Wojny wandejskie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Wojny wandejskie
rewolucja francuska
GuerreVendée 1.jpg
Henri de La Rochejacquelein w boju o Cholet
Czas 1793-1800
Miejsce Francja
Wynik stłumienie powstania, zwycięstwo Republiki Francuskiej
Strony konfliktu
Rojaliści Francja Republika Francuska
Siły
80 tys. 130 tys. - 150 tys.[1]
Straty
170 tys.[2] 30 tys. – 37 tys.[2]
Wojny napoleońskie

I koalicja antyfrancuska (1793)
Kampania w Egipcie (1798-1801)
II koalicja antyfrancuska (1799-1802)
Kampania szwajcarska (1799)
III koalicja antyfrancuska (1805)
IV koalicja antyfrancuska (1806-1807)
Wojna na Półwyspie Iberyjskim 1807-1814
V koalicja antyfrancuska (1808-1809)
Inwazja na Rosję (1812)
VI koalicja antyfrancuska (1812-1814)
100 dni Napoleona (1815)

Wojny wandejskie

Thouars - Fontenay-le-Comte - Saumur - Nantes - Châtillon - Luçon - Tiffauges - Montaigu - Noirmoutier - La Tremblaye - Cholet


Virée de Galerne : Laval - Entrames - Fougères - Granville - Dol - Angers - Le Mans - Savenay

Powstańcy namawiają Cathelineau do objęcia przywództwa powstania
François de Charette – przywódca buntu w Wandei
Charles Melchior Artus de Bonchamps
Rozstrzelanie d'Elbée
"Bóg i Król" - symbol powstańców wandejskich

Wojny wandejskie, fr. guerres de Vendée – powstanie rojalistyczne, które wybuchło 10 marca 1793 roku, w departamencie Wandea w zachodniej Francji, w okresie rewolucji francuskiej i akcja pacyfikacyjna, której celem było stłumienie tego powstania. Bezpośrednią przyczyną wybuchu był dekret Zgromadzenia Narodowego z lutego 1793 powołujący pod broń trzysta tysięcy mężczyzn w wieku od 18. do 40. roku życia tuż przed rozpoczęciem prac wiosennych w polu. Na tereny objęte powstaniem przypadało 17726 poborowych, a mieszkańcy Bretanii od ponad 250 lat nie mogli być zmuszani do służby wojskowej poza jej granicami[3].

Powstanie w Wandei objęło nie tylko departament Vendée, ale także część departamentów: Deux-Sèvres, Maine i Loara i Loara Atlantycka. Był to obszar ograniczony od północy Loarą, począwszy od miasta Saumur aż do portu Paimbœuf, od zachodu - Atlantyk, od południa - linia od portu La Tranche-sur-Mer do miasta Niort, a od wschodu - linia od miasta Niort do miasta Saumur. Gdy pierwotne obszary rewolty zostały doszczętnie zniszczone, działania wojenne przeniosły sie do sąsiednich departamentów Normandii i Bretanii[4].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wandeę zamieszkiwała ludność o poglądach konserwatywnych, jednak początkowo nie wykazywała ona wrogości wobec zmian rewolucyjnych. Jej papiery akcesyjne z listą skarg i propozycji do Stanów Generalnych nie różniły się od papierów innych prowincji. Była jedną z dwunastu prowincji, które w pierwszej turze wybrały najwięcej deputowanych. W większości dołączyli oni później do klubu jakobinów[5].

Przed rewolucją Kościół w Wandei posiadał ok. 10% ziemi, darowanej mu w zapisach testamentowych miejscowych mieszkańców na przestrzeni wielu setek lat. W intencji darczyńców zapisy te miały stanowić podstawę utrzymania księży, zakonów i kościołów, a także służyć do walki z ubóstwem oraz utrzymania szkół i szpitali. W listopadzie 1789 roku Zgromadzenie Narodowe skonfiskowało dobra kościelne i wyemitowało asygnaty, za pomocą których można było te dobra nabyć. Dało to możliwości wzbogacenia się skorumpowanych urzędników, a społeczności lokalne zostały pozbawione możliwości zaspokajania potrzeb w zakresie lecznictwa, opieki społecznej i szkolnictwa[6]. Następnym punktem zapalnym był dekret o zaprzysiężeniu księży na wierność narodowi. W wielu parafiach ludność nie chciała wpuścić zaprzysiężonych księży do kościołów i interweniowała znienawidzona przez ludność Gwardia Narodowa. W styczniu 1791 roku w Saint-Christophe-du-Ligneron (w okolicy Machecoul) były pierwsze ofiary śmiertelne wśród parafian broniących niezaprzysiężonych księży[7]. W sierpniu 1792 roku w miasteczku Breissure Gwardia Narodowa wymordowała większość z około pięćset nieuzbrojonych parafian - zakładników, wziętych z ludności miejscowej przeciwstawiającej się eksmisji sióstr z pobliskiego klasztoru[6][8].

