Bełżec

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania
Ujednoznacznienie Ten artykuł dotyczy wsi. Zobacz też: inne znaczenia tego słowa.
Bełżec
Herb
Herb Bełżca
Bełżec
Państwo  Polska
Województwo lubelskie
Powiat tomaszowski
Gmina Bełżec
Liczba ludności (2006) 2 723
Strefa numeracyjna (+48) 84
Kod pocztowy 22-670
Tablice rejestracyjne LTM
SIMC 0885599
Położenie na mapie województwa lubelskiego
Mapa lokalizacyjna województwa lubelskiego
Bełżec
Bełżec
Położenie na mapie Polski
Mapa lokalizacyjna Polski
Bełżec
Bełżec
Ziemia 50°23′04″N 23°26′18″E/50,384444 23,438333Na mapach: 50°23′04″N 23°26′18″E/50,384444 23,438333
Commons Multimedia w Wikimedia Commons
Strona internetowa miejscowości

Bełżecwieś w Polsce położona w województwie lubelskim, w powiecie tomaszowskim, w gminie Bełżec, na szlaku komunikacyjnym Lublin-Lwów 17E372 . Siedziba gminy Bełżec. W latach 1975-1998 miejscowość administracyjnie należała do województwa zamojskiego.

Wieś leży na terenie Roztocza Środkowego, 8 km na południe od Tomaszowa Lubelskiego oraz 16 km od przejścia granicznego w Hrebennem.

Integralne części miejscowości Bełżec
Miejscowośc podstawowa Identyfikator miejscowości Nazwa Miejscowości Rodzaj miejscowości
Bełżec 0885607 Czworaki część miejscowości
0885613 Górna Budaka część miejscowości
0885620 Grzybowe część miejscowości
0885636 Krynice część miejscowości
0885642 Stara Poczta część miejscowości
0885665 Tamta Wieś część miejscowości
0885671 Zagóra część miejscowości
0885688 Żabiwólka część miejscowości
0885694 Żmulisko część miejscowości

Etymologia nazwy[