Ateizm państwowy

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Ateizm
Atom of Atheism-Zanaq.svg

Portal
Koncepcje

Ateizm i religia
NonteizmAntyreligia
AntyteizmHumanizm
Naturalizm metafizyczny

Historia

Historia ateizmu
Oświecenie
Wolnomyślicielstwo
Ateizm państwowy
Dyskryminacja

Argumenty

Argumenty ateistów
Przeciwko religii
Krytyka ateizmu

Demografia

Ateizm
Niereligijność

Ateizm państwowy – oficjalne promowanie ateizmu przez władze państwowe, często połączone z czynną walką z praktykami religijnymi i samą religią[1]. Ateizm państwowy został wprowadzony w krajach komunistycznych, takich jak ZSRR, Albania, Chińska Republika Ludowa, Korea Północna, Kambodża oraz komunistyczna Mongolia i Kuba. Władze tych krajów postrzegały lub postrzegają ateizm jako nierozerwalną część komunistycznej ideologii materialistycznej. Próby promowania ateizmu i zwalczania religii podejmowano również w czasie Rewolucji francuskiej i w rewolucyjnym Meksyku. Konsekwencje ateizmu państwowego przejawiały się czynną i czasami brutalną wrogością wobec religii, prześladowaniem instytucji religijnych, przywódców i wyznawców. Długą historię związaną z ateizmem zaprowadzanym przez państwo miał Związek Radziecki, gdzie nazywano go gosateizmem[2][3]. Jeżeli jednostka chciała osiągnąć sukces w społeczeństwie, stanowczo wymagano od niej by demonstrowała ateizm i trzymała się z dala od świątyń[potrzebne źródło]. Praktyka ta była szczególnie nasilona w okresie stalinowskim[4][5][6]. Ponadto ZSRR narzucał ateizm państwowy w szerokim obszarze swoich wpływów, wliczając w to miejsca takie jak Azja Centralna[7].

Jedynym krajem, który oficjalnie zakazywał praktyk religijnych była Albania pod rządami Envera Hodży. Państwo promowało ateizm i zwalczało religię w Polsce w okresie PRL[8].

Rewolucja francuska[edytuj | edytuj kod]

W czasie rewolucji francuskiej część jej uczestników uważało, że nowa Francja powinna być państwem ateistycznym[9]. Był to efekt krytycznych wobec religii, w szczególności chrześcijaństwa, poglądów. Zdaniem niektórych rewolucjonistów, takich jak Anacharsis Cloots, wiara była reliktem starych czasów i wobec rozwojowi nauki przestała być potrzebna[9]. Innym zwolennikiem ateizmu i walki z religią był na przykład Jacques-René Hébert, radykalny, rewolucyjny działacz. Był on jednym z promotorów ateistycznego Kultu Rozumu. W wyniku między innymi jego działalności, kult ten, został ogłoszony przez rząd republikański, oficjalnym wyznaniem państwowym[10], dnia 10 listopada 1794 roku. Jednak już 7 maja 1794 roku władze uznały deistyczny Kult Istoty Najwyższej za państwowy[9], czym odżegnały się od ateizmu państwowego.

W czasie rewolucji przeprowadzono zakrojoną na szeroką skalę kampanię, której celem była dechrystianizacja[9]. Przejawiała się ona w usuwaniu i niszczeniu obiektów kultu, próbie podporządkowania kleru władzy, zamykaniu kościołów lub zamienianiu ich Świątynie Rozumu[11][12]. Działania te doprowadziły do reakcji ze strony katolików i rojalistów, których najbardziej znanym wystąpieniem była rewolta w Wandei. Zdaniem części historyków tłumienie tego buntu przez siły republikańskie było pierwszym ludobójstwem w nowożytnej historii[12]. Są jednak historycy którzy odrzucają taką interpretację faktów.