Antykościelne postępowanie władz rewolucyjnych[9] oraz stracenie Ludwika XVI wywołało niezadowolenie w Wandei, do wybuchu powstania przyczyniła się kryzysowa sytuacja ekonomiczna, spowodowana między innymi wojną z państwami pierwszej koalicji[10]. Bezpośrednim powodem wybuchu rewolty była jednak ustawa Konwentu z 23 lutego o powołaniu 300 tys. rekrutów, z czego 4 tys. miało pochodzić z Wandei[11]. Niezadowolenie wywołała droga, którą rekrutacja miała się odbyć. W przypadku nieznalezienia odpowiedniej liczby ochotników, każda gmina miała sama wyznaczyć odpowiednią grupę ludzi, nieistotne czy w drodze losowania, przez wybór czy w inny sposób. Otworzyło to pole do intryg i wysyłania do armii osób niewygodnych z punktu widzenia rewolucji czy wewnętrznego układu sił[12].

Przywództwo powstania objęli początkowo wywodzący się z ludu niezaprzysiężeni księża, byli żołnierze, rzemieślnicy oraz byli przemytnicy i akcyźnicy solni, skupiając się dokoła domokrążcy Jakuba Cathelineau[13][14]. Dopiero później do wojny przyłączyła się szlachta[15], nierzadko zmuszona postawą chłopów[13]. Armia republikańska związana w Belgii mogła wystawić do walki z powstańcami jedynie ok. 15-16 tys. żołnierzy, głownie gwardzistów narodowych[16]. Pozwoliło to powstańcom odnieść szereg zwycięstw w przeciągu marca i kwietnia. Chłopi wandejscy przewyższali swych przeciwników znajomością terenu, umiejętnościami strzeleckimi, a po objęciu dowództwa przez szlachtę wzrosły także ich możliwości strategiczne[17]. Buntownikom nie udało się osiągnąć jednego - zdobyć miast nadmorskich, co pozwoliłoby im nawiązać kontakt z Anglią[16]. 18 czerwca 1793 roku powstańcza armia zdobyła jedno z największych miast zachodniej Francji – Angers, otwierając tym samym drogę na Paryż. Jednak ochotnicza armia w decydującym momencie zamiast na Paryż skierowała się na Nantes. Przywiązanie chłopów do ziemi i niechęć do opuszczania obrębu własnej gminy uniemożliwiły rozprzestrzenienie się powstania na większy obszar, gdzie także wybuchały insurekcje[18].

Wojna w Wandei od początku miała niezwykle brutalny przebieg. W Machecoul reakcją Gwardii Narodowej na odmowę przez kandydatów na poborowych ciągnięcia losów, było strzelanie do nieposłusznych[13]. Młodzi chłopi zaatakowali i pokonali gwardzistów, a następnie rozpoczęli trwające ponad miesiąc egzekucje, w których zginęło 545 osób[15][13]. 17 marca 1793 roku Konwencja uchwaliła dekret skazujący na śmierć każdego buntownika schwytanego z bronią w ręku, a także nakazujący konfiskatę jego dóbr[19]. 1 sierpnia 1793 r. Komitet Ocalenia Publicznego nakazał bezwzględnie spacyfikować zbuntowany departament, zalecając aby wymordować wszystkich jego mieszkańców, niezależnie od wieku, płci czy stosunku do władz[20]. Regularne walki trwały do 23 grudnia 1793 roku, kiedy to pod Savenay powstańcza Wielka Armia Katolicka i Królewska została ostatecznie pokonana.

Kolumny piekielne[edytuj | edytuj kod]

21 stycznia 1794 roku rozpoczęła się pacyfikacja Wandei kierowana przez gen. Turreau i komisarza Carriera. Przeciwko ludności cywilnej departamentu skierowano 12 "kolumn piekielnych" (fr. colonnes infernales), które systematycznie paliły wsie i miasta, eksterminując ich ludność. Liczbę ich ofiar szacuje się między 20 tys. a 50 tys. tylko od stycznia do maja 1794[21]. Na przykład w Anjou wojska republikańskie zatrzymały 11-15 tys. osób, z czego 6-7 tys. zostało zastrzelonych lub zgilotynowanych, zaś dalsze 2 tys. zmarły w więzieniach[22].

