiegają równolegle dwie niezależne linie kolejowe, powstałe w latach 70. XX wieku i korzystające ze wspólnego torowiska, a w Biłgoraju także ze wspólnego dworca kolejowego. Pierwszą z nich jest Linia Hutnicza Szerokotorowa, łącząca Górnośląski Okręg Przemysłowy z polsko-ukraińskim przejściem granicznym w Hrubieszowie, o charakterystycznej dla Europy Wschodniej szerokości 1520 mm, na której obecnie prowadzi się wyłącznie ruch towarowy. Drugą linią jest normalnotorowa linia kolejowa nr 66 ze Stalowej Woli do Zwierzyńca, na której prowadzone są w niewielkim zakresie przewozy towarowe oraz pasażerskie[89].

 Osobny artykuł: Biłgoraj (stacja kolejowa).

Układ urbanistyczny i infrastruktura komunikacyjna[edytuj | edytuj kod]

Nocny widok na Obwodnicę Północną w Biłgoraju. Wyprowadza ona ruch tranzytowy drogi wojewódzkiej nr 858 poza centrum; nie omija jednak samego miasta, a raczej biegnie przez jego mniej zurbanizowane tereny (2015)

Skupisko zabudowy miasta ma podzielony charakter i jest rozbite przez płynącą w kierunku południowo-zachodnim Białą Ładę oraz nadrzeczne łąki. Na lewym (wschodnim) brzegu rzeki znajduje się właściwa, większa część Biłgoraja, której urbanistycznym kręgosłupem są dwie, ciągnące się południkowo arterie o długości ok. 2,5km – ul. Generała Tadeusza Kościuszki i ul. Długa/Bohaterów Monte Cassino. Łączą one Śródmieście i Puszczę Solską; pierwsza z nich wraz z ulicami przyległymi koncentruje wokół siebie zasadnicze centrum handlowo-usługowo-administracyjne miasta.

Układ ulic samego Śródmieścia ma charakter otwarty i jest praktycznie niezmieniony w porównaniu do stanu z początku istnienia miasta.

Samochodowy ruch tranzytowy z obu dróg wojewódzkich dzięki odpowiedniemu układowi ulic omija ścisłe centrum Biłgoraja. Nie istnieje tu jednak pełna obwodnica pozamiejska, a jedynie trasy (Al. Jana Pawła II i Obwodnica Północna) będące de facto średnicowymi (miejskimi i śródmiejskimi).

Publiczny transport zbiorowy[edytuj | edytuj kod]

Głównymi centrami transportu publicznego w Biłgoraju są dworzec autobusowy należący do firmy PKS Biłgoraj Sp. z o.o., dworzec autobusowy obsługujący pozostałych przewoźników (oba przy ul. Bohaterów Monte Cassino), dworzec kolejowy (przy ul. Dworcowej i Bojarskiej), przystanki autobusowe oraz kilka niezależnych postojów TAXI.

Miasto nie posiada zinstytucjonalizowanej komunikacji miejskiej, taka funkcjonowała od lat 60. do 90. XX wieku. Poruszanie się w obrębie miasta umożliwiają autobusy wyjeżdżające na dalsze trasy oraz taksówki, które częściowo funkcjonują w ramach Radio TAXI.

Od kilku lat przez Biłgoraj przejeżdża tylko jeden pociąg osobowy dziennie, obecnie jest to skład PKP Intercity Siemiradzki poruszający się na trasie ZamośćPoznań.

Najbliższe Biłgorajowi porty lotnicze to Lublin-Świdnik, oddalony o ok. 105 km (licząc wzdłuż DW835) oraz Rzeszów-Jasionka, oddalony o ok. 110 km (licząc wzdłuż DW835 i DK4).

Na terenie miasta – głównie wzdłuż ważniejszych ulic – jest dostępnych kilkanaście kilometrów dróg rowerowych, z których większość stanowi ciągi pieszo-jezdne.

Turystyka[edytuj | edytuj kod]

Ruch turystyczny w Biłgoraju[edytuj | edytuj kod]

Znaki czerwonego i żółtego rowerowego szlaku turystycznego oraz oddziału PTTK Biłgoraj przy ul. Zamojskiej.

Na wielkość i charakter ruchu turystycznego w Biłgoraju w głównej mierze wpływa jego położenie. Miasto stanowi bardzo dobrą bazę wypadową, noclegową i usługową dla turystów, którzy odwiedzają Roztocze i Puszczę Solską. W regionie dominuje turystyka rowerowa i piesza. Z tego względu Biłgoraj jest też węzłem kilkunastu szlaków turystycznych. Najsłynniejszy z nich to tzw. Green Velo, szlak rowerowy przebiegający przez całą Polskę wschodnią, ciągnący się od Elbląga aż po Podkarpacie[90]. Wśród innych wymienić można m.in. Szlak Białej Łady i Szlak im. Józefa Złotkiewicza. Przepływająca przez Biłgoraj Łada jest rzeką uczęszczaną przez kajakarzy.

Obsługą ruchu turystycznego zajmuje się Powiatowy Ośrodek Informacji Turystycznej[91]. W mieście działa oddział Polskiego Towarzystwa Turystyczno-Krajoznawczego, w którego działaniach mieści się m.in. prowadzenie schronisk turystycznych[92]. Baza usługowa w mieście obejmuje przedsiębiorstwa z branży turystycznej, w tym kilka hoteli i moteli, a także pokoje gościnne, zajazdy i restauracje.

Atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Głównymi miejscami na terenie miasta, koncentrującymi ruch turystyczny, są:

  • obiekty rekreacyjne – m.in. wypoczynkowo-sportowy zalew w osiedlu Bojary, kryta pływalnia oraz infrastruktura miejskiego Ośrodka Sportu i Rekreacji,
  • obiekty związane z historią – zabytki, miejsca pamięci i placówki Muzeum Ziemi Biłgorajskiej,
  • obiekty kulturalne – miejsca organizacji wydarzeń związanych z życiem kulturalnym.
 Zobacz więcej w artykule Biłgoraj, w sekcji Sport.
 Zobacz więcej w artykule Biłgoraj, w sekcji Przestrzeń miejska, architektura, zabytki.
 Zobacz więcej w artykule Biłgoraj, w sekcji Kultura.

Przestrzeń miejska, architektura, zabytki[edytuj | edytuj kod]

Architektura i zabytki[edytuj | edytuj kod]

Ze względu na zniszczenia, których miasto doznało w czasach wojennych, nie zachowała się w Biłgoraju znacząca ilość obiektów historycznych. Tkanka zabytkowa w przestani miejskiej jest bardzo skromna. Także prawie już nie istnieją budynki charakterystyczne dla typowego, tradycyjnego budownictwa biłgorajskiego[y]. Nieliczne obiekty, pochodzące sprzed 1939, to obecnie najcenniejsze zabytki architektoniczne miasta. Należą do nich[93]:

  • obiekty sakralne:
  • budynki drewniane, reprezentujące typową, tradycyjną architekturę dawnego Biłgoraja:
  • kamienice z XIX i XX w.:
    • XIX-wieczna kamienica – tzw. Iskierka – mieściła m.in. kasyno armii rosyjskiej (w czasach zaborów) oraz katownię Gestapo (w czasach okupacji niemieckiej 1939-1944)[95];
    • dwa gmachy z wieżyczkami z lat 30 XX w., jeden – dawny bank – obecnie pełni role usługowe, drugi jest siedzibą Muzeum Ziemi Biłgorajskiej;
    • ciąg sklepów miejskich na Placu Wolności, wybudowany w latach 1925–1927;
  • murowana brama, jedyna pozostałość XIX-wiecznego pałacu Rożnówka, oraz otaczający ją Park im. Stanisława Nowakowskiego[z];
  • plebania przy ul. Trzeciego Maja, wybudowana w 1927;
  • betonowy most nad rzeką Biała Łada, wybudowany przez Wojsko Polskie w latach 30. XX w.[96];
  • modernistyczny gmach elektrowni miejskiej z 1928, obecnie siedziba Biłgorajskiej Agencji Rozwoju Regionalnego S.A.