Próba przymusowej ateizacji Francji w czasie rewolucji, była bardzo krótka, a co za tym idzie niekompletna i niejednorodna. Mimo iż trwała zaledwie siedem miesięcy, proces ten jest uważany za ważny ze względu na wpływ jaki miał na późniejszych zwolenników i ideologów ateizmu. Chodzi tu między innymi o Ludwiga Feuerbacha[13], którego poglądami inspirowali się Marks, Engels i Freud.

Religia w reżimach komunistycznych[edytuj | edytuj kod]

Władze komunistyczne określały lojalność wobec państwa w sposób, który życie religijne mógł ograniczać bądź go zakazywać. Wierni uznawali władze, które były niezależne od władz państwowych, co było naturalnym pretekstem do zakazywania praktyk i tłumienia religii. Reżim mógł np. twierdzić, że żydzi są lojalni wobec Izraela, katolicy - Watykanu, buddyści w Tybecie - wobec Dalajlamy, i do tak postawionej tezy dobierać odpowiednie zarzuty dotyczące podburzania obywateli wobec władzy. Dodatkowo konflikt zaostrzał fakt nierzadkiej sprzeczności zasad wiary z reżimowymi regulacjami prawnymi.

Komunistyczna Albania[edytuj | edytuj kod]

Albania pod rządami Envera Hodży zdeklarowała się jako państwowo ateistyczne[14] i była nim w latach 1967-1991[15]. Tendencje reżimu do narzucenia ateizmu przybrały formy ekstremalne, z racji tego że religie identyfikowane były jako import obcej kultury i całkowicie zakazane[15]. Polityka ta była zasadniczo stosowana i obejmowała obszar obecnego państwa albańskiego, prowadząc ku społeczeństwu w którym większość stanowią ludzie nie identyfikujący się z żadną religią.

Reforma rolna z sierpnia 1945 r. znacjonalizowała większość własności należącej do instytucji religijnych, wliczając w to posiadłości monasterów, klasztorów i diecezji. Do maja 1967 r. instytucje religijne zrzekły się wszystkich 2169 kościołów, meczetów i kapliczek. Wiele z nich zamieniono na młodzieżowe domy kultury. Wielu muzułmańskich imamów oraz duchownych obrządku wschodniego wyparło się swojej "pasożytniczej" przeszłości. Uwięziono co najmniej 200 kleryków różnych wyznań, podczas gdy pozostałych zmuszono do szukania pracy w rolnictwie lub przemyśle. Miesięcznik literacki Nëndori, relacjonując jedno z wydarzeń donosił, iż młodzież stworzyła "pierwszy ateistyczny naród na świecie". Od 1967 r. do końca totalitarnego reżimu praktyki religijne były zakazane, a kraj oficjalnie proklamował ateizm, czyniąc tym samym precedens w historii. Albańczycy dorastający w tym okresie nigdy nie byli nauczani religii i jako dorośli zostali agnostykami lub ateistami.

Jako nietknięte represjami pozostawiono stare, wiejskie, nieinstytucjonalne praktyki pogańskie, które reżim identyfikował z kulturą narodową. W rezultacie, obecne państwo albańskie przywróciło do życia niektóre pogańskie święta, takie jak np. księżycowe Święto Wiosny (alb. Dita e Verës), obchodzone 14 marca w mieście Elbasan, będące jednocześnie świętem państwowym.

Związek Socjalistycznych Republik Radzieckich[edytuj | edytuj kod]

ZSRR: okładka magazynu Bezbożnik z 1922 r. Do 1934 r. zamknięto tam 28% cerkwi, 42% meczetów i 52% synagog[16].