Topienia w Nantes[edytuj | edytuj kod]

Jedną z technik egzekucji stosowaną w miejscowościach portowych leżących nad Loarą — głównie w Nantes i okolicach (Chantenay, Bouffay, Bourgneuf) — było masowe zatapianie ludzi na specjalnie przystosowanych do tego celu barkach (fr. Noyades de Nantes). Masowymi operacjami tego typu kierowali podwładni Turreau, głównie Guillaume Lamberty. Decyzje o egzekucji określonych grup więźniów podejmował najczęściej Komitet Rewolucyjny w Nantes pod przewodnictwem Carriera, który ukuł na tę okazję eufemistyczny termin "deportacja pionowa" (fr. déportation verticale). Podczas czwartej z kolei operacji (grudzień 1793) dodatkowo upokorzono ok. 800 ofiar, kobiet i mężczyzn w różnym w wieku, w tym dzieci, przez rozbieranie ich do naga i przywiązywanie do siebie osób przeciwnej płci przez zatopieniem. Praktykę tę określano ironicznie jako "małżeństwa republikańskie" (fr. mariage républicain)[23][24].

Podobnych operacji topienia odbyło się 7 do 11, za każdym razem mordowano ok. 300-400 osób (choć podczas czwartej operacji utopiono ponad 800 osób)[22]. Historycy francuscy podają różne, aczkolwiek zbliżone szacunki ofiar tych operacji: 1800-4800 utopionych z bezpośredniego rozkazu Carriera, plus 2 tys. na podstawie rozkazów wydawanych przez innych dowódców (Jacques Hussenet[25], 1800-4000 ofiar (Jean-Clément Martin[23]), 4860 ofiar (Hippolyte Taine[26]).

Zakończenie konfliktu[edytuj | edytuj kod]

Po upadku dyktatury jakobinów władze Dyrektoriatu i część wojsk powstańczych rozpoczęły negocjacje, jednak wkrótce walki partyzanckie wybuchły na nowo. Ostatnie grupy partyzantów wandejskich przetrwały w lasach do 1800 roku Powstanie rojalistyczne wybuchło w Wandei ponownie w 1815 r., w okresie "stu dni" Napoleona Bonaparte.

Liczba ofiar[edytuj | edytuj kod]

Dokładne obliczenia, dokonane przez francuskiego historyka Reynalda Sechera na podstawie szczątkowych informacji zachowanych w kościelnych i prywatnych archiwach, pozwoliły określić liczbę strat w ludziach na 117 257 mieszkańców w latach 1792-1802. Jest to jednak liczba niepełna ze względu na systematyczne niszczenie przez władze Francji[który prezydent lub rząd?] wszelkich dokumentów państwowych dotyczących powstania w Wandei. Niektórzy historycy[którzy?] szacują liczbę ofiar na 40-44% ludności Wandei czyli około 320 tys., wliczając w to również deportacje Wandejczyków, których dalsze losy nie są znane[27][28].

Interpretacje historyczne[edytuj | edytuj kod]

Krwawe stłumienie powstania przez wojska rewolucyjne uznawane jest często za pierwszy nowożytny przykład ludobójstwa. Adam Jones w swojej publikacji Ludobójstwo w rozdziale poświęconym źródłom ludobójstwa stwierdza, że Wandea jest przykładem kampanii masowych zabójstw, której jedynym właściwym określeniem może być ludobójstwo[29]. We Francji liczne kontrowersje budziło m.in. użycie wobec wydarzeń w Wandei słowa "eksterminacja". Jednak, jak zwraca uwagę Reynald Secher, rozkaz Komitetu Ocalenia Publicznego wydany generałowi Turreau brzmiał właśnie: "przeprowadzić eksterminację wszystkich powstańców, do ostatniego człowieka. Spalić ich farmy, wygnieść tych tchórzy jak pchły. Skruszyć tych ohydnych Wandejczyków"[30].

Zdaniem Sechera pamięć o masowych zbrodniach w Wandei była konsekwentnie eliminowana przez polityków i nierzetelnych badaczy - proces ten w jego ocenie trwa od czasów rewolucji do dziś i jest przez niego określany jako pamięciobójstwo (fr. memoricide)[31].