Do najcenniejszych obiektów sprzed 1939, które zachowały się do dziś, należą także nekropolie.

 Zobacz więcej w artykule Biłgoraj, w sekcji Nekropolie.

Pozostała zabudowa Biłgoraja niemal w całości pochodzi z czasów po 1944. Wśród jej obiektów znajdują m.in. charakterystyczne przykłady powojennego modernizmu lat 60. XX w., reprezentowane przez gmachy ratusza oraz Państwowej Szkoły Muzycznej.

Wśród współczesnej zabudowy miasta szczególnie wyróżnia się inwestycja, realizowana przez prywatnych inwestorów pod nazwą Miasteczko na Szlaku Kultur. Jej celem jest odbudowa typowej, drewnianej architektury biłgorajskiej oraz nawiązywanie do tradycji innych kultur, które zamieszkiwały miasto przez 1939 rokiem. W ramach inwestycji wznoszone jest osiedle, które w stanie na 2018 rok obejmuje kilka zamieszkanych kamienic i ciągi stylizowanych pawilonów usługowych. Dotąd zbudowano także wierną rekonstrukcję drewnianej synagogi z Wołpy (obecnie miasta na Białorusi, przed 1939 w Polsce; sama synagoga została zniszczona przez hitlerowców)[97].

Miejsca pamięci[edytuj | edytuj kod]

Wybrane miejsca pamięci na terenie Biłgoraja
Ratusz na Placu Wolności; przed nim pomnik Bohaterów, Partyzantów i Bojowników o Wolność i Polskę – tzw. karabiny.
Ławeczka Singera, upamiętniająca wychowanego w Biłgoraju noblistę.
Pochodzący z 1820 r. pomnik Ignacego Krasickiego na Skwerze Saskim, ufundowany przez Stanisława Nowakowskiego.
Obelisk przy ul. Tadeusza Kościuszki, w miejscu, gdzie w latach okupacji niemieckiej działał hitlerowski obóz przesiedleńczy i jeniecki.
Obelisk przy ul. Lubelskiej, w miejscu, gdzie do 1939 znajdowały się synagoga oraz żydowski cmentarz, w czasie okupacji niemieckiej zniszczone przez hitlerowców.
Alejka i krzyż na Rapach, w miejscu egzekucji 63 partyzantów, jeńców bitwy pod Osuchami, zamordowanych przez hitlerowców w 1944 r.

W pejzażu przestrzeni miejskiej wyróżnić należy także miejsca pamięci oraz obiekty pomnikowe. Kilka najbardziej charakterystycznych pod względem architektonicznym i historycznym to[98][99]:

  • modernistyczny pomnik Bohaterów, Partyzantów i Bojowników o Wolność i Polskę – tzw. karabiny – wybudowany w 1966, nawiązujący do losów miasta i regionu w latach 1939–1944, ustawiony przed wejściem do Ratusza;
  • krzyż w miejscu egzekucji 63 partyzantów, jeńców bitwy pod Osuchami, zamordowanych na Rapach przez hitlerowców w 1944[aa][100];
  • krzyż katyński z 1995, upamiętniający polskich oficerów zamordowanych przez NKWD, zlokalizowany na cmentarzu przy ul. Lubelskiej;
  • budzący kontrowersje pomnik Józefa Dechnika przy ul. Tadeusza Kościuszki;
  • zabytkowy pomnik powstańców listopadowych, pochodzący z początku XX w., ustawiony przy ul. Szewskiej;
  • obiekty pomnikowe, ufundowane w pierwszej połowie XIX w. przez Stanisława Nowakowskiego, dawniej zdobiące otoczenie jego pałacu:
    • płyta ku czci gen. Jana Henryka Dąbrowskiego, upamiętniająca jego pobyt w mieście, ustawiona w Parku Solidarności;
    • obelisk ku pamięci Piasta, legendarnego założyciela państwa polskiego, ustawiony w Parku Solidarności;
    • pomnik Ignacego Krasickiego, ustawiony na Skwerze Saskim;
  • obiekty pomnikowe, związane z martyrologią Żydów, niegdyś zamieszkujących Biłgoraj:
    • pomnik ofiar holokaustu na cmentarzu żydowskim przy ul. Konopnickiej;
    • pomniki w miejscu dawnych cmentarzy żydowskich oraz synagogi.

Kultura[edytuj | edytuj kod]

Instytucje i wydarzenia kulturalne[edytuj | edytuj kod]

Frontowa ściana Biłgorajskiego Centrum Kultury. Modernistyczny gmach został wzniesiony w latach 50. XX w., a w latach 2011-2012 gruntownie przebudowany[101].

Główne ogólnodostępne instytucje, których zadaniem jest działanie na rzecz kultury w Biłgoraju, to jednostki samorządowe:

  • Biłgorajskie Centrum Kultury, dysponujące m.in. salami widowiskowymi, kinem, placem do organizacji imprez masowych, zajmujące się popularyzacją kultury i zrzeszaniem ludzi związanych z wszelkimi jej gałęziami[102];
  • Miejska i Powiatowa Biblioteka Publiczna, dysponująca 4 placówkami (filiami) w różnych częściach miasta[103];
  • Młodzieżowy Dom Kultury, organizujący zajęcia i imprezy kulturalne dla dzieci i młodzieży[104];
  • Biblioteka Pedagogiczna, dysponująca 1 placówką;
  • Muzeum Ziemi Biłgorajskiej, popularyzujące historię i etnografię Biłgorajszczyzny.

Przy wyżej wymienionych instytucjach funkcjonują różnorakie organizacje kulturotwórcze. Zaliczyć do nich można m.in. odnoszący sukcesy w skali międzynarodowej, działający od 1982 Zespół Tańca Ludowego Tanew[105].

Ponadto w Biłgoraju działają niezależne organizacje kulturalne. Wśród nich da się wymienić m.in. fundację Kresy 2000, której celem jest szeroko pojęta "działalność na rzecz sztuki i kultury współczesnych Kresów Rzeczypospolitej"[106]. Inną obywatelską organizacją jest Centrum Kultury Niezależnej POGOtowie, które od 2009 zajmuje się popularyzacją głownie kultury alternatywnej i młodzieżowej[107]. Funkcjonują także różnorodne grupy i stowarzyszenia, takie jak np. zespoły muzyczne, chóry, dyskusyjne kluby książki, towarzystwa regionalne[108] i towarzystwa literackie[109].

Wymienione wyżej organizacje zajmują się m.in. organizacją cyklicznych wydarzeń, popularyzujących kulturę wyższą, mających skalę ogólnopolską i międzynarodową. Wśród tychże można wymienić:

  • Biłgorajskie Spotkania z Poezją Śpiewaną i Piosenką Autorską – organizowany od 1988 cykl koncertów o zakresie ogólnopolskim, obejmujących głównie poezję śpiewaną, a także popularyzujących indywidualną twórczość muzyczną i literacką[110].
  • Festiwal Dni Singera (również: Śladami Singera) – organizowany latem każdego roku we współpracy z instytucjami z kraju i zagranicy cykl wydarzeń. Obejmuje m.in. koncerty, przedstawienia teatralne, performances, sesje naukowe. Całość skupia się na przybliżaniu kultury żydowskiej, odtwarzaniu tradycji dawnego, wielokulturowego Biłgoraja, oraz popularyzacji twórczości Izaaka Baszewisa Singera[111].
  • Festiwal Kultur – organizowany latem od 2014. Koncentruje się na prezentacji dorobku kulturalnego Polski i Biłgorajszczyzny oraz jej zestawianiem z dorobkiem kulturalnym innych krajów, szczególnie przedstawicieli miast partnerskich. Obejmuje m.in. koncerty, występy zespołów folklorystycznych, przedstawienia teatralne, wyjazdy krajoznawcze[112].
  • Ogólnopolski Festiwal Piosenki Religijnej Soli Deo – organizowany od 1993 na przełomie czerwca i lipca. Jego celem jest prezentacja wartościowych opracowań wokalnych i muzycznych o charakterze religijnym.
  • Widowiska plenerowe Powitanie sitarzy, co się nazywa Radosne oraz Pożegnanie sitarzy, co się nazywa Żałosne. Są to organizowane co kilka lat inscenizacje tradycyjnych zwyczajów sitarskich, związanych z wyruszaniem w świat w celu prowadzenia handlu[ab]. W trakcie widowiska odbywa się przejście pochodu sitarskiego ulicami miasta, z udziałem władz samorządowych i twórców kultury. Inscenizacjom towarzyszą m.in. koncerty i jarmark kresowy[113].
 Główny artykuł: Festiwal Soli Deo.

Oprócz wymienionych wyżej w mieście odbywają się również mniejsze wydarzenia kulturalne, związane nie tylko z widowiskami i sztuką, ale mające charakter popularnonaukowy i naukowy. Można tu zaliczyć chociażby cykliczne rekonstrukcje historyczne oraz sesje popularnonaukowe.

Biłgoraj jest także miejscem organizacji imprez o charakterze rozrywkowym, związanych z kulturą masową. Do takich da się zaliczyć np. coroczne cykle koncertów, turniejów i widowisk, znane jako Dni Biłgoraja[114].

Biłgoraj w kulturze i sztuce[edytuj | edytuj kod]

W ciągu ponad czterech wieków swojego istnienia Biłgoraj pojawiał się w twórczości kulturalnej i artystycznej. Do takiej zaliczyć przede wszystkim trzeba literaturę piękną. O mieście pisał m.in. biskup Ignacy Krasicki. W Opisaniu podróży z Warszawy do Biłgoraja – Liście do ks. Stanisława Poniatowskiego m.in. humorystycznie przeklinał on złą jakość dróg i przepastność okolicznych lasów, a jednocześnie zwracał uwagę na znaczenie rzemiosła sitarskiego:

Zaszczyt jego wieloraki: sławne w sita i przetaki.
(...)
Kraj górzysty i niepłodny,
Nocleg, popas niewygodny,
Przewodniki bałamutne,
Droga ciasna, lasy smutne.
(...)
Bogdaj się człowiek dobry w tych stronach nie gnieździł,
bogdaj tylko wygnaniec tymi ścieżki jeździł!
Ignacy Krasicki, Opisanie podróży z Warszawy do Biłgoraja (...).

Szeroko o Biłgoraju pisał wychowywany w nim Izaak Baszewis Singer. Realia Biłgoraja i ziemi biłgorajskiej były dla tego noblisty źródłem inspiracji do wielu z najsłynniejszych dzieł – chociażby utworów Szatan w Goraju, Sztukmistrz z Lublina, Gimpel Głupek. W swoich tekstach Singer pisał m.in.:

Nasłuchałem się od matki wielu pochwał na temat Biłgoraja, ale miasto było jeszcze ładniejsze niż w jej opisach. Otaczały je gęste sosnowe lasy, które wyglądały jak błękitna wstęga. (...) Dom dziadka stał niedaleko od bożnicy, domu nauki, mykwy i cmentarza. Był to stary drewniany dom zbudowany z bali, pobielony. (...) Kiedy uniosłem głowę, zobaczyłem biłgorajską bóżnicę i pola, które rozciągały się wokół aż po skraj lasu. Miały różne kształty i barwy: kwadraty, romby, trójkąty, zielone, ciemne, żółte. Byłem w raju i miałem tylko jedno pragnienie: żeby nigdy mnie stąd nie wygnano.
Izaak Baszewis Singer, Ze zbioru Majn tatns bes-din sztub, I. L. Perec Farlag, Tel-Aviv 1979.

Miasto Biłgoraj jest też głównym miejscem akcji utworu dla dzieci Przygody Króla Jegomości, autorstwa Jana Brzechwy[115]. Ponadto pojawia się w literaturze pamiętnikarskiej, np. w XVII-wiecznych dziełach Bazylego Rudomicza[116]. Wśród bardziej współczesnych utworów pamiętnikarskiej literatury pięknej Biłgoraj odgrywa ważną rolę u takich twórców, jak Melchior Wańkowicz (Wrzesień żagwiący[117]), Zygmunt Klukowski (Dziennik z lat okupacji[118]) i Konrad Bartoszewski (Sąd polowy[119]). Trzej ostatni w swojej twórczości odnosili się do tragedii dziejów miasta w latach II wojny światowej. Wśród najnowszych dzieł pamiętnikarsko-publicystycznych, które łączą się z Biłgorajem, wymienić też należy książki Płoną koty w Biłgoraju autorstwa polityka Janusza Palikota i Mała zagłada Anny Janko.

Poetami, którzy tworzyli utwory liryczne związane z Biłgorajem, są Wacław Oszajca i Urszula Kozioł. Epizodycznie Biłgoraj pojawiał się też w utworach Konstantego Ildefonsa Gałczyńskiego i Mirona Białoszewskiego. Ogólnie jednak nie stanowił ośrodka, z którym szeroko związani byli liczni literaci, wobec czego nawiązań do miasta w literaturze nie ma aż tak wiele[120].

Niezbyt liczne są biłgorajskie nawiązania w innych dziedzinach sztuki i kultury popularnej. Wśród nich należy wymienić znany utwór muzyczny Grzegorza Ciechowskiego Piejo kury, piejo, wydany na płycie ojDADAna z 1996. Folklorystyczny teledysk do utworu wyreżyserował Jan Jakub Kolski, jednak elementy w nim się znajdujące nie reprezentują kultury ludowej ziemi biłgorajskiej[121].

Jeśli chodzi o sztukę filmową, to Biłgoraj jest głównym miejscem akcji oraz miejscem kręcenia zdjęć filmu Motór w reżyserii Wiesława Palucha. Epizodycznie pojawiał się też w serialach telewizyjnych Polskie drogi i Dom.

Media[edytuj | edytuj kod]

Poza mediami ogólnopolskimi Biłgoraj znajduje się w zasięgu działalności dziennikarskiej mediów regionalnych. Należą do nich stacje radiowe i telewizyjne – m.in. Radio Lublin i Telewizja Lublin – a także tytuły prasowe, np. Dziennik Wschodni, Tygodnik Zamojski i Kronika Tygodnia.

Wśród mediów regionalnych i lokalnych, których siedziby znajdują się w Biłgoraju, od 2002 funkcjonuje gazetowy tygodnik NOWa Gazeta Biłgorajska, posiadający również własny portal internetowy[122]. Największymi miejscowymi portalami internetowymi o profilu dziennikarsko-publicystycznym są ponadto Gazeta Biłgorajska Niebieska[123] (od 2010) oraz bilgoraj.com.pl[124].

 Główny artykuł: NOWa Gazeta Biłgorajska.

Własne media prowadzi także samorząd. Są nimi Biłgorajska Telewizja Kablowa, którą można odbierać na terenie miasta[125], oraz kwartalnik kulturalny Tanew, redagowany od 1989[126].

Religia[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Świątynie Biłgoraja.

Katolicyzm[edytuj | edytuj kod]

Kapliczka z 1917 przy ul. Lubelskiej

W Biłgoraju, podobnie jak na terenie całego kraju, większość mieszkańców deklaruje się jako katolicy rzymscy. Pod względem organizacji Kościoła rzymskokatolickiego miasto leży na terenie metropolii przemyskiej, diecezji zamojsko-lubaczowskiej i jest podzielone między dwa dekanaty: Biłgoraj Północny i Biłgoraj Południowy. Według statystyk, dotyczących 2018, w pierwszym z nich w mszach świętych bierze udział 48,3% wiernych, a w drugim 50,0% wiernych. Jest to znacznie więcej, niż w przypadku ogółu kraju, gdzie średnia osób uczestniczących w nabożeństwach to 36,7%[127].

W mieście istnieje 5 kościołów parafialnych. Są to:

  1. kościół pw. Trójcy Świętej i Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny przy ul. Trzeciego Maja, w Śródmieściu. Siedziba dekanatu Biłgoraj Północny.
  2. kościół pw. św. Jerzego przy ul. Tadeusza Kościuszki, w Śródmieściu.
  3. Bazylika mniejsza pw. św. Marii Magdaleny przy ul. Krzeszowskiej, w os. Puszcza Solska. Siedziba dekanatu Biłgoraj Południowy.
  4. kościół pw. Chrystusa Króla przy ul. Polnej, w os. Rożnówka.
  5. kościół pw. św. Jana Pawła II przy ul. Józefa Poniatowskiego, w os. Ogrody.

Trzy pierwsze z wymienionych wyżej są obiektami zabytkowymi.

 Zobacz więcej w artykule Biłgoraj, w sekcji Architektura i zabytki.

Wymieniona wyżej bazylika mniejsza stanowi część Sanktuarium św. Marii Magdaleny, które obejmuje jeszcze m.in. pofranciszkański klasztor. Zbudowano je na miejscu, w którym według tradycji miały miejsce objawienia św. Marii Magdaleny. Obecnie ten zespół sakralny jest niewielkim ośrodkiem pielgrzymkowym.

Poza opisanymi obiektami na terenie miasta znajdują się dwie zabytkowe kaplice z 1917. Z wiarą katolicką związane są też rozsiane w różnych częściach Biłgoraja krzyże i kapliczki przydrożne. Te ostatnie w swojej formie są szczególnie charakterystyczne dla regionu Roztocza.

W Biłgoraju funkcjonuje także żeńskie zgromadzenie zakonne sióstr serafitek[128].

Inne wspólnoty wyznaniowe[edytuj | edytuj kod]

Wśród obiektów i organizacji religijnych na terenie Biłgoraja znajdują się również:

Nekropolie[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Cmentarze w Biłgoraju.

W chwili obecnej na terenie miasta istnieje 6 wydzielonych przestrzennie nekropolii. Są to:

  1. Lapidarium sztuki cmentarnej przy ul. Lubelskiej – czynny cmentarz komunalny, założony w XVIII w. i będący cennym zabytkiem sztuki sepulkralnej, z ossuarium;
  2. Cmentarz przy ul. Lubelskiej – założony w drugiej połowie XIX w., obecnie nieczynny. Ma charakter wielowyznaniowy. Również stanowi cenny obiekt historyczny – zawiera liczne zabytkowe nagrobki z XIX i XX w., w tym groby Rosjan z czasów zaborów, groby zasłużonych Biłgorajan i kwatery żołnierzy poległych w trakcie I i II wojny światowej. Założenie cmentarne obejmuje liczne drzewa – pomniki przyrody, a także dwie zabytkowe bramy z XIX w.
  3. Cmentarz rzymskokatolicki przy al. Jana Pawła II – założony w pierwszej połowie XIX w. jako nekropolia parafii Puszcza Solska. Również ma wartość historyczną, zawiera liczne zabytkowe nagrobki i kapliczki z XIX i XX w., a także kwaterę żołnierzy z kampanii polskiej 1939[132].
  4. Cmentarz komunalny – współczesny obiekt, zlokalizowany w zachodniej części miasta, przy ul. Stefana Batorego.
  5. Cmentarz żydowski przy ul. Marii Konopnickiej – tzw. nowy – zabytkowy obiekt założony w XIX w., w czasie holokaustu miejsce martyrologii. Zlokalizowany jest na nim pomnik zamordowanych Żydów biłgorajskich.
  6. Cmentarz ofiar epidemii cholery i tyfusu z czasów I wojny światowej[ad], zlokalizowany przy ul. Marii Konopnickiej[133].

W przeszłości na terenie miasta regularnie funkcjonowało jeszcze przynajmniej 5 innych cmentarzy[ae]. Były to chrześcijańskie nekropolie przykościelne[af] oraz dwa cmentarze żydowskie – jeden obok dawnej synagogi przy ul. Lubelskiej[134], a drugi przy dzisiejszej ul. Józefa Piłsudskiego (tzw. stary)[135].

Sport[edytuj | edytuj kod]

Obiekty sportowo-rekreacyjne[edytuj | edytuj kod]

Wnętrze hali widowiskowo-sportowej OSiR.
Fragment toru kartingowego na autodromie.

Największym skupiskiem obiektów sportowych w Biłgoraju jest miejski Ośrodek Sportu i Rekreacji. W jego skład wchodzą m.in. boiska piłki nożnej oraz wielofunkcyjne wraz z trybunami, hala widowiskowo-sportowa, urządzenia lekkoatletyczne, skate park, korty tenisowe. Ośrodek zarządza także rekreacyjno-wypoczynkowym zalewem wraz z pełną infrastrukturą sportową, zlokalizowanym w os. Bojary[136]. Boiska, korty tenisowe, siłownie zamknięte i zewnętrzne znajdują się także w innych punktach miasta, w tym przy szkołach. Własne hale sportowe posiadają również placówki oświatowe.

W mieście znajduje się jedna kryta pływalnia, zarządzana przez samorząd powiatowy[137]. Na terenie os. Puszcza Solska zlokalizowany jest autodrom z torami kartingowymi i instalacjami służącymi do organizacji imprez związanych ze sportami motorowymi.

Kluby i stowarzyszenia, imprezy sportowe[edytuj | edytuj kod]

Prawdopodobnie najszerzej znanym klubem sportowym, działającym w Biłgoraju, jest założony w 1945 BKS Łada Biłgoraj. Klub ten skupia się w głównej mierze na piłce nożnej, jednak prowadzi też sekcje innych dziedzin sportowych. Drużyna piłkarska Łady korzysta z obiektów OSiR, które są dla niej stadionem macierzystym.

 Główny artykuł: Łada Biłgoraj.

W regionie znany jest też klub LKS Znicz Biłgoraj, zorientowany głównie na lekkoatletykę i podnoszenie ciężarów. W latach 2000-2013 popularny był zespół BKS Szóstka Biłgoraj, którego kobieca drużyna siatkarska plasowała się w najwyższych polskich klasach rozgrywkowych. Od 1989 funkcjonuje stowarzyszenie Automobilklub Biłgorajski, popularyzujące sporty samochodowe i motocyklowe[138]. Od 2011 działa inicjatywa obywatelska Biłgoraj przyjazny rowerzystom, popularyzująca rower jako środek transportu i lobbująca na rzecz rozwoju infrastruktury rowerowej w mieście[139].

Na terenie miasta działa też wiele innych klubów, stowarzyszeń, środowisk sportowych. Zaliczyć do nich można RWKS Sparta, działający w zakresie sportów wodnych[140], oraz inne, mniejsze organizacje. Biłgoraj w latach 90. XX w. był zalążkiem karate tradycyjnego na terenie Lubelszczyzny; w mieście funkcjonuje klub karate Fudokan[141].

W Biłgoraju odbywają się też regularnie, cykliczne imprezy i zawody, mające na celu popularyzację sportu, zdrowego stylu życia oraz tworzenie wizerunku miasta. W dużej części są one związane z działalnością klubów sportowych, ale też szkół i innych organizacji. Mają zasięg lokalny i regionalny. Należą do nich m.in. Ogólnopolski Rajd Samochodowy o Puchar Tanwi, Ogólnopolskie Zawody Kartingowe (wydarzenia w czerwcu), Ogólnopolski Bieg Uliczny (we wrześniu), Ogólnopolski Turniej Piłki Ręcznej Juniorów (w grudniu)[potrzebny przypis].

Znane osoby związane z Biłgorajem[edytuj | edytuj kod]

 Z tym tematem związana jest kategoria: Ludzie związani z Biłgorajem.
Pisarze Historycy, wojskowi Reprezentanci innych dziedzin
Urszula Kozioł (ur. 1931)
pochodząca z okolic Biłgoraja poetka, felietonistka, autorka utworów dramatycznych dla dzieci i dorosłych
Konrad Bartoszewski (1914-1987)
oficer WP i AK, słynny dowódca partyzancki, dowódca w Bitwie pod Osuchami, pisarz, doktor nauk humanistycznych
Stanisław Matraś (1836-1917)
pracujący w Biłgoraju ksiądz katolicki, pamiętnikarz, polski działacz niepodległościowy
Isaac Bashevis Singer (1902-1991)
wychowywany w Biłgoraju żydowski prozaik, dziennikarz, laureat literackiej Nagrody Nobla
Jerzy Markiewicz (1928-2015)
urodzony w Biłgoraju prawnik, publicysta i historyk, profesor nauk humanistycznych, żołnierz AK
Jan Szmidt (ur. 1952)
pochodzący z Biłgoraja profesor nauk technicznych, od 2012 rektor Politechniki Warszawskiej
Israel Joszua Singer (1893-1944)
urodzony w Biłgoraju żydowski dramaturg, prozaik i dziennikarz
Wanda Wasilewska (1923-1944)
harcerka, żołnierka AK zamordowana w Biłgoraju przez Gestapo
Roman Tokarczyk (ur. 1942)
pochodzący z Biłgoraja prawnik, filozof i tłumacz, profesor nauk humanistycznych
Witold Welcz (1931-2006)
pochodzący z Biłgoraja publicysta, prozaik i dziennikarz, autor powieści dla młodzieży
Jan Chryzostom Zamoyski (zm. 1655)
XVII-wieczny biskup katolicki
Politycy, przedsiębiorcy Sportowcy Artyści, aktorzy
Józef Dechnik (1910-1983)
komunistyczny działacz społeczny i polityk czasów PRL, współpracownik Edwarda Gierka, przewodniczący Komitetu Miejskiego PZPR w Biłgoraju
Justyna Bąk (ur. 1974)
urodzona, mieszkająca i działająca w Biłgoraju dwukrotna rekordzistka świata w biegu na 3000 m z przeszkodami, medalistka mistrzostw Europy
Karolina Gorczyca (ur. 1985)
pochodząca z Biłgoraja aktorka filmowa i telewizyjna
Adam Gorajski (zm. 1602)
szlachcic i polityk przełomu XVI i XVII wieku, współpracownik króla Stefana Batorego, działacz kalwiński, założyciel miasta
Michał Chodara (ur. 1986)
urodzony w Biłgoraju piłkarz ręczny, reprezentant Polski
Elżbieta Igras (ur. 1947)
pochodząca z Biłgoraja piosenkarka, współpracowniczka m.in. Haliny Frąckowiak i zespołu Alibabki
Zbigniew Gorajski (1596-1655)
XVII-wieczny szlachcic i polityk, działacz kalwiński, właściciel miasta
Marzena Karpińska (ur. 1988)
urodzona i działająca w Biłgoraju sztangistka, mistrzyni Europy
Alicja Jachiewicz-Szmidt (ur. 1948)
działająca w Biłgoraju aktorka teatralna i filmowa
Stanisław Kostka Nowakowski (1763-1841)
szlachcic i polityk przełomu XVIII i XIX wieku, szambelan króla Stanisława Augusta Poniatowskiego, właściciel miasta
Damian Kusiak (ur. 1988)
pochodzący z Biłgoraja lekkoatleta specjalizujący się w pchnięciu kulą
Harvey Keitel (ur. 1939)
jeden z najznamienitszych hollywoodzkich aktorów, syn pochodzących z Biłgoraja emigrantów
Janusz Palikot (ur. 1964)
urodzony i działający w Biłgoraju przedsiębiorca i polityk, poseł na Sejm V, VI i VII kadencji
Kazimierz Węgrzyn (ur. 1967)
pochodzący z Biłgoraja piłkarz, reprezentant Polski
Stefan Knapp (1921-1996)
pochodzący z Biłgoraja, działający w Wielkiej Brytanii artysta, plastyk i malarz
Piotr Szeliga (ur. 1977)
urodzony i działający w Biłgoraju polityk, poseł na Sejm VII kadencji
Robert Kuraś (ur. 1983)
pochodzący z Biłgoraja aktor teatralny i filmowy
Genowefa Tokarska (ur. 1949)
pochodząca z okolic Biłgoraja posłanka na Sejm VII i VIII kadencji, wojewoda lubelski w latach 2007–2011
Andrzej Piekarczyk (ur. 1963)
pochodzący z Biłgoraja satyryk, członek Kabaretu OT.TO
Andrzej Wąsek (1943-2003)
urodzony w Biłgoraju profesor prawa karnego, przewodniczący Komisji do Spraw Reformy Prawa Karnego przy Prezydencie RP
Stefan Szmidt (ur. 1943)
urodzony i działający w Biłgoraju aktor teatralny i filmowy
Henryk Wujec (ur. 1940)
pochodzący z okolic Biłgoraja polityk, działacz opozycji w czasach PRL, poseł na Sejm X, I, II i III kadencji, wiceminister rolnictwa w latach 1999–2000
Wojciech Gilewicz (ur. 1974)
pochodzący z Biłgoraja artysta malarz i fotograf oraz autor filmów wideo i instalacji

Uwagi[edytuj | edytuj kod]

  1. Cmentarz ten został założony około 1786 na mocy dekretu cesarza Józefa II, na wzniesieniu, na którym według regionalisty Michała Pękalskiego istniało dawne grodzisko.
  2. Do XVII w. w Biłgoraju istniał wspomniany zbór kalwiński, prawdopodobnie funkcjonowały też cerkiew greckokatolicka i bożnica żydowska. Brak kościoła katolickiego w Biłgoraju był zapewne jednym z powodów założenia na południe od niego wioski Puszcza Solska. Miejscowość ta powstała wokół franciszkańskiego klasztoru, który ufundowali Zamoyscy – rzymskokatoliccy konkurenci Gorajskich.
  3. Od 1693 do 1728 Biłgoraj był własnością – kolejno – Stanisława Antoniego Szczuki, jego żony Konstancji, Jana Kantego i Marcina Leopolda.
  4. Od 1735 Biłgoraj był własnością – kolejno – Eustachego, Jana Nepomucena Eryka i Stanisława Kostki Potockich.
  5. Wraz ze swoimi oddziałami w pobliżu Biłgoraja walczyli m.in. Kajetan Karol Cieszkowski, płk Marcin Borelowski, płk Dionizy Czachowski i gen. Antoni Jeziorański.
  6. Po upadku powstania styczniowego w Biłgoraju ulokowano najpierw 18., a potem 13. pułk kozaków dońskich.
  7. Rosyjskie władze państwowe ze względów strategicznych nie budowały połączeń kolejowych do miast przygranicznych. Biłgoraj znajdował się około 15km od granicy z Cesarstwa Austriackiego.
  8. Najbliżej Biłgoraja – ok. 60km na wschód od miasta – front znajdował się w sierpniu 1920. W pobliżu Zamościa rozegrała się wówczas kawaleryjska Bitwa pod Komarowem.
  9. Akcje niemieckiego lotnictwa – mimo odnoszącej pewne sukcesy polskiej obrony przeciwlotniczej – wiązały się nie tylko z dewastacją architektury, ale też ze śmiercią pewnej ilości mieszkańców oraz polskich żołnierzy.
  10. W źródłach pojawiają się informacje o tym, jak łuna płonącego Biłgoraja widziana była w odległości kilkudziesięciu kilometrów. Według ustaleń polskiej żandarmerii wojskowej winnym zorganizowania akcji podpalenia miasta był dywersant, nadleśniczy Ruszard Müller, którego rozstrzelano po wyroku wojskowego sądu polowego.
  11. Były to głównie 11., 73. i 75. pułk piechoty; przez miasto przejeżdżała także Warszawska Brygada Pancerno-Motorowa i inne oddziały.
  12. Patrz artykuł: Bitwa pod Tomaszowem Lubelskim.
  13. M.in. 2 listopada 1942, w ramach operacji „Reinhard”, publicznie rozstrzeliwano mieszkańców wyprowadzanych z getta; w tym samym miesiącu dokonano wymordowania żydowskich pacjentów Szpitala Powiatowego, a na Nowym Cmentarzu Żydowskim rozstrzelano kolejnych 300 Żydów.
  14. Pierwszy z nich, 24 września 1943, był kierowany przez Tadeusza „Żegotę” Sztumberka-Rychtera, zakończył się uwolnieniem 72 więźniów, w tym Ludwika Ehrlicha. Drugi, kilka miesięcy później, był kierowany przez Edwarda „Groma” Błaszczaka i zakończył się uwolnieniem 42 osób.
  15. Patrz sekcja: Zabory w rozdziale Historia.
  16. Patrz sekcja:' I Rzeczpospolita w rozdziale Historia.
  17. Patrz sekcja: Założenie Biłgoraja w rozdziale Historia.
  18. Patrz sekcja: Strój biłgorajski.
  19. Patrz sekcja: I wojna światowa i II Rzeczpospolita w rozdziale Historia.
  20. Patrz sekcja: II wojna światowa w rozdziale Historia.
  21. Patrz sekcja: Nekropolie.
  22. Patrz sekcja: Architektura i zabytki.
  23. Wzmianka ta może być odniesieniem do Dymitra z Goraja lub innego przedstawiciela rodu Gorajskich.
  24. Początkowo przedsiębiorstwo działało pod nazwą Powiatowy Zarząd Dróg Lokalnych.
  25. Patrz sekcja: Dawna architektura.
  26. Patrz sekcja: Zabory w rozdziale Historia.
  27. Patrz sekcja: II wojna światowa w rozdziale Historia.
  28. Patrz sekcja: Sitarstwo biłgorajskie.
  29. Patrz sekcja: Architektura i zabytki.
  30. Patrz sekcja: I wojna światowa i II Rzeczpospolita w rozdziale Historia.
  31. Nie wlicza się tu doraźnie organizowanych nekropolii, takich, jak np. stworzony w 1939 r. cmentarz przy Szpitalu Powiatowym.
  32. Przy kościele pw. Trójcy Świętej Wniebowzięcia NMP, kościele (dawniej cerkwi) pw. św. Jerzego, oraz kościele pw. św. Marii Magdaleny.

Przypisy[edytuj | edytuj kod]

  1. a b Biłgoraj polskawliczbach.pl, w oparciu o dane GUS.
  2. Mapa topograficzna 1:100 000 Wojskowego Instytutu Geograficznego. Pas 46, słup 35, arkusz Biłgoraj. Warszawa 1938.
  3. Tamże.
  4. Mapy klimatu Polski: temperatura średnia. Serwis Pogodynka Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej.
  5. Roztocze Środkowe. Mapa turystyczna 1:50 000, wyd. Compass, Kraków 2018.
  6. https://www.bilgoraj.pl/page/73/okolice-bilgoraja.html [dostęp 2018-10-17].
  7. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  8. Pomiar w Geoportalu, 2018-10-17.
  9. Pomiar w Geoportalu, 2018-10-17.
  10. Urząd Statystyczny w Lublinie, Bank Danych lokalnych na rok 2017.
  11. GUS, Baza Demograficzna – Tablice predefiniowane – Wyniki badań bieżących; Stan i struktura ludności; Ludność według płci i miast [dostęp 2010-09-14].
  12. Województwo lubelskie – Urząd Statystyczny w Lublinie, Bank Danych lokalnych na rok 2017.
  13. Gmina miasto Biłgoraj – Urząd Statystyczny w Lublinie, Bank Danych lokalnych na rok 2017.
  14. Rady Osiedli – Biłgoraj [dostęp 2018-10-15].
  15. https://www.bilgoraj.sr.gov.pl/ [dostęp 2018-10-15].
  16. https://zamosc.po.gov.pl/prokuratura-rejonowa-w-bilgoraju,104.html?sLang=pl [dostęp 2018-10-15].
  17. Powiatowy Urząd Pracy w Biłgoraju [dostęp 2018-10-15].
  18. Urząd Skarbowy w Biłgoraju – Izba Administracji Skarbowej w Lublinie [dostęp 2018-10-15].
  19. http://pssebilgoraj.nbip.pl/pssebilgoraj/ [dostęp 2018-10-15].
  20. Biuletyn Informacji Publicznej – Powiatowy Inspektorat Weterynarii w Biłgoraju [dostęp 2018-10-18].
  21. https://www.krus.gov.pl/krus/struktura/oript/oript-tabela-z-danymi/pt-w-bilgoraju/ [dostęp 2018-10-15].
  22. Nadleśnictwo Biłgoraj – Lasy Państwowe [dostęp 2018-10-15].
  23. Oddziały, inspektoraty, biura terenowe ZUS [dostęp 2018-10-15].
  24. ]http://www.word.zamosc.pl/page/95/oddzial-bilgoraj.html Wojewódzki ośrodek ruchu drogowego w Zamościu – Oddział Biłgoraj] [dostęp 2018-10-16].
  25. http://bilgoraj.com.pl/uslugi-agencji-celnej-mimo-likwidacji-oddzialu-celnego,4,4,11,1,10213,n.html [dostęp 2018-10-15].
  26. Wyszukiwarka placówek Poczty Polskiej [dostęp 2018-10-15].
  27. Miasta partnerskie, oficjalna strona Urzędu Miasta w Biłgoraju [dostęp 2018-10-15].
  28. Ewidencja zabytków gminy miasto Biłgoraj.
  29. O starym cmenatrzu i..., Brytan, „Tanew” nr 2/2000.
  30. Dzieje Biłgoraja, rozdz. Przyczyny Lokacji, Markiewicz, Śladkowski, Szczygieł, Lublin 1985.
  31. Dzieje Biłgoraja, rozdz. Lokacja Biłgoraja, Markiewicz, Śladkowski, Szczygieł, Lublin 1985.
  32. Tekst dokumentu lokacyjnego Miasta Biłgoraja.
  33. Dzieje Biłgoraja, rozdz. Przyczyny lokalizacji, Markiewicz, Śladkowski, Szczygieł, Lublin 1985.
  34. Dzieje Biłgoraja, rozdz. Adam Gorajski – założyciel miasta, Markiewicz, Śladkowski, Szczygieł, Lublin 1985..
  35. Dzieje Biłgoraja, rozdz. Przyczyny lokalizacji, Markiewicz, Śladkowski, Szczygieł, Lublin 1985.
  36. Dzieje Biłgoraja, rozdz. Herb, Markiewicz, Śladkowski, Szczygieł, Lublin 1985.
  37. Dzieje Biłgoraja, rozdz. Życie gospodarczo-społeczne, Markiewicz, Śladkowski, Szczygieł, Lublin 1985.
  38. Dzieje Biłgoraja, rozdz. Miasto w czasie wojen drugiej połowy XVII i początku XVIII w., Markiewicz, Śladkowski, Szczygieł, Lublin 1985.
  39. Dzieje Biłgoraja, rozdz. Ludność, Markiewicz, Śladkowski, Szczygieł, Lublin 1985.
  40. a b c Historia miasta, Balicki, bilgoraj.pl.
  41. 2 września 1863 r. pod Biłgorajem, Brytan, bilgoraj.lbl.pl.
  42. Park na Różnówce, Brytan, bilgoraj.lbl.pl.
  43. Zapomniany biłgorajski cmentarz, bilgorajska.pl.
  44. Historia miasta, Balicki, bilgoraj.pl.
  45. Dzieje Biłgoraja, Markiewicz, Szczygieł, Śladkowski, Lublin 1985, s. 159–160.
  46. Jerzy Markiewicz, Paprocie zakwitły krwią partyzantów, Lublin 1962.
  47. Solidarność na Ziemi Biłgorajskiej w latach 1980–1989, Wilkowski, Chełm 2010, s. 294–297.
  48. Tradycje sitarskie, bilgoraj.pl.
  49. Dzieje Biłgoraja, rozdz. Ludność, Markiewicz, Śladkowski, Szczygieł, Lublin 1985.
  50. Tradycje sitarskie, bilgoraj.pl.
  51. Tajny język sitarski, bilgoraj.lbl.pl.
  52. Biłgoraj, czyli raj. Rodzina Singerów i świat, którego już nie ma, Lublin 2005.
  53. Historia Żydów w Biłgoraju w portalu Wirtualny Sztetl [dostęp 2018-10-14].
  54. Dzieje Biłgoraja, rozdz. Wojna okupacja i ruch oporu, Markiewicz, Śladkowski, Szczygieł, Lublin 1985.
  55. Dzieje Biłgoraja, rozdz. Układ przestrzenny miasta, Markiewicz, Śladkowski, Szczygieł, Lublin 1985.
  56. Pieróg biłgorajski, bilgoraj.pl.
  57. Olej lniany, bilgoraj.pl.
  58. Biłgorajska żurawinówka oraz Nelewka dereniowa, bilgoraj.pl.
  59. Krężałki biłgorajskie, bilgoraj.pl.
  60. Polskie legendy: Legenda o Goraju. Powstanie Biłgoraja.
  61. Polskie legendy: O niezwykłej urodzie Biłgorajanek.
  62. Aż cię wszystkie ognie przejdą, Skakuj, bilgoraj.lbl.pl.
  63. Polskie legendy: O sitarzu, który z piekła się wydostał.
  64. Tańce biłgorajskie – Zespół Pieśni i Tańca Uniwersytetu Jagiellońskiego Słowianki, www.slowianki.uj.edu.pl [dostęp 2018-02-19] (pol.).
  65. E. Piskorz-Branekova, Tradycyjne stroje i zdobienia biłgorajskie, Zamość 2013.
  66. https://www.ambra.com.pl/nasza-firma [dostęp 2018-1017].
  67. http://www.mewa.com.pl [dostęp 2016-02-08].
  68. http://www.modelgroup.com/pl/about/locations/siedziba-g%C5%82%C3%B3wna [dostęp 2018-10-17].
  69. Moastostal-Met. O firmie [dostęp 2018-10-16].
  70. https://www.pol-skone.pl/o-nas [dostęp 2018-10-17].
  71. http://www.tergopower.com/index.php/projects/bilgoraj-renewable-energy-plant [dostęp 2016-02-08].
  72. http://www.bilgoraj.com.pl/ikea-chciala-inwestowac-u-nas-8211-nic-z-tego-nie-wyszlo,1,7664,n.html [dostęp 2016-02-08].
  73. http://bilgoraj.com.pl/_news.php?id=12216&page=50 [dostęp 2016-02-08].
  74. Gmina miasto Biłgoraj – Urząd Statystyczny w Lublinie, Bank Danych lokalnych na rok 2017.
  75. ARION Szpitale sp. z o.o. Zespół Opieki Zdrowotnej w Biłgoraju [dostęp 2018-10-17].
  76. KPP Biłgoraj [dostęp 2018-10-15].
  77. Komenda Powiatowa Państwowej Straży Pożarnej w Biłgoraju [dostęp 2018-10-15].
  78. https://krs-pobierz.pl/ochotnicza-straz-pozarna-ratownictwo-wodne-i-ekologiczne-w-bilgoraju-i457313 [dostęp 2018-10-15].
  79. PGK w Biłgoraju sp. z o.o. [dostęp 2018-10-17].
  80. Biuletyn Informacji Publicznej – Biłgorajskie Przedsiębiorstwo Energetyki Cieplnej Sp. z o.o. [dostęp 2018-10-17].
  81. Gmina miasto Biłgoraj – Urząd Statystyczny w Lublinie, Bank Danych lokalnych na rok 2017.
  82. Gmina miasto Biłgoraj – Urząd Statystyczny w Lublinie, Bank Danych lokalnych na rok 2017.
  83. Gmina miasto Biłgoraj – Urząd Statystyczny w Lublinie, Bank Danych lokalnych na rok 2017.
  84. Biłgoraj – szkoły ponadgimnazjalne [dostęp 2018-10-17].
  85. Państwowa Szkoła Muzyczna I Stopnia w Biłgoraju [dostęp 218-10-17].
  86. https://www.umcs.pl/pl/klbilgoraj.htm [dostęp 2018-10-17].
  87. http://www.kpssbilgoraj.edu.pl/?go=zakladka&id=1&nazwa=O%20KPSS [dostęp 2018-10-17].
  88. https://wioskisos.org/nasze-lokalizacje/ [dostęp 2018-10-17].
  89. Historia kolei w Biłgoraju
  90. https://greenvelo.pl [dostęp 2018-10-13].
  91. Punkt Informacji Kulturalnej i Turystycznej w Biłgoraju [dostęp 2018-10-14].
  92. Oficjalna strona oddziału PTTK w Biłgoraju [dostęp 2018-10-14].
  93. Ewidencja zabytków gminy miejskiej Biłgoraj, stan na 2018 r.
  94. https://bilgorajska.pl/aktualnosc,5383,0,0,0,Zabytki-dla-Muzeum.html [dostęp 2018-10-14].
  95. Dzieje Biłgoraja, rozdz. Wojna okupacja i ruch oporu, Markiewicz, Śladkowski, Szczygieł, Lublin 1985.
  96. Dzieje Biłgoraja, rozdz. Po odzyskaniu niepodległości, Markiewicz, Śladkowski, Szczygieł, Lublin 1985.
  97. https://www.dziennikwschodni.pl/zamosc/bilgoraj-odtworzyli-w-polsce-bialoruska-synagoge,n,1000170795.html [dostęp 2018-10-13].
  98. Ewidencja zabytków gminy miejskiej Biłgoraj, stan na 2018 r.
  99. K. Szubiak, Biłgorajskie pomniki' [dostęp 2018-10-14].
  100. Miejsce egzekucji partyzantów w Rapach koło Biłgoraja [dostęp 2018-10-14].
  101. http://bilgoraj.com.pl/bck-po-remoncie-pierwsze-zdjecia-budynku,,4,11,1,8821,n.html [dostęp 2018-10-15].
  102. Oficjalna witryna Biłgorajskiego Centrum Kultury [dostęp 2018-10-14].
  103. Oficjalna witryna MiPBP w Biłgoraju [dostęp 2018-10-14].
  104. Oficjalna witryna Młodzieżowego Domu Kultury [dostęp 2018-10-14].
  105. http://www.mdk.lbl.pl/ps/info_tanew.html [dostęp 2018-10-14].
  106. Oficjalna witryna fundacji Kresy 2000 [dostęp 2018-10-14].
  107. Oficjalna witryna CKN Pogotowie [dostęp 2018-10-14].
  108. Oficjalna witryna Biłgorajskiego Towarzystwa Regionalnego [dostęp 2018-10-15].
  109. Oficjalna witryna Biłgorajskiego Towarzystwa Literackiego [dostęp 2018-10-15].
  110. https://www.bck.lbl.pl/spotkania.php [dostęp 2018-10-15].
  111. Program festiwalu Śladami Singera w Biłoraju w 2018 r. [dostęp 2018-10-15].
  112. https://www.bilgoraj.pl/news/1562/festiwal-kultur-2018.html [dostęp 2018-10-15].
  113. https://bilgorajska.pl/aktualnosc,6334,0,0,0,Pozegnanie-sitarzy-co-sie-nazywa-Zalosne-i-Jarmark-Kresowy.html [dostęp 2018-10-15], https://bilgorajska.pl/aktualnosc,6394,0,0,0,Bilgoraj-pozegnal-sitarzy.html [dostęp 2018-10-15].
  114. http://bilgorajska.pl/aktualnosc,15864,0,0,0,Dni-Bilgoraja-2018-LEMON-Robert-Janowski-turniej-Wymiatacze.html [dostęp 2018-10-15].
  115. Jan Brzechwa, Przygoda Króla Jegomości, Warszawa 1988.
  116. https://www.bilgoraj.pl/page/236/bazyli-rudomicz.html [dostęp 2018-10-15].
  117. Melchior Wańkowicz – Strzępy epopei. Szpital w Cichiniczach. Wrzesień żagwiący. Po klęsce, Warszawa 2009.
  118. Zygmunt Klukowski – Dziennik z lat okupacji, Lublin 1959.
  119. Konrad Bartoszewski – Sąd polowy, Biłgoraj 1995.
  120. M. Kurzyna, Przewodnik krajoznawczy po Biłgoraju (...).
  121. Grzegorz Ciechowski – reportaż o kłopotach z płytą "OjDADAna" [dostęp 2018-10-15].
  122. http://www.gazetabilgoraj.pl [dostęp 2018-10-15].
  123. http://www.bilgorajska.pl [dostęp 2018-10-15].
  124. http://www.bilgoraj.com.pl [dostęp 2018-10-15].
  125. https://www.bck.lbl.pl/btk.php [dostęp 2018-10-15].
  126. https://www.bck.lbl.pl/tanew2018.php [dostęp 2018-10-15].
  127. https://bilgorajska.pl/aktualnosc,15469,0,0,0,Koscielne-statystyki.html [dostęp 2018-10-13].
  128. http://www.serafitki.pl/s-serafitki/wspolnoty/46-wspolnoty-prowincji-rzeszowskiej [dostęp 2018-10-14].
  129. Strona Kościoła Zielonoświątkowego w RP – Baza adresowa zborów.
  130. Dane według wyszukiwarki zborów, na oficjalnej stronie Świadków Jehowy jw.org [dostęp 2018-10-13].
  131. Józef Sygnowski. 40-lecie Zboru w Biłgoraju. „Na Straży”, 1/2004. Na Straży. 
  132. Witryna parafii pw. św. Marii Magdaleny w Biłgoraju [dostęp 2018-10-14].
  133. https://bilgorajska.pl/aktualnosc,5212,0,0,0,Zapomniany-bilgorajski-cmentarz.html [dostęp 2018-10-14].
  134. https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/b/1911-bilgoraj/114-cmentarze/7549-cmentarz-zydowski-w-bilgoraju-ul-lubelska [dostęp 2018-10-14].
  135. https://sztetl.org.pl/pl/miejscowosci/b/1911-bilgoraj/114-cmentarze/7493-stary-cmentarz-zydowski-rog-ul-3-go-maja-i-ul-pilsudskiego [dostęp 2018-10-14].
  136. Ośrodek Sportu i Rekreacji w Biłgoraju – OSiR Biłgoraj, osir.lbl.pl [dostęp 2018-10-18] (pol.).
  137. Kryta pływalnia w Zespole Szkół Budowlanych i Ogólnokształcących im. J. Dechnika w Biłgoraju, www.plywalnia.zsbio.lbl.pl [dostęp 2018-10-18].
  138. Zenon Łój, Historia Klubu, www.akbilgorajski.pl [dostęp 2018-10-19] (pol.).
  139. O inicjatywie – Biłgoraj Przyjazny Rowerzystom, www.bilgorajprzyjaznyrowerzystom.pl [dostęp 2018-10-19] (pol.).
  140. O Klubie – RWKS SPARTA, www.sparta.lbl.pl [dostęp 2018-10-19] (pol.).
  141. k, 03.05.2017 r. Biłgoraj- Reaktywacja Fudokan Karate Klubu Biłgoraj, www.lubelskie.karate.pl [dostęp 2018-10-19] (pol.).

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

  • Adamczyk-Garbowska Monika, Trzciński Andrzej (red.), Zagłada Biłgoraja. Księga pamięci, Warszawa 2009.
  • Bajkowy zakątek, serwis internetowy [dostęp 2018-10-22].
  • Balicki Adam, Historia miasta [dostęp 2018-10-22].
  • Bartoszewski Konrad – Sąd polowy, Biłgoraj 1995.
  • bilgoraj.com.pl, regionalny serwis internetowy [dostęp 2018-10-22].
  • Biłgoraj, czyli raj. Rodzina Singerów i świat, którego już nie ma, Lublin 2005.
  • Biłgoraj, mapa topograficzna 1:100 000, pas 46, słup 35, Wojskowy Instytut Geograficzny, Warszawa 1938.
  • Brytan Tomasz, 2 września 1863 r. pod Biłgorajem [dostęp 2018-10-22].
  • Brytan Tomasz, O starym cmentarzu i..., kwartalnik kulturalny Tanew, nr 2/2000.
  • Brytan Tomasz, Park na Rożnówce, kwartalnik kulturalny Tanew, nr 5/1995.
  • Brzechwa Jan, Przygoda Króla Jegomości, Warszawa 1988.
  • Ewidencja zabytków gminy miasto Biłgoraj, stan na 2018
  • Gazeta Biłgorajska Niebieska, regionalny serwis internetowy [dostęp 2018-10-22].
  • Kazanowska-Jarecka Barbara, Atlas strojów ludowych. Strój biłgorajsko-tarnogrodzki, Wrocław 1958.
  • Kita Mirosław, Dzieje Parafii Trójcy Świętej Wniebowzięcia NMP w Biłgoraju, Biłgoraj 2006.
  • Klukowski Zygmunt – Dziennik z lat okupacji, Lublin 1959.
  • Kurzyna Marian – Przewodnik krajoznawczy po Biłgoraju, Biłgoraj 2004.
  • Markiewicz Jerzy, Paprocie zakwitły krwią partyzantów, Lublin 1962.
  • Markiewicz Jerzy, Szczygieł Ryszard, Śladkowski Wiesław, Dzieje Biłgoraja, Lublin 1985.
  • Oficjalny serwis Urzędu Miasta w Biłgoraju [dostęp 2018-10-22].
  • Pękalski Michał, Tajny język sitarski, Literatura ludowa, nr 5-6/1959.
  • Piskorz-Branekova Elżbieta, Tradycyjne stroje i zdobienia biłgorajskie, Zamość 2013.
  • Roztocze Środkowe. Mapa turystyczna 1:50 000, Kraków 2018.
  • Skakuj Dorota, Zarys dziejów powiatu biłgorajskiego w latach 1867–1939, Biłgoraj 2005.
  • Wańkowicz Melchior – Strzępy epopei. Szpital w Cichiniczach. Wrzesień żagwiący. Po klęsce, Warszawa 2009.
  • Wilkowski Eugeniusz, Solidarność na Ziemi Biłgorajskiej w latach 1980–1989, Chełm 2010, s. 294–297.
  • Z dziejów sanktuarium św. Marii Magdaleny w Puszczy Solskiej, Biłgoraj 2006.

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]