Ateizm państwowy, znany był w ZSRR jako gosateizm[2] i opierał się na ideologii marksizmu-leninizmu. Włodzimierz Lenin, twórca państwa sowieckiego twierdził:

Religia to opium ludu. (...) Współczesny uświadomiony robotnik, wychowany przez wielki przemysł fabryczny, oświecony życiem miejskim, odrzuca z pogardą przesądy religijne, pozostawia niebo klechom i burżuazyjnym bigotom, zdobywając sobie lepsze życie tu, na ziemi. Współczesny proletariat staje po stronie socjalizmu, który wprzęga naukę do walki z religijnym otumanieniem i uwalnia robotnika od wiary w życie pozagrobowe przez to, że jednoczy go do rzeczywistej walki o lepsze życie na ziemi. (...) Całkowity rozdział Kościoła od państwa oto żądanie, jakie stawia socjalistyczny proletariat współczesnemu państwu i współczesnemu Kościołowi.[17]

Marksizm-leninizm konsekwentnie opowiadał się za kontrolą, ograniczaniem i ostateczną eliminacją wierzeń religijnych. W ciągu roku od wybuchu rewolucji państwo znacjonalizowało cały majątek kościelny, wliczając w to także kościoły. W latach 1922-1926 podobny los podzieliło 28 prawosławnych Cerkwi. Komuniści zabili ponad 1200 księży, znacznie większą liczbę postawiono w stan oskarżenia[18][19].

W latach 20. i 30. organizacje takie jak Związek Wojujących Bezbożników (ros. Союз воинствующих безбожников) wyśmiewały religię i prześladowały wierzących[20]. Ateizm był propagowany w szkołach, w środkach masowego przekazu oraz organizacjach komunistycznych, takich jak np. Pionierzy. Choć Lenin wprowadził w ZSRR kalendarz gregoriański, to kolejne starania w kierunku zwiększenie wydajności pracy, wraz z reorganizacją tygodnia i wprowadzeniem sowieckiego kalendarza rewolucyjnego, miały ten efekt uboczny, że "wolne rzadko wypadało w niedzielę"[21].

Chociaż prześladowano wszystkie religie[18], to starania reżimu aby wykorzenić je całkowicie różniły się jeżeli chodzi o okresy, a także tym, którego wyznania konkretnie dotyczyły. Polityka taka skutkowała stałym wzrostem wpływów władzy w społeczeństwie. Ponadto prześladowania miały różne natężenie jeśli chodzi o narodowość. Jakkolwiek przywódcy radzieccy mieli ten sam spójny, długookresowy cel - tj. stworzenie człowieka radzieckiego, to jednak środki jakimi się posługiwali aby go osiągnąć były różne. Kwestie wyznania i narodowości dla władz sowieckich zawsze były blisko ze sobą związane. Stosunek władz do religii przyjmował formy od całkowitego zakazu dla jednych, do oficjalnego, instrumentalnego poparcia dla innych[potrzebne źródło].

Zamknięto większość seminariów, zakazano publikacji o charakterze religijnym[18]. Rosyjska Cerkiew Prawosławna, która przed I wojną światową miała 54 000 parafii, do 1940 r. zredukowana została do 500.[18] Pomimo iż przytłaczającą większość w przedrewolucyjnej Rosji stanowili chrześcijanie, to dziś według CIA World Factbook jest ich 17 do 22%.[22]

Chińska Republika Ludowa[edytuj | edytuj kod]

Powstała w 1949 r. Chińska Republika Ludowa, od początku swojego istnienia utrzymywała wrogi stosunek do religii. Była ona postrzegana jako symbol feudalizmu i obcego kolonializmu. Miejsca kultu, wliczając w to świątynie, meczety i kościoły zamieniono na obiekty użytku świeckiego.

Już od wczesnych lat swego istnienia komunistyczne Chiny, opierając się na krytycznych ocenach instytucji religijnych Lenina czy Mao Zedonga, zniechęcały swoich obywateli do religii i praktyk religijnych. Określano je mianem przesądów i zacofania. W okresie Rewolucji kulturalnej religia została potępiona jako feudalistyczna, a tysiące obiektów sakralnych zniszczono, ograbiono i zdewastowano.

Wraz z końcem Rewolucji kulturalnej, w późnych latach 70. nastawienie to uległo znacznemu złagodzeniu. Konstytucja ChRL z 1978 r. gwarantuje "wolność wyznania" z szeregiem restrykcji. Od początku lat 90. funkcjonuje program masowej odbudowy zniszczonych podczas Rewolucji taoistycznych i buddyjskich świątyń.

Partia Komunistyczna stoi na stanowisku, że wierzenia religijne i członkostwo w partii są kwestiami nie do pogodzenia. Członkostwo partyjne jest konieczne do objęcia wielu wyższych stanowisk i urzędów. Właśnie to, pośród innych oficjalnych nieżyczliwości władzy wobec religii, powoduje że liczba wyznawców jest trudna do rzetelnego oszacowania. Państwo uznaje pięć religii: buddyzm, taoizm, islam, katolicyzm, protestantyzm[23]. Większość Chińczyków deklaruje brak przynależności do jakiejkolwiek z nich, jakkolwiek jednak liczba ludzi zaangażowanych w kultywowanie tradycji ludowych i niereligijnych wierzeń, takich jak tradycje starożytne czy feng shui, liczy się w setkach milionów. Ludzie gromadzą się nieformalnie wokół lokalnych świątyń i nieoficjalnych kościołów w domach.

Według corocznego raportu pt. "Wolność Religijna na Świecie"[24], opublikowanego przez Departament Stanu USA w 2007 r., oraz innych amerykańskich dokumentów rządowych[25], w Chinach było:

  • 8% buddystów. Inne źródła mówią nawet o 50%,
  • nieznana procentowo liczba taoistów; inne źródła - ponad 30%.
  • co najmniej 2% chrześcijan wyznania protestanckiego,
  • 1,5% katolików; sondaż z 2008 r. mówi o 4% chrześcijan ogółem,
  • 1,5% muzułmanów wraz z ponad 45 tys. imamów. Inne źródła szacują, że jest ich więcej niż 2%.

Statystyki te mogą być jednak mylące ze względu na obecność w nich buddyzmu i taoizmu. Tradycyjne chińskie systemy wierzeń są bowiem mieszanką konfucjanizmu, buddyzmu oraz taoizmu, a osoby z nimi się utożsamiające niekoniecznie określają siebie mianem buddysty czy taoisty, pomimo iż uczęszczają nawet do miejsc kultu tych religii.

Kambodża pod rządami Czerwonych Khmerów[edytuj | edytuj kod]

Pol Pot zakazał buddystom praktyk religijnych: mnisi nie mogli ubierać się w tradycyjne stroje; miejsca kultu oraz artefakty, wliczając w to statuy Buddy, niszczono. Ludzi modlących się lub w inny sposób okazujących swoją religijność często zabijano. W podobny sposób Czerwoni Khmerzy prześladowali wspólnoty chrześcijańskie oraz muzułmańskie. Rzymskokatolicka katedra w Phnom Penh została zrównana z ziemią. Muzułmanów zmuszano do jedzenia wieprzowiny, co jest sprzeczne z zasadami tej religii. Wielu, z tych którzy odmówili zabito. Kler oraz duchownych muzułmańskich także wymordowano[26][27]. 48% kambodżańskich chrześcijan zginęło z powodu swego wyznania[28].

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. "Welcome to North Korea" Peter Tetteroo, Raymond Feddema (ang.) Protest for Religious Rights in the USSR: Characteristics and Consequences, David Kowalewski, Russian Review, Vol. 39, No. 4 (Oct., 1980), pp. 426-441, Blackwell Publishing on behalf of The Editors and Board of Trustees of the Russian Review
  2. 2,0 2,1 Protest for Religious Rights in the USSR: Characteristics and Consequences, David Kowalewski, Russian Review, Vol. 39, No. 4 (Oct., 1980), pp. 426-441, Blackwell Publishing on behalf of The Editors and Board of Trustees of the Russian Review
  3. (ang.) Greeley, Andrew M. 2003. Religion in Europe at the end of the second millennium: a sociological profile. New Brunswick, N.J.: Transaction Publishers.
  4. (ang.) By Pospielovsky, Dimitry, 1935- The Orthodox Church in the History of Russia Published 1998. St Vladimir's Seminary Press, 413 pages, ISBN 0-88141-179-5 page 257.
  5. (ang.) Miner, Steven Merritt. 2003. Stalin's holy war religion, nationalism, and alliance politics, 1941-1945. Chapel Hill: University of North Carolina Press. Page 70.
  6. (ang.) Davies, Norman. 1996. Europe: a history. Oxford: Oxford University Press. Page 962.
  7. (ang.) Pipes, Daniel. 1989. The long shadow: culture and politics in the Middle East. New Brunswick, U.S.A.: Transaction Publishers. Page 55.
  8. (ang.) Wolak, Arthur J. 2004. Forced out: the fate of Polish Jewry in Communist Poland. Tucson, Ariz: Fenestra Books. Page 104.
  9. 9,0 9,1 9,2 9,3 McGrath Alister E., The Twilight of Atheism: The Rise and Fall of Disbelief in the Modern World, Doubleday Religious Publishing Group, 2007
  10. Fremont-Barnes, Gregory, Encyclopedia of the Age of Political Revolutions and New Ideologies, 1760–1815, Greenwood Publishing Group, 2007
  11. Tallet Frank, Religion, Society and Politics in France Since 1789, Continuum International Publishing, 1991
  12. 12,0 12,1 Spielvogel Jackson, Western Civilization: Combined Volume, Thomson Wadsworth, 2005
  13. Luo Zhufeng, Religion Under Socialism in China, M.E. Sharpe, 1991
  14. (ang.) Sang M. Lee writes that Albania was "[o]fficially an atheist state under Hoxha..." Restructuring Albanian Business Education Infrastructure August 2000 (Accessed 6 June 2007)
  15. 15,0 15,1 (ang.) Representations of Place: Albania, Derek R. Hall, The Geographical Journal, Vol. 165, No. 2, The Changing Meaning of Place in Post-Socialist Eastern Europe: Commodification, Perception and Environment (Jul., 1999), pp. 161-172, Blackwell Publishing on behalf of The Royal Geographical Society (with the Institute of British Geographers)
  16. Religions attacked in the USSR (ang.) (Beyond the Pale)
  17. Włodzimierz Lenin, "Socjalizm a religia", gazeta "Nowaja Źyzń" nr 28, 05-12-1905
  18. 18,0 18,1 18,2 18,3 Country Studies: Russia-The Russian Orthodox Church (ang.) U.S. Library of Congress, Accessed Apr. 3, 2008
  19. Russian History Encyclopedia: League of The Militant Godless (ang.)
  20. Staggerers Unstaggered, December 7th 1931, Time magazine (ang.) Daniel Peris, "The 1929 Congress of the Godless - Soviet Studies", Vol. 43, No. 4 (1991), pp. 711-732; Taylor & Francis, Ltd.
  21. (ang.)
  22. (ang.) Cole, Ethan Gorbachev Dispels 'Closet Christian' Rumors; Says He is Atheist Christian Post Reporter, Mar. 24, 2008
  23. (ang.) White Paper - Freedom of Religious Belief in China. Embassy of the People's Republic of China in the United States of America, October 1997. [dostęp 2007-09-05].
  24. (ang.) Annual Report to Congress on International Religious Freedom. U.S.Department of State. [dostęp 2007-10-02].
  25. (ang.) International Religious Freedom Report 2007 — China (includes Tibet, Hong Kong, and Macau). U.S.Department of State, 2007. [dostęp 2007-10-02].
  26. Pol Pot - MSN Encarta (ang.)
  27. Society under the Angkar, countrystudies.us (ang.)
  28. II Dalis 1945-1980 metai, Lietuvos.net (lit.)