Wielu historyków sprzeciwia się używaniu terminu "ludobójstwo" w tym kontekście[32]. Jean-Clément Martin zauważa, że termin ten ma konkretne, nie-ideologiczne znaczenie w terminologii historycznej, i ono nie jest wystarczająco przedyskutowane przez Sechera. Według Martina, "bez zamiaru ideologicznego, stosowanego do konkretnej, jasno sprecyzowanej grupy, pojęcie ludobójstwa nie ma sensu. Tymczasem, nie sposób uznać istnienia tożsamości wandejskiej, która istniałaby w jakiś sposób przed wojną, nie da się też twierdzić, że Rewolucja chciała zniszczenia konkretnego bytu (religijnego, społecznego, rasowego)"[33].

Z wojen wandejskich inspiracje do ludobójczych pomysłów czerpał między innymi Lenin. Gdy w 1917 r. objął władzę w Rosji powiedział: Musimy eksterminować Kozaków. To nasza Wandea[34].

Kalendarium powstania wandejskiego 1793-1796[edytuj | edytuj kod]

1793[edytuj | edytuj kod]

  • 12 marca – wybuch zamieszek w Saint-Florent
  • 13 marca – Cathelineau zajmuje Jallais i Chemillé – początek wojny wandejskiej
  • 19 marca – pierwsza bitwa – zwycięstwo powstańców pod Saint-Vincent-Sterlanges
  • marzec/kwiecień - masakry dokonywane przez Wandejczyków w Machecoul
  • 11 kwietnia – zwycięstwo powstańców pod Chemillé
  • 5 maja – zdobycie Thouars
  • 9 czerwca – zdobycie Saumur
  • 18 czerwca – zajęcie Angers
  • 29 czerwca – atak na Nantes
  • 5 lipca – zwycięstwo Wandejczyków w Châtillon
  • 14 lipca – śmierć Cathelineau
  • 14 sierpnia – zwycięstwo wojsk republikańskich pod Luçon
  • 8 września – armia moguncka opuszcza Nantes
  • 19 września – zwycięstwo Wandejczyków pod Torfou
  • 22 września - zwycięstwo Wandejczyków pod Saint-Fulgent
  • 17 października – zwycięstwo sił rządowych w Cholet
  • 18 października – przejście Loary, śmierć Bonchampsa, początek marszu ku morzu
  • 27 października – zwycięstwo pod Entrames
  • 15 listopada – nieudany szturm na Grainville
  • 18 listopada – zajęcie Pontorson
  • 21-22 listopada – zwycięstwo powstańców pod Antrain
  • 4 grudnia – porażka wojsk powstańczych pod Angers
  • 12 grudnia – masakra Wandejczyków w Le Mans
  • 23 grudnia – zniszczenie przez siły republikańskie resztek armii wandejskiej pod Savenay

1794[edytuj | edytuj kod]

  • 6 stycznia – egzekucja d'Elbée'go
  • 23 stycznia – "kolumny piekielne" ruszają do akcji
  • 28 stycznia – śmierć la Rochejacquelein'a
  • 28 lutego – masakra w Les Lucs-sur-Boulogne
  • 25 marca – masakra w lesie Vezins
  • maj – odwołanie "kolumn piekielnych", siły republikańskie zamykają się w umocnionych obozach
  • wrzesień – Konwent proponuje Wandejczykom pokój
  • grudzień – amnestia dla powstańców, rozpoczęcie rozmów pokojowych

1795[edytuj | edytuj kod]

1796[edytuj | edytuj kod]

  • 26 stycznia – na rozkaz hrabiego d'Artois Stofflet chwyta za broń
  • 23 lutego – aresztowanie Stoffleta
  • 25 lutego – rozstrzelanie Stoffleta
  • 23 marca – schwytanie Charette'a
  • 29 marca – egzekucja Charette'a, koniec wojny wandejskiej

Wojny wandejskie w literaturze pięknej[edytuj | edytuj kod]

Zobacz też[edytuj | edytuj kod]

