Bolesławiec

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacja, szukaj
Ten artykuł dotyczy miasta. Zobacz też: inne miejsca o tej nazwie.
Bolesławiec
Stary rynek i ratusz
Stary rynek i ratusz
Herb Flaga
Herb Bolesławca Flaga Bolesławca
Dewiza: Miasto Ceramiki
Państwo  Polska
Województwo  dolnośląskie
Powiat bolesławiecki
Gmina gmina miejska
Prawa miejskie 1251
Prezydent Piotr Roman
Powierzchnia 23,57 km²
Populacja (2011)
• liczba ludności
• gęstość

40 209
1690 os./km²
Strefa numeracyjna
(+48) 75
Kod pocztowy 59-700 Bolesławiec Śląski
Tablice rejestracyjne DBL
Położenie na mapie województwa dolnośląskiego
Mapa lokalizacyjna województwa dolnośląskiego
Bolesławiec
Bolesławiec
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Bolesławiec
Bolesławiec
Ziemia 51°15′50″N 15°33′39″E/51,263889 15,560833
TERC
(TERYT)
0201011
Strona internetowa
BIP

Bolesławiec (łac. Boleslavia, niem. Bunzlau, Buntzlau, śl-niem. Bunzel) – miasto w Polsce, w województwie dolnośląskim, siedziba powiatu bolesławieckiego, historycznie leżące na Dolnym Śląsku.

Przez miasto przepływa rzeka Bóbr, okoliczne obszary leśne należą do Borów Dolnośląskich.

W latach 1975–1998 miasto administracyjnie należało do województwa jeleniogórskiego.

Według danych Głównego Urzędu Statystycznego 31 marca 2011 r. miasto liczyło 40 209 mieszkańców[1].

Struktura powierzchni[edytuj]

Według danych z 2007[2] Bolesławiec ma obszar 23,57 km² (235. miejsce w kraju), w tym:

  • użytki rolne: 33%
  • użytki leśne: 18%

Miasto stanowi 1,75% powierzchni powiatu.

Sąsiednie gminy: gmina Bolesławiec, gmina Warta Bolesławiecka, gmina Nowogrodziec, gmina Gromadka, gmina Osiecznica.

Historia[edytuj]

Epoka paleolitu (ok. 10000 – ok. 8300 lat p.n.e.)[edytuj]

Rzeka Bóbr w Bolesławcu

Najstarsze ślady pobytu człowieka w rejonie Bolesławca pochodzą z młodszej fazy późnego paleolitu, tj. ok. 10 000 lat p.n.e. W 1974 na wysokim tarasie Bobru w Bobrowicach koło Szprotawy odnalezione zostały narzędzia krzemienne z tego okresu (liściak typu Lyngby wraz z dwoma fragmentami odłupków). W tym samym czasie w Golnicach koło Bolesławca, również na terasie dopływu Bobru odkryte zostały podobne wyroby (asymetryczny tylczak z retuszowaną bazą oraz dwa duże łuskowe fragmenty odłupków). Usytuowanie znalezisk ma ścisły związek z górskim charakterem Bobru. Dolina tej rzeki, szeroka od 500 do 3500 m, w okresie wiosennym i w czasie ciągłych opadów deszczu znajdowała się pod wodą. Poziom wód gruntowych sprawiał, iż opadała ona powoli. W związku z tym dolina przez długi czas była trudno dostępna. Dla własnego bezpieczeństwa człowiek późnego paleolitu przebywał więc na tym obszarze na terenach zabezpieczających go przed żywiołem wodnym.

Epoka mezolitu (ok. 8300 p.n.e. – ok. 4500 lat p.n.e.)[edytuj]

W dorzeczu Bobru odkryto aż 45 stanowisk datowanych na epokę mezolitu, od Bolesławca do Krosna Odrzańskiego. Wszystkie one, podobnie jak i w paleolicie, usytuowane są przy krawędziach dolin, na terasach lub wydmach, przede wszystkim po stronie południowej lub południowo-zachodniej. Odkryte znaleziska to obozowiska wielkości od 2-3 arów do 1 ha (w tym wypadku byłoby to kilka małych funkcjonalnych w tamtym czasie stanowisk), na których terenie odnaleziono nieliczne wyroby krzemienne. Zamieszkująca w tym czasie dorzecze Bobru ludność przybyła tutaj u schyłku paleolitu z kręgu tzw. kultury Federmesser i ahrensburskiej. Po ociepleniu się klimatu pozostała tu część ludności uczestniczyła w powstaniu społeczności mezolitycznej, określanej mianem grupy protokomornickiej. Po dalszym ociepleniu opuściła ona jednak rejon Bobru, a na te obszary przybyła u schyłku okresu borealnego ludność postmaglemoska, zapewne z kultury chojnicko-pieńkowskiej. Zajmowała się głównie eksploatacją środowiska leśno-wodnego (łowiectwo, rybołówstwo). Kres osadnictwa mezolitycznego nastąpił w końcu II okresu neolitu.

Epoka neolitu (ok. 4500 p.n.e. – 1800 lat p.n.e.)[edytuj]

Rejon Bolesławca penetrowany był także w epoce neolitu, zwłaszcza przez plemiona kultury ceramiki sznurowej. Potwierdzeniem tego jest stanowisko tej kultury odkryte w Bolesławicach (kamienny toporek). Największe skupiska osadnicze wystąpiły w Pradolinie Głogowsko-Baryckiej, Nizinie Śląskiej i Kotlinie Raciborskiej, w miejscach występowania najżyźniejszych gleb i nieco już przetrzebionych lasów. Ze względu na znaczną ruchliwość plemion tej kultury sądzi się, że w ich sposobie gospodarowania dominował chów oraz pewne formy pasterstwa. Z czasem ludność tej kultury zastała zasymilowana przez napływającą z zewnątrz społeczność posługującą się lepszymi wyrobami z brązu.

Epoka brązu (1800 p.n.e. – 700 lat p.n.e.)[edytuj]

Najważniejszą kulturą archeologiczną epoki brązu była kultura łużycka, poprzedzona kulturą przedłużycką, która nie zatracając charakteru mogiłowego, wytworzyła cały szereg cech lokalnych. Umiejscawiana między Kaczawą a górnym Bobrem i Szprotawą. Prawdopodobnie w tym czasie miała miejsce stabilizacja osadnicza ludności tej kultury na Śląsku, Saksonii, Łużycach i w Wielkopolsce. Z tego okresu tzw. fazy klasycznej kultury przedłużyckiej odnaleziono w Bobrowicach koło Szprotawy uchatą szpilę o zdobionej główce. W niedalekiej od Bolesławca Osiecznicy znaleziono z kolei brązową siekierkę z brzegami. Mimo iż ślady pobytu ludności kultury łużyckiej odnaleziono na brzegach niemal całego biegu Bobru, to jednak teren ten nie należy do dużych obszarów osadniczych (z wyjątkiem okolic Żagania i Nowogrodu Bobrzańskiego). Kilkanaście stanowisk odkrytych w pobliżu Bolesławca wskazuje wszelako na dość intensywną penetrację tej części ziem nadbobrzańskich przez społeczności kultury łużyckiej. Stanowiska te (cmentarzyska) usytuowane są m.in. w Bolesławcu, Bolesławicach, Buczku Małym, Kruszynie-Godnowie, Rakowicach-Otoku.

Epoka żelaza (okres lateński i rzymski 400–500 lat n.e.)[edytuj]

Po krótkim okresie halsztackim (700–400 lat p.n.e.), w którym upadła kultura łużycka, nastąpił okres lateński (w okolicach Wrocławia datowany na czas między IV w. p.n.e. a schyłkiem II w. n.e.). Rejon Bolesławca znajdował się poza oddziaływaniem „celtyckich” grup kulturowych. Pomimo tego w Bolesławcu znaleziono brązową zapinkę z wolną piętką i tarczką. Reprezentuje ona rzadki okaz zapinki Munssingenskiej z cięciwą obwiniętą wokół kabłąka. Druga z fibul, żelazna z wolno piętką i niedużą zdobioną kulką przynależy do późnej wersji zapinki duchcowskiej (nazwa od skarbu w Duchcowie). Obie są formami wczesnolateńskimi. Przypuszcza się, że te znaleziska wskazują na istnienie dodatkowego szlaku kontaktu Celtów z Północą. W rejonie Szprotawy i Starej Koperni koło Żagania odkryto żelazne zapinki kowalewicke w grobach kultury pomorskiej. Pod koniec II w. n.e. miejsce Celtów zajęła ludność kultury luboszyckiej (połowa II w. – IV-V w. n.e). Badania nad osadnictwem w tym rejonie w okresie przedrzymskim i wpływów rzymskich z wyjątkiem luźnych znalezisk oraz ceramiki dowodzącej istnienia osady, jak dotychczas, nie potwierdziły istnienia tutaj zawartego osadnictwa. Znajdowało się ono bowiem na pograniczu kultury luboszyckiej i legnickiego rejonu kultury przeworskiej. Wspomniane znaleziska z okresu wpływów rzymskich (I w. p.n.e. – VI w. n.e) nie należą do imponujących. W latach 1932-1933 w Bolesławicach odkryto dwie monety rzymskie (jedna z brązu), które znajdowały się w prywatnym posiadaniu, a obecnie uważane są za zaginione. Znacznie wcześniej (1820 rok) w Bolesławcu odkryto denar rzymski wraz z ostrzem włóczni, a następnie w 1941 r. denar Gordiana III z lat 238-244. Monety te dowodzić mogą istnienia szlaku handlowego w tym rejonie już w I połowie I tysiąclecia. Uwagę zwraca natomiast odkrycie w Bolesławcu osady (ceramika) kultury luboszyckiej. Nieco dalej na północ od miasta, w Parkoszowie, odnaleziono cmentarzysko tej kultury z pięcioma grobami wyposażonymi w ceramikę i ułamkami ciałopalenia oraz stopione szkło i ułamek grzebienia. Sądzi się, że osadnictwo w tym okresie zajmowało niewielki obszar wzdłuż Bobru.

Osadnictwo wczesnośredniowieczne (VI–X wiek)[edytuj]

W VI/VII wieku Śląsk oraz Łużyce nie były jeszcze zasiedlone przez Słowian. Przybyli oni na Śląsk w VII w., jednak w rejonie Bolesławca nie odnaleziono śladów ich pobytu w tym czasie, podobnie jak pozostałości tzw. kultury Sukow-Szeligii, obejmującym swoim zasięgiem m.in. Pomorze Zachodnie, Meklemburgię, Brandenburgię, Łużyce, Mazowsze płockie, Wielkopolskę, Śląsk oraz prawdopodobnie przejściowo Małopolskę południową. Występowała ona w północnych rejonach Dolnego Śląska koło Ślęży. Podobnie niejasno przedstawia się sytuacja osadnicza w rejonie Bolesławca w VIII w. Zdaniem niektórych badaczy obszar ten wchodził do strefy Tornow-Klenica, która obejmowała część Łużyc, Ziemię Lubuską, część Wielkopolski i północne terytoria Dolnego Śląska. Podobnie jak poprzednio nie odkryto jeszcze stanowisk potwierdzających przynależność Bolesławca do tej strefy. Pierwsze znaleziska potwierdzające istnienie osadnictwa w Bolesławcu na przełomie VIII i IX w. są ze względu na ich formę niezwykle cenne. Odnaleziono bowiem zakończenie pasa tzw. typu blatnickiego, pochodzący ze strefy Blatnica-Mikulżice datowanej na lata 790-830. Wyróżnia się ona wyrobami powstałymi po upadku kaganatu awarskiego, nawiązującymi do wyrobów zachodnich. Zakończenia pasa odnalezione w Bolesławcu posiada cechy karolińskie. Odnaleziona zaś ostroga jest naśladownictwem wyrobów wczesnokarolińskich. Bolesławiec znajduje się więc na granicy wpływów wczesnokarolińskich, obejmujących swoim zasięgiem Słowian Połabskich, a potem pas na wschód od Odry i Nysy Łużyckiej aż do Bolesławca, a następnie aż do rejonu Ślęży i w kierunku południowo-zachodnim obejmując Czechy. Niezwykle ważnym znaleziskiem jest misa żelazna tzw. typu śląskiego. Uważa się je ostatnio coraz częściej za pierwotną formę pieniądza pozakruszcowego, którą na Morawach i w Małopolsce wyparła doskonalsza jego forma – grzywna siekieropodobna. Bolesławiecka miska jest najdalej na zachód wysuniętym znaleziskiem dosyć zwartej strefy występowania takich produktów na Śląsku. Po wejściu Śląska w obieg wpływów państwa wielkomorawskiego w rejon Bolesławca nie dotarły oddziaływania Wielkich Moraw, które są widoczne na terenach sąsiednich Trzebowian czy Dziadoszan. Podobnie nie dotarły tutaj oddziaływania Czeskie widoczne u pierwszego plemienia.

X–XIII wiek[edytuj]

Plac Zamkowy – wieża zamkowa do której dobudowano kościół pw. MB Nieustającej Pomocy

Sytuacja dotycząca osadnictwa na Śląsku w X-XI w. staje się nieco jaśniejsza po sięgnięciu do źródeł pisanych. W ich świetle na zachód od Trzebowian i Dziadoszan, w dorzeczu środkowego Bobru, rozsiadło się plemię Bobrzan. Ich obecność tutaj poświadcza jedynie tak zwany dokument praski z 1086 roku, wprawdzie podejrzany, ale dane w nim zawarte są przyjmowane powszechnie jako odpowiadające sytuacji z 973 roku. Stwierdza się w nim, iż północne granice biskupstwa praskiego wyznaczają plemiona Trebouane (Trzebowianie), Pobrane (Bobrzanie), Dedosize (Dziadoszanie), które graniczą przez las z Miliczanami. Z nich faktycznie graniczyć mogli z Miliczanami tylko Bobrzanie. Nazwa tego plemienia wyraźnie wskazuje, że ich siedzib należy szukać nad Bobrem. Badania archeologiczne potwierdziły istnienie większego skupiska osadniczego między Szprotawą a Nowogrodem Bobrzańskim, zajmowało ono obszar 350–400 km². W tym rejonie większość badaczy sytuuje właśnie siedziby Bobrzan. Zatem Ilua (Iława) wspomniana w kronice Thietmara byłaby stołecznym grodem Bobrzan i wokół niego koncentrowałoby się osadnictwo tego plemienia. Byliby więc Bobrzanie jakąś małą jednostką terytorialną, jakie spotykamy m.in. na Łużycach i u Serbów połabskich. Ich plemię mogło się wydzielić podczas rozwoju terytorialnego Dziadoszan, przez których zostali ponownie wchłonięci. w rozumieniu politycznym Bobrzanie nie byli więc plemieniem, ale częścią rozleglejszej jednostki. Obszar okolic Bolesławca pokrywa rozległa, dobrze poświadczona źródłowo, puszcza. Badania archeologiczne pozwoliły stwierdzić, że osadnictwo w tym rejonie w okresie wczesnośredniowiecznym było słabo rozwinięte. W zasadzie poświadczone zostało funkcjonowanie grodu jedynie w Otoku, mniej prawdopodobne wydaje się istnienie grodziska w Łagowie nad Kwisą. W niektórych pracach dopuszcza się istnienie grodu w Bolesławicach. Były to prawdopodobnie jedne z najdalej na południe wysuniętych grodów Bobrzańskich (Dziadoszańskich), którym łączność z głównym ośrodkiem osadnictwa zapewniały Bóbr i Kwisa. Gród na lewym brzegu na terenie Bolesławic datowany na okres przed połową X wieku, zlokalizowany został przez archeologów niemieckich w okresie przedwojennym w ramach badań powierzchniowych. Podczas nowych badań prowadzonych w 1960 roku nie udało się zlokalizować grodziska. Stąd wysunięto przypuszczenie, iż w tym czasie zostało ono całkowicie zniszczone. Nowsze prace nie zajmują się już tym grodem, uznając go i chyba słusznie, za byt nieistniejący, wytwór przedwojennej historiografii niemieckiej. Słabo poświadczone w tym rejonie osadnictwo w okresie wczesnośredniowiecznym spowodowane było początkowo istnieniem tak zwanej granicy strefowej biegnącej pasmem puszcz między Nysą Łużycką a Bobrem. Wraz z rozwojem osadnictwa – z jednej strony śląskiego, a z drugiej łużycko-milczańskiego – w związku z rozgraniczaniem posiadłości dominialnych, granica strefowa przechodzić zaczęła w granicę linearną na Kwisie i Bobrze, ukształtowaną ostatecznie na przełomie XII i XIII wieku. Granicą zachodnią Śląska stała się wtedy Kwisa.

Filia Groß-Rosen[edytuj]

W miejscowości znajdowała się filia obozu koncentracyjnego Groß-Rosen[3].

Nazwa[edytuj]

Nazwa Bolesławiec wśród innych nazw śląskich miejscowości w urzędowym pruskim dokumencie z 1750 roku wydanym w języku polskim w Berlinie[4].

Nazwa „Bolesławiec” jest patronimiczną nazwą wywodzącą się od słowiańskiego imienia Bolesław złożonego z dwóch członów staropolskiego nieużywanego obecnie określenia bole(j) oznaczającego bardzo oraz sław oznaczającego sławę. Imię to oznacza dosłownie „bardzo sławny” i nadano ją miastu na cześć fundatora Bolesława I Wysokiego, który założył miasto około 1190 roku nadając mu liczne przywileje[5]. Niemiecki językoznawca Heinrich Adamy w swoim dziele o nazwach miejscowości na Śląsku, wydanym w 1888 roku we Wrocławiu, wymienia nazwę miasta zanotowaną w dokumencie z 1196 roku – Boleslawez, podając jej znaczenie „Stadt des Boleslaw I”„Miasto Bolesława I”[6].

Miejscowość pod zlatynizowaną nazwą castrum Boleslavec wymieniona jest w łacińskim dokumencie z 1277 roku sygnowanym przez księcia polskiego Bolesława (lac.Boleslaus dux Polonie)[7]. W 1295 w kronice łacińskiej Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Boleslavia oraz Boleslawetz, Bolezlavitz[8].

Nazwa miejscowości w zlatynizowanej formie Boleslavicz wymieniona jest w łacińskim dokumencie z 1312 roku wydanym w Głogowie[9]. W spisanym po łacinie dokumencie średniowiecznym z dnia 31 października 1310 roku miasto wymienione jest pod zlatynizowaną nazwą Boleslauia[10]. W 1475 roku w łacińskich statutach Statuta Synodalia Episcoporum Wratislaviensium miejscowość wymieniona jest w zlatynizowanej formie Boleslauia[11].

Występująca od XIII w. niemiecka nazwa Bunzlau jest zgermanizowaną formą wywodzącą się od nazwy polskiej[12][13]. W dziele szwajcarskiego geografa Matthäusa Meriana pt. „Topographia Bohemiae, Moraviae et Silesiae” z 1650 roku miasto wymienione jest pod nazwą Boleslau[14].

W 1750 roku polska nazwa Bolesławiec wymieniona jest w języku polskim przez Fryderyka II pośród innych miast śląskich w zarządzeniu urzędowym wydanym dla mieszkańców Śląska[15] Nazwę miasta jako Bolesław w książce „Krótki rys jeografii Szląska dla nauki początkowej” wydanej w Głogówku w 1847 wymienił śląski pisarz Józef Lompa[16]. Polską nazwę Bolesławiec oraz niemiecką Bunzlau wymienia w 1896 roku śląski pisarz Konstanty Damrot w książce o nazewnictwie miejscowym na Śląsku[17]. Damrot w swojej książce wymienia również starsze nazwy z łacińskich dokumentów 1377 Boleslawcze, 1417 Boleslawicz, 1446 Boleslavice.

Słownik geograficzny Królestwa Polskiego podaje dwie nazwy miejscowości: polską nazwę Bolesławiec oraz niemiecką Bunzlau[5].

Obecna nazwa została urzędowo zatwierdzona w 1946[18].

Kalendarium[edytuj]

Układ urbanistyczny[edytuj]

Miasto posiada bardzo dobrze zachowaną średniowieczną siatkę ulic okalającą barokowy ratusz. Wzdłuż pierzei rynkowych i ulic staromiejskich ciągnie się zabudowa kamieniczna. Miasto okalał ciąg murów obronnych z trzema bramami miejskimi: „Górną” (u wylotu ulicy Sierpnia 80), „Mikołajską” (na początku ulicy Kutuzowa) i „Dolną” (u wylotu ulicy Bolesława Prusa)[potrzebny przypis]

Zabytki[edytuj]

Ratusz z XVI wieku
Południowo-zachodnia część Rynku
Teatr

Według rejestru Narodowego Instytutu Dziedzictwa na listę zabytków wpisane są[37]:

  • miasto – ośrodek historyczny
  • kościół parafialny pw. Wniebowzięcia NMP i św. Mikołaja, z drugiej poł. XV-XVI w., Sanktuarium Maryjne. Wnętrze barokowe wykonane przez Giulio Simonetiego. Szczególną uwagę zwracają: chrzcielnica i ambona z II połowy XVIII wieku. W środku znajduje się obraz „Chrystusa cierpiącego na krzyżu” z 1736 namalowany przez J. W. Neunhertza. Wokoło kościoła znajdują się barokowe rzeźby wykonane przez konstruktora ołtarza głównego Jerzego Leonarda Webera. Na początku XX wieku dobudowano hełm do najwyższej wieży kościoła. Od 7.10.2012 Bazylika Mniejsza.
  • kościół ewangelicki, ob. rzym.-kat. par. pw. MB Nieustającej Pomocy; na miejscu kościoła stał zamek książęcy, a w XVIII wieku, po rozebraniu budowli powstał kościół i dom pastora; pl. Zamkowy 1b.
  • wieża, z 1833 r.
  • klasztor oo. dominikanów z drugiej poł. XVIII w; obecnie biura Urzędu Gminy Wiejskiej Bolesławiec, ul. Teatralna.
  • dom klasztorny elżbietanek z 1907 r.; obecnie dom dziecka, ul. Kubika 4.
  • zabytkowe mury obronne, z XIV w.; średniowieczne mury obronne zachowane w licznych fragmentach. Rozebrano je w okresie wojen napoleońskich. Wzdłuż nich ciągnie się pas Plant i trasa spacerowa. Zachowała się jedna baszta, w której urzęduje Bolesławieckie Towarzystwo Fotograficzne.
  • kaplica przy murach obronnych, z XVII w.
  • planty miejskie powstałe po 1867 r., zmiany w XX w.
  • ratusz miejski, z 1525 r., przebudowany w 1781 r.; obecny kształt budowli uzyskany został po wielu przebudowach w 1776 r. Wcześniej, w 1522 r., Wendel Roskopf odbudował go ze zniszczeń. Obecnie ratusz spełnia funkcję urzędu miasta. Najpiękniejszą częścią jest Pałac Ślubów. Budowla posiada jedną wieżę. W latach 2012-2013 ratusz przeszedł gruntowną renowację i odzyskał dawny blask.
  • z kamienic wokół Rynku Starego Miasta wyróżniają się:
    • dom Rynek 6, XVIII w.
    • dom „Brama Piastowska”, Rynek 7a, z k. XVII w., przebudowany w XIX/XX w.
    • kamienica Rynek 28, z 1900 r.; obecnie księgarnia „Agora”, barokowa kamienica, w której urodził się znany badacz i podróżnik K. F. Appun
    • dom Rynek 29/30 (d. 28/29), z końca XV w., przebudowany w XVIII i XIX w. mieści się tu kawiarnia „Pod Złotym Aniołem”; renesansową elewację zdobi rokokowa płaskorzeźba przedstawiająca anioła, z wykutą datą 1776
    • dom Rynek 32, z XVIII w., przebudowany w XIX–XX w.
    • dom Rynek 35, z XVIII w., przebudowany w XIX–XX w.
    • dom Rynek 38, z XVIII w., przebudowany XX w.
  • dom, ul. Kościelna (d. Dąbrowszczaków) 3, z 1800 r.
  • dom, ul. Kościelna (d. Dąbrowszczaków) 9, z 1750 r.,przebudowany w 1967 r.
  • dawna miejska sala koncertowa „Odeon”, restauracja, ul. Kubika 1, z 1860 r.; w XIX w. odbywały się tutaj koncerty i przedstawienia teatralne
  • dom, ul. Kutuzowa 13, z XVIII w.
  • dom „Muzeum Kutuzowa”, ul. Kutuzowa 14, z XVIII w.
  • dom, ul. Piaskowa 18, z 1767 r.
  • willa, ul. Grunwaldzka 5, wybudowana po 1870 r.
  • dom, ul. Jeleniogórska 5a, z 1907 r.
  • budynek filii Muzeum Ceramiki w Bolesławcu z 1908 roku, w którym zmarł Michaił Kutuzow; wybudowany w sąsiedztwie jednej z baszt należących do murów obronnych
  • budynek gimnazjum, ul. Sądowa 1, z l. 1861-1864 – z XIX w., wybudowany w stylu neogotyckim początkowo spełniał rolę gimnazjum, obecnie w budynku mieści się Sąd Rejonowy
  • park przy gimnazjum, z 1865 r., ul. Sądowa-Grunwaldzka-Tamka
  • teatr, ul. Teatralna 1, z l. 1885-86, dawny arsenał miejski. W 1913 został przebudowany. Do 1945 roku posiadał stały zespół aktorski. Po wojnie wykorzystywany przez Młodzieżowy Dom Kultury w Bolesławcu. W 2012 roku zakończyła się jego gruntowna renowacja. Jest wykorzystywany przez zespoły aktorskie, taneczne, literackie i muzyczne MDK w Bolesławcu i przez powiat bolesławiecki.
  • pawilon parkowy, obecnie dom, ul. Tyrankiewicza 1, z XIX/XX w.
  • dom, pl. Zamkowy 2/3, z 1767 r., przebudowany w XIX/XX w.
  • willa, ul. Zgorzelecka 19, z 1837 r.
  • budynek dawnego zakładu kąpielowego – pływalnia miejska, ul. Zgorzelecka 52, z 1895 r., przebudowywana w l. 1913-15, wkomponowana w jedną z baszt należących do pasa murów miejskich. Od 2013 roku w renowacji.
  • zespół zakładu włókienniczego „Salteks”, ul. Orla 3:
    • szwalnia z częścią administracyjną i warsztatową, z 1889 r., przebudowana w 1927 r.
    • dwa magazyny, z l. 1889-90
    • dziewiarnia, z 1925 r.
    • budynek biurowy, z l. 1889-90
    • brama wjazdowa z fragmentem ogrodzenia, z pocz. XX w.

inne zabytki:

  • kamienica przy ul. Mickiewicza 1 – u zbiegu z ulicą Sierpnia 80.; jej elewacja jest wykonana z płytek ceramicznych w stylu secesyjnym, posiada wiele roślinnych ornamentów
  • staw oraz głaz narzutowy ustawiony tu w poł. XIX w. na pamiątkę wybudowania sieci wodociągowej i kanalizacji w mieście, naprzeciw sali koncertowej „Odeon”, przy ul. Kubika
  • najstarsza sala gimnastyczna w Bolesławcu, niegdyś należała do gimnazjum żeńskiego, u wylotu ulicy Bolesława Prusa. W 2014 roku przeszła gruntowny remont.
  • gmach arsenału miejskiego – Teatr Stary w Bolesławcu, wybudowany w 1822 roku
  • zabytkowy pomnik Kutuzowa w formie obelisku – wzniesiony w XIX w. na rynku; w 1893 roku przeniesiony w obecne miejsce na promenadzie przy ulicy Bolesława Kubika
  • cmentarz żołnierzy rosyjskich z 1812 i 1945 roku z wmurowanym sercem feldmarszałka Kutuzowa
  • wiadukt kolejowy – wybudowany nad rzeką Bóbr w latach 1844-1846.
  • rzeźba „Jezus przyjaciel dzieci” z karraryjskiego marmuru, autorstwa P. Breuera stojąca obecnie na placu Zamkowym
  • kościół pw. Matki Bożej Różańcowej – jest najstarszą świątynią i budowlą w mieście. Prezbiterium zbudowano w XIII w., budowę dokończono w XIV-XVI w.
  • grodzisko średniowieczne - numer rejestru 186/Arch z 1966-03-10 (stanowisko 1)
Bolesławiec- wieczorna panorama rynku
Bolesławiec- wieczorna panorama rynku

Droga świętego Jakuba[edytuj]

Przez miasto przebiega Dolnośląska Droga św. Jakuba – odcinek szlaku pielgrzymkowego do grobu św. Jakuba w Santiago de Compostela w Hiszpanii.

Demografia[edytuj]

 Główny artykuł: Ludność Bolesławca.

Według danych z 31 grudnia 2009 w Bolesławcu mieszkało 40 021 osób (108. miejsce w kraju). Według danych z 30 czerwca 2010 miasto liczyło 39 891 mieszkańców.

Średni dochód na jednego mieszkańca wynosi 1 465,22 zł[38].

Rozwój demograficzny miasta[edytuj]

  • Wykres liczby ludności miasta na przestrzeni ostatnich 120 lat

Największą populację Bolesławiec odnotował w 1993 r. – według danych GUS 44 711 mieszkańców[39].

Piramida wieku mieszkańców Bolesławca w 2014 roku[40].

Piramida wieku Boleslawiec.png

Gospodarka[edytuj]

Ceramika bolesławiecka

Zakłady ceramiczne[edytuj]

  • Zakłady Ceramiczne Bolesławiec sp. z o.o.[41]
  • Spółdzielnia Rękodzieła Artystycznego „Ceramika Artystyczna”[42]
  • Fabryka Naczyń Kamionkowych „Manufaktura”[43]
  • Zrzeszone w Bolesławieckim Bractwie Ceramicznym (z terenu miasta)[44]: Zebra Ceramika[45], PPHU „TYRCZ”[46], Ceramika Bolesławiecka Kalich[47]

Pozostałe zakłady[edytuj]

  • Zakłady Tkanin Technicznych Bonitex S.A. (w likwidacji)[48]
  • Bolesławieckie Zakłady Materiałów Ogniotrwałych Sp. z o.o.[49]
  • Gerresheimer Bolesławiec S.A.[50] (dawniej Bolesławiecka Fabryka Materiałów Medycznych „Polfa” S.A.[51][52], a wcześniej Bolesławiecka Fabryka Fiolek i Ampułek[53])
  • Bader Polska Sp. z.o.o.[54]
  • Zehnder Group Bolesławiec Sp. z o.o.[55]

Od 2007 roku na terenie miasta istnieje podstrefa Wałbrzyskiej Specjalnej Strefy Ekonomicznej „INVEST-PARK”. Podstrefa Bolesławiec obejmuje łącznie obszar o powierzchni 39,9 ha i jest w całości terenem niezabudowanym.

Osiedla[edytuj]

Planty miejskie powstałe po 1867 roku
  • Południe
  • Piastów
  • Kwiatowe
  • Śródmieście
  • Leśne
  • Witosa
  • ul. 22 lipca (Lubańska)
  • Czterdziestolecia
  • Przylesie
  • Przylesie II
  • Zabobrze
  • Staszica
  • Kościuszki
  • Nadzieja
  • Jana Pawła II

Transport[edytuj]

Wiadukt kolejowy w Bolesławcu odnowiony i wzmocniony w związku z remontem linii kolejowej
Widok na Plac Józefa Piłsudskiego

Drogi[edytuj]

Kolej[edytuj]

Historia[edytuj]

Historia kolei żelaznych w Bolesławcu sięga I połowy XIX wieku. 1 września 1846 otwarto dwutorową linię kolejową Miłkowice – Bolesławiec – Żary o długości 102,4 km[56]. 30 marca 1900 linię tę przedłużono o 21 km odcinek Żary - Jasień. Po zakończeniu II wojny światowej rozebrano drugi tor na 63 km odcinku Węgliniec - Jasień. W grudniu 1985 zakończono elektryfikację 61,5 km odcinka Miłkowice-Bolesławiec-Węgliniec.

Linie kolejowe[edytuj]

Transport zbiorowy[edytuj]

W mieście znajduje się zajezdnia autobusowa.

Przewoźnicy[edytuj]

  • PKS w Bolesławcu Sp.z o.o. [57]
  • Auto-Linie[58]
  • Grażyna[59]

Komunikacja miejska[edytuj]

Teren Bolesławca i ościennych wiosek obsługuje Miejski Zakład Komunikacji w Bolesławcu.

Transport lotniczy[edytuj]

Około 17 km na północny wschód od miasta funkcjonuje lądowisko Krzywa, na terenie byłego lotniska.

Oświata[edytuj]

Przedszkolaszkoły podstawowegimnazja i szkoły ponadgimnazjalne , szkoły prywatne i szkoły wyższe w Bolesławcu :

Szkolnictwo
Szkoła Adres Zespół szkół
Miejskie Przedszkole Publiczne nr 1 [60] ul.Jana Pawła II 50d
Prywatne Przedszkole Jacek i Agatka ul.Komuny Paryskiej 1
Miejskie Przedszkole Publiczne nr 2 im. Marii Konopnickiej [61] ul. Mikołaja Brody 17
Miejskie Przedszkole Publiczne nr 3 [62] ul. Ceramiczna 5
Miejskie Przedszkole Publiczne nr 4 [63] ul. Sądowa 9
Miejskie Przedszkole Publiczne nr 5 im. Jana Brzechwy [64] ul. Zygmunta Augusta 16b
Miejskie Przedszkole Publiczne nr 6 [65] ul. Piotra i Pawła 2
Miejskie Przedszkole Publiczne nr 7 [66] ul. Górne Młyny 5
Miejskie Przedszkole Publiczne nr 8 ul. Górne Młyny 5
Miejskie Przedszkole Publiczne nr 9 ul. Zygmunta Augusta 16b
Prywatne Przedszkole OXPRESS [67] ul. Tyrankiewiczów 22 Zespół Szkół Oxpress
Szkoła Podstawowa nr 1 [68] ul. Jana Pawła II 38c Miejski Zespół Szkół nr 2
Szkoła podstawowa z oddziałami integracyjnymi nr 2 im. Bohaterów II Armii Wojska Polskiego [69] ul. Bankowa 8 Miejski Zespół Szkół nr 3
Szkoła podstawowa nr 3 im. Armii Krajowej [70] ul. Ceramiczna 5
Szkoła podstawowa nr 4 im. Jana Matejki [71] ul. Mikołaja Brody 12
Szkoła podstawowa nr 5 [72] ul. Dolne Młyny 60 Miejski Zespół Szkół nr 1
Publiczna Szkoła Podstawowa Zakonu Pijarów im. ks. Stanisława Konarskiego [73] ul. Bankowa 10 Zespół Szkół Zakonu Pijarów im. ks. Stanisława Konarskiego
Prywatna szkoła podstawowa OXPRESS [67] ul. Tyrankiewiczów 22
Gimnazjum samorządowe nr 1 [68] ul. Jana Pawła II 38c Miejski Zespół Szkół nr 2
Gimnazjum samorządowe nr 2 im. Polaków Zesłanych na Sybir [74] ul. Bielska 5
Gimnazjum samorządowe nr 3 im. Jana Pawła II [75] ul. Słowackiego 2
Gimnazjum samorządowe nr 4 [72] ul. Dolne Młyny 60 Miejski Zespół Szkół nr 1
Publiczne Gimnazjum Zakonu Pijarów im. ks. Stanisława Konarskiego [73] ul. Bankowa 10 Zespół Szkół Zakonu Pijarów im. ks. Stanisława Konarskiego
Prywatne Gimnazjum OXPRESS [67] ul. Tyrankiewiczów 22
Prywatne gimnazjum nr 1 [76] ul. Tyrankiewiczów 11 Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 1
Prywatne gimnazjum nr 2 [77] ul. Bankowa 6e/2
I Liceum Ogólnokształcące im. Władysława Broniewskiego [78] ul. Tyrankiewiczów 11 Zespół Szkół Ogólnokształcących nr 1
II Liceum Ogólnokształcące [79] ul. Dolne Młyny 60 Miejski Zespół Szkół nr 1
IV Liceum Ogólnokształcące [80] ul. Tyrankiewiczów 2 Zespół Szkół Elektronicznych
Technikum nr 1 [81] ul. Górne Młyny 1 Zespół Szkół Mechanicznych
Technikum nr 2 [82] ul. Tysiąclecia 51 Zespół Szkół Budowlanych
Technikum nr 3 [83] ul. Komuny Paryskiej 6 Zespół Szkół Ogólnokształcących i Zawodowych
Technikum nr 4 [80] ul. Tyrankiewiczów 2 Zespół Szkół Elektronicznych
Technikum nr 5 [84] ul. Zgorzelecka 18 Zespół Szkół Handlowych i Usługowych
Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 1 [81] ul. Górne Młyny 1 Zespół Szkół Mechanicznych
Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 2 [82] ul. Tysiąclecia 51 Zespół Szkół Budowlanych
Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 3 [83] ul. Komuny Paryskiej 6 Zespół Szkół Ogólnokształcących i Zawodowych
Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 4 [80] ul. Tyrankiewiczów 2 Zespół Szkół Elektronicznych
Zasadnicza Szkoła Zawodowa nr 5 [84] ul. Zgorzelecka 18 Zespół Szkół Handlowych i Usługowych
Prywatne Liceum Ogólnokształcące dla Dorosłych „MUR” [85] ul. Jana Pawła 38c
Prywatne Liceum Ogólnokształcące ‘College’ [77] ul. Bankowa 6e/2
Akademia Ekonomiczna we Wrocławiu – Zamiejscowy Ośrodek Dydaktyczny
Akademia Górniczo-Hutnicza w Krakowie – Zamiejscowy Ośrodek Dydaktyczny [86] ul. Tyrankiewiczów 11
Gimnazjum samorządowe nr 3. Dawniej szkoła podstawowa z tradycjami morskimi

Media[edytuj]

  • Prasa:
    • Gazeta Bolec.Info – bezpłatny dwutygodnik
    • Gazeta istotne.pl – bezpłatny dwutygodnik wydawany od 2009 roku (wcześniej pod nazwą Istotne Informacje)
    • Express Bolesławiecki (wydawana przez grupę Expressy Dolnośląskie)
  • Telewizja:
  • Internet:
    • bobrzanie.pl
    • istotne.pl (wcześniej: boleslawiec.org, istotneinformacje.pl)
    • bolec.info
    • dbl.info.pl
    • wboleslawcu.pl

Kultura[edytuj]

  • Do 1944 roku w Teatrze Starym funkcjonował Śląski Teatr Krajowy (Schlesisches Landestheater von Bunzlau), posiadający stały zespół teatralny. Po wojnie teatr był sceną Młodzieżowego Domu Kultury w Bolesławcu. Budynek ze względu na stan techniczny został w roku 2007 zamknięty. Po uzyskaniu dofinansowania unijnego przeprowadzono gruntowny remont. 23 marca 2012 r. został ponownie otwarty i wykorzystywany jest przez MDK i powiat bolesławiecki.
  • W 2014 odbył się 50. Międzynarodowy Plener Ceramiczno-Rzeźbiarski[87].
  • Od 1994 roku w przedostatni weekend sierpnia w Bolesławcu odbywa się Święto Ceramiki. Jest to trzydniowy (od 2012 pięciodniowy) festyn, mający na celu promowanie bolesławieckiej ceramiki. Od 2007 roku w trakcie Bolesławieckiego Święta Ceramiki odbywa się Parada Glinoludów.
  • Od 1990 roku organizowany jest Blues nad Bobrem – międzynarodowa impreza bluesowa, połączona z warsztatami bluesowymi. W roku 2007 pojawili się m.in. Dżem, Nocna Zmiana Bluesa i rodzima Obstawa Prezydenta.
  • Co roku w czerwcu odbywają się Dni Miasta
  • Tradycją jest też Dzień Kultury Bałkańskiej, odbywający się na początku lata.

Religia[edytuj]

Na terenie miasta działalność duszpasterską prowadzą następujące kościoły i związki wyznaniowe:

Katolicyzm[edytuj]

Protestantyzm[edytuj]

Świadkowie Jehowy[edytuj]

Miasta partnerskie[edytuj]

na podstawie materiału źródłowego: [90]

Honorowi obywatele[edytuj]

  • Edward Bober: (ur. 1930), duchowny katolicki, Prałat Domowy Jego Świątobliwości. W 1969 został skierowany z misją odbudowy poewangelickiego kościoła w Bolesławcu i utworzenia nowej parafii. W latach 1969-2006 proboszcz parafii pw. Matki Bożej Nieustającej Pomocy w Bolesławcu i dziekan dekanatu Bolesławiec-Zachód.
  • Hubert Bonin (ur. 1912 zm. 2008): harcerz, założyciel harcerstwa w powiecie bolesławieckim, więzień obozu koncentracyjnego Stutthof.
  • Adam Wacław Kowalski: (ur. 1907 zm. 2003), zegarmistrz, jeden z pierwszych polskich przymusowych wysiedleńców z Kresów Wschodnich przybyłych do Bolesławca w 1945, dzięki jego pracy odnowiony został po II wojnie światowej zegar na ratuszowej wieży.
  • Władysław Rączka: duchowny katolicki, dziekan, wieloletni proboszcz parafii Wniebowzięcia Najświętszej Maryi Panny i św. Mikołaja. Zmarł 8.06.2009. r.
  • Włodzimierz Weselski

Zobacz też[edytuj]

Przypisy

  1. Ludność w miejscowościach statystycznych według ekonomicznych grup wieku. Stan w dniu 31.03.2011 r. (pol.). Główny Urząd statystyczny. [dostęp 2016-06-16].
  2. Portal Regionalny i Samorządowy REGIOset (pol.). regioset.pl. [dostęp 2010-09-14].
  3. Abraham Kajzer: Za drutami śmierci. Wałbrzych, Muzeum Gross-Rosen: 2013.
  4. Pruski dokument z roku 1750 ustalający urzędowe opłaty na Śląsku – „Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750”.
  5. a b Bolesławiec – Słownik geograficzny Królestwa Polskiego.
  6. Heinrich Adamy: Die Schlesischen Ortsnamen ihre entstechung und bedeutung. Breslau: Verlag von Priebotsch’s Buchhandlung, 1888, s. 8.
  7. „Kodeks dyplomatyczny Wielkopolski”, tom I, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1877, s. 471.
  8. Liber fundationis episcopatus Vratislaviensis online.
  9. „Codex Diplomaticus Maioris Poloniae”, tomus II, Biblioteka Kórnicka, Poznań 1878, s. 295.
  10. Georg Korn, „Breslauer Urkundenbuch”, Erster Theil, Breslau, Verlag von Wilhelm Gottlieb Korn 1870, s. 84.
  11. Franz Xaver Seppelt,”Die Breslauer Diözesansynode vom Jahre 1446”, Franz Goerlich, Breslau 1912, s. 97. – tekst łaciński statutów w wersji zdigitalizowanej.
  12. W. Grosch (red.): Schlesisches Städtebuch, Stuttgart 1995, s. 59.
  13. K. Rymut: Nazwy miast Polski, Wrocław 1987, s. 40.
  14. Matthäusa Meriana, „Topographia Bohemiae, Moraviae et Silesiae”, Frankfurt am Main 1650.
  15. „Wznowione powszechne taxae-stolae sporządzenie, Dla samowładnego Xięstwa Sląska, Podług ktorego tak Auszpurskiey Konfessyi iak Katoliccy Fararze, Kaznodzieie i Kuratusowie Zachowywać się powinni. Sub Dato z Berlina, d. 8. Augusti 1750”.
  16. Józef Lompa, „Krótki rys jeografii Śląska dla nauki początkowej”, Głogówek 1847, s. 11.
  17. Konstanty Damrot, „Die älteren Ortsnamen Schlesiens, ihre Entstehung und Bedeutung: mit einem Anhange über die schlesisch-polnischen Personennamen: Beiträge zur schlesischen Geschichte und Volkskunde”, Verlag von Felix Kasprzyk, Beuthen 1896.
  18. Zarządzenie Ministrów: Administracji Publicznej i Ziem Odzyskanych z dnia 7 maja 1946 r. (M.P. z 1946 r. Nr 44, poz. 85).
  19. Szymon Zdziebłowski: Grodzisko w Bolesławcu jest starsze niż sądzono - ustalili badacze. naukawpolsce.pap.pl, 13 stycznia 2011. [dostęp 2016-01-08].
  20. BernardB. Łętowski BernardB., Jak rosyjski generał Michaił Kutuzow umarł w Bolesławcu (2), „Gazeta Krakowska”, 19 sierpnia 2008.
  21. Копылов НиколайК. Н. Александрович Копылов НиколайК. Н., Кутузов Михаил Илларионович, 100.histrf.ru, 28 grudnia 2015.
  22. Redakcja, [http://dolny-slask.org.pl/3544157,Linia_kolejowa_nr_282_Milkowice_Zary__Jasien_Kolej_Dolnoslasko_Marchijska.html Linia kolejowa nr 282 Miłkowice – Żary (–Jasień) Kolej Dolnośląsko-Marchijska Niederschlesisch-Märkischen Eisenbahn (NME)], „dolny-slask.org.pl”, 27 grudnia 2015.
  23. a b Jürgen Thorwald – Wielka ucieczka.
  24. Pochodzenie terytorialne dzisiejszych mieszkańców Śląska.
  25. Metryka śmierci Bolesława Kubika, burmistrza Bolesławca z dnia 24 VII 1945 roku (pol.). polska.pl. [dostęp 2010-10-23].
  26. Śmierć Bolesława Kubika, bunzlau.pl [dostęp 2015-12-27].
  27. AdamA. Banieckiego AdamA., MariuszM. Olczaka MariuszM., Śmierć Bolesława Kubika w świetle źródeł archiwalnych – Nowa Panorama Bolesławiecka numer 5, 28 września 1995.
  28. WeronikaW. Skiba WeronikaW., Wspomnienia z rodzinnego domu, 27 grudnia 2015.
  29. JustynaJ. Wrzochul JustynaJ., Bolesławiec: przystanek dla reemigrantów, 29 października 2010.
  30. BogdanB. Mazurkiewicz BogdanB., Reemigranci z Francji, 23 grudnia 2015.
  31. Wikipedia, Województwo wrocławskie (1946–1975), 27 grudnia 2015.
  32. dawne województwo jeleniogórskie – Wojewódzki Urząd Ochrony Zabytków we Wrocławiu, wosoz.ibip.wroc.pl [dostęp 2015-12-27].
  33. Jeleniogórskie województwo – WIEM, darmowa encyklopedia, portalwiedzy.onet.pl [dostęp 2015-12-27].
  34. StanisławS. Wiza StanisławS., AndrzejA. Żurek AndrzejA., Jak się kiermasz zamienił w święto… – cały tekst książeczki Stanisława Wizy, 19 sierpnia 2015.
  35. Grażyna Hanaf: Otwarcie Teatru Starego - Bolesławiec - Istotne.pl. istotne.pl, 13 marca 2012. [dostęp 2016-01-08].
  36. Piotr Roman: Zarzadzenie Nr 406/2013 z dnia 4 pazdziernika 2013 r.. um.boleslawiec.bip-gov.pl, 4 października 2013. [dostęp 2016-01-08].
  37. Rejestr zabytków nieruchomych woj. dolnośląskiego. Narodowy Instytut Dziedzictwa. [dostęp 2 września 2012]. s. 2-3.
  38. Bolesławiec - Demografia - boleslawiec.polskiemiasta.info. boleslawiec.polskiemiasta.info. [dostęp 2016-01-08].
  39. GUS Bank Danych Regionalnych, faktyczne miejsce zamieszkania, stan na 31 XII 1993.
  40. http://www.polskawliczbach.pl/Boleslawiec, w oparciu o dane GUS.
  41. KRS, ZAKŁADY CERAMICZNE BOLESŁAWIEC W BOLESŁAWCU SP Z O O, 2 listopada 2015.
  42. KRS, CERAMIKA ARTYSTYCZNA SPÓŁDZIELNIA RĘKODZIEŁA ARTYSTYCZNEGO W BOLESŁAWCU, 16 listopada 2015.
  43. KRS, FABRYKA NACZYŃ KAMIONKOWYCH MANUFAKTURA SPÓŁKA JAWNA SMOLEŃSKI & ZWIERZ, 18 września 2015.
  44. Producenci – CERAMICS, www.ceramics.com.pl [dostęp 2015-12-28].
  45. Zespół, Ceramika Zebra – o Nas, 28 grudnia 2015.
  46. PPHU TYRCZ – CERAMICS, www.ceramics.com.pl [dostęp 2015-12-28].
  47. Ceramika Bolesławiecka Kalich Jacek Kalich, Bolesławiec – Ceramika ozdobna – Panorama Firm, panoramafirm.pl [dostęp 2015-12-27].
  48. KRS, ZAKŁADY TKANIN TECHNICZNYCH BONITEX S A [W LIKWIDACJI], 2 listopada 2015.
  49. KRS, BOLESŁAWIECKIE ZAKŁADY MATERIAŁÓW OGNIOTRWAŁYCH SP Z O O, 16 listopada 2015.
  50. KRS, GERRESHEIMER BOLESŁAWIEC S A, 16 listopada 2015.
  51. POLFA BOLESŁAWIEC SA Bolesławiecka Fabryka Materiałów Medycznych – Info-net.com.pl -, www.info-net.com.pl [dostęp 2015-12-27].
  52. WiesławaW. Mazur WiesławaW., Kronika wyprzedaży Polski (275), 30 lipca 2008.
  53. ElsurPolska, Wybrane listy referencyjne MASZYNY I URZĄDZENIA – BOLESŁAWIECKA FABRYKA FIOLEK I AMPUŁEK Bolesławiec, 2 grudnia 1994.
  54. MoneyPL, Firma BADER POLSKA SP Z O O, 28 grudnia 2015.
  55. PolandtradePL, Zehnder Group Boleslawiec, 28 grudnia 2015.
  56. Ogólnopolska Baza Kolejowa (pol.). [dostęp 30 stycznia 2009].
  57. Przedsiębiorstwo Komunikacji Samochodowej Sp. z o.o., www.pks.boleslawiec.pl [dostęp 2016-01-12].
  58. LOGITY, Auto-Linie Bolesławiec, auto-linie.pl [dostęp 2016-01-12].
  59. Lendo Agencja Reklamy: Grażyna – przewozy osobowe. www.przewozygrazyna.pl. [dostęp 2015-08-22].
  60. Szkolnastrona.pl, szkolnastrona - Miejskie Przedszkole Publiczne nr 1 w Bolesławcu - Strona startowa -, www.mp1boleslawiec.szkolnastrona.pl [dostęp 2016-01-24].
  61. Szkolnastrona.pl, szkolnastrona - Miejskie Przedszkole Publiczne nr 2 im. Marii Konopnickiej w Bolesławcu - Strona startowa -, www.mpp2boleslawiec.szkolnastrona.pl [dostęp 2016-01-24].
  62. Szkolnastrona.pl, Miejskie Przedszkole Publiczne nr 3 i Filia w Bolesławcu, www.mp3boleslawiec.szkolnastrona.pl [dostęp 2016-01-24].
  63. Szkolnastrona.pl, szkolnastrona - Miejskie Przedszkole Publiczne nr 4 w Bolesławcu - Strona startowa -, www.mpp4boleslawiec.szkolnastrona.pl [dostęp 2016-01-24].
  64. Szkolnastrona.pl, szkolnastrona - Miejskie Przedszkole Publiczne nr 5 im. Jana Brzechwy w Bolesławcu - Strona startowa -, www.mpp5boleslawiec.szkolnastrona.pl [dostęp 2016-01-24].
  65. AndrzejA. Łebkowski AndrzejA., Miejskie Przedszkole Publiczne nr 6 w Bolesławcu, www.mpp6.n-p.net.pl [dostęp 2016-01-24].
  66. Szkolnastrona.pl, szkolnastrona - Miejskie Przedszkole Publiczne nr 7 z oddziałami integracyjnymi w Bolesławcu - Strona główna - Miejskie Przedszkole Publiczne nr 7, www.mpp7boleslawiec.szkolnastrona.pl [dostęp 2016-01-24].
  67. a b c Oxpress | Zespół Szkolno-Przedszkolny, oxpress.edu.pl [dostęp 2016-01-24].
  68. a b Miejski Zespół Szkół nr 2 w Bolesławcu, mzs2.boleslawiec.pl [dostęp 2016-01-24].
  69. SP2 Bolesławiec, www.sp2bol.republika.pl [dostęp 2016-01-24].
  70. SP 3 zaprasza, sp3.boleslawiec.pl [dostęp 2016-01-24].
  71. Start, sp4boleslawiec.pl [dostęp 2016-01-24].
  72. a b Miejski Zespół Szkół nr 1 w Bolesławcu, mzs1.org [dostęp 2016-01-24].
  73. a b Zespół Szkół Zakonu Pijarów | im. ks. Stanisława Konarskiego w Bolesławcu, boleslawiec.pijarzy.pl [dostęp 2016-01-24].
  74. Gimnazjum Samorządowe nr 2 w Bolesławcu, www.gim2.boleslawiec.pl [dostęp 2016-01-24].
  75. Gimnazjum Samorządowe nr 3 Bolesławiec, n.gim3.boleslawiec.pl [dostęp 2016-01-24].
  76. I Prywatne Gimnazjum - Witamy!, 1pg.boleslawiec.pl [dostęp 2016-01-24].
  77. a b Szkoła Prywatna Bolesławiec, szkolaprywatna.boleslawiec.pl [dostęp 2016-01-24].
  78. I Liceum Ogólnokształcące im. Władysława Broniewskiego w Bolesławcu | I LO – Twoja szkoła, Twój wybór, Twoja przyszłość, lo.boleslawiec.pl [dostęp 2016-01-24].
  79. II Liceum Ogólnokształcące – Kolejna witryna oparta na WordPressie, 2lo.boleslawiec.pl [dostęp 2016-01-24].
  80. a b c Strona główna, www.zse.boleslawiec.pl [dostęp 2016-01-24].
  81. a b Ainslie Johnson / Original design by Andreas Viklund - http://andreasviklund.com, Zespół Szkół Mechanicznych w Bolesławcu, www.zsmbc.eu.org [dostęp 2016-01-24].
  82. a b Zespół Szkół Budowlanych w Bolesławcu, www.zsb.boleslawiec.pl [dostęp 2016-01-24].
  83. a b Witamy na naszej stronie internetowej | Zespół Szkół Ogólnokształcących i Zawodowych, sucharski.boleslawianie.pl [dostęp 2016-01-24].
  84. a b Start, www.zshiu.boleslawiec.pl [dostęp 2016-01-24].
  85. Licea Ogólnokształcące MUR dla Dorosłych w Bolesławcu, www.mur.cba.pl [dostęp 2016-01-24].
  86. AGH - ZAMIEJSCOWY OŚRODEK DYDAKTYCZNY BOLESŁAWIEC, boleslawiec.eu [dostęp 2016-01-24].
  87. Jubileuszowy 50. Plener w Bolesławcu. bok.boleslawiec.pl, 20 maja 2014. [dostęp 2016-01-08].
  88. Świadkowie Jehowy w Polsce, Sala Królestwa, Bolesławiec, ul. Sadowa 36.
  89. Dane według raportów wyszukiwarki zborów (www.jw.org) z 10 stycznia 2015.
  90. Urząd Miejski w Bolesławcu. um.boleslawiec.pl. [dostęp 2011-11-20].

Linki zewnętrzne[edytuj]