Przypisy

  1. Jacques Hussenet: Détruisez la Vendée !, La Roche-sur-Yon, Centre vendéen de recherches historiques, 2007, p. 418
  2. 2,0 2,1 Hussenet, op. cit.
  3. Andrzej Marceli Cisek: Kłamstwo Bastylii. Wyd. II. Fronda, 2010, s. 313. ISBN 978-83-62268-68-9.
  4. Cisek, op. cit., s. 311
  5. Cisek, op. cit., s. 312
  6. 6,0 6,1 Cisek, op. cit., s. 312-313
  7. Cisek, op. cit., s. 416
  8. II. W: Paweł Jasienica: Rozważania o wojnie domowej. Czytelnik, 1993. ISBN 83-07-02314-9.
  9. P. Gaxotte, Rewolucja francuska, s. 327.
  10. A. Mathiez, Rewolucja francuska, s. 375-377.
  11. P. Jasienica: Rozważania o wojnie domowej. Czytelnik, 1993 s.4.
  12. P. Gaxotte, Rewolucja francuska, s. 327; A. Mathiez, Rewolucja francuska, s. 377-379.
  13. 13,0 13,1 13,2 13,3 Cisek, op. cit., s. 314
  14. Jasienica, op. cit., rozdz. IV
  15. 15,0 15,1 A. Mathiez, Rewolucja francuska, s. 380.
  16. 16,0 16,1 A. Mathiez, Rewolucja francuska, s. 383.
  17. A. Mathiez, Rewolucja francuska, s. 381.
  18. A. Mathiez, Rewolucja francuska, s. 382 i 383-384.
  19. A. Mathiez, Rewolucja francuska, s. 382.
  20. Adam Jones: Genocide: A Comprehensive Introduction. 2010.
  21. Louis-Marie Clénet, "Les colonnes infernales, Perrin, collection Vérités et Légendes", 1993, str. 221
  22. 22,0 22,1 Roger Dupuy, "La Bretagne sous la Révolution et l'Empire (1789-1815)", Ouest-France Université, 2004, str. 133
  23. 23,0 23,1 Alfred Lallié: Les noyades de Nantes. Nantes: Imprimerie Vincent Forest et Émile Grimaud, 1878.
  24. Archibald Alison, Edward Sherman Gould: History of Europe from the Commencement of the French Revolution in 1789, to the Restoration of the Bourbons in 1815. New York: A. S. Barnes & Co, 1850.
  25. Jacques Hussenet, "«Détruisez la Vendée !» Regards croisés sur les victimes et destructions de la guerre de Vendée", La Roche-sur-Yon, Centre vendéen de recherches historiques, 2007, str. 458
  26. Hippolyte Taine, "Les origines de la France contemporaine. La Révolution : le gouvernement révolutionnaire, le régime moderne, Edition Robert Laffont", 1896, str. 224
  27. Andrzej Marceli Cisek: Kłamstwo Bastylii. Warszawa: Fronda, 2010, s. 325-326. ISBN 978-83-62268-68-9.
  28. Joanna Bątkiewicz-Brożek: Wolność-Równość-Kłamstwo. Gość Niedzielny, 19-01-2012.
  29. Adam Jones, Genocide: A Comprehensive Introduction, s. 6-7, Jones, Adam Genocide: A Comprehensive Introduction p.7 (Routledge/Taylor & Francis Publishers Forthcoming 2006)
  30. Reynald Secher: La génocide franco-français la Vendée-Vengé. Presses universitaires de France, 1996.
  31. “Vendée, du génocide au mémoricide” : entretien avec Reynald Secher (audio)
  32. Julian Jackson, tekst opublikowany w Stefan Berger, Mark Donovan, Kevin Passmore (dir.), Writing National Histories - Western Europe Since 1800, Routledge, Londres, 1999 ; Timothy Tackett, French Historical Studies, 2001, p. 549-600, In reality... the Vendée was a tragic civil war with endless horrors committed by both sides—initiated, in fact, by the rebels themselves. The Vendéeans were no more blameless than were the republicans. The use of the word genocide is wholly inaccurate and inappropriée. ; Hugh Gough, "Genocide & the Bicentenary: the French Revolution and the revenge of the Vendée", Historical Journal, vol. 30, 4, 1987, s. 977-88 ; François Lebrun, "La guerre de Vendée : massacre ou génocide  ?", L'Histoire, Paris, n°78, mai 1985, s.93-99 i n°81, 1985, s. 99 - 101.
  33. Jean-Clément Martin, La Vendée et la Révolution. Accepter la mémoire pour écrire l'histoire, Perrin, collection Tempus, 2007, s. 72-77.
  34. ‪James Ryan‬, ‪Lenin's Terror‬: ‪The Ideological Origins of Early Soviet State Violence‬, ‪Routledge‬,‪ 2012‬, s. 128.
  35. Powieść odnotowana w haśle o G. A. Hentym w angielskojęzycznej Wikipedii
  36. Powieść przetłumaczona na język polski i wydana w formie ebooka przez Wydawnictwo Libenter w 2010 r.

Bibliografia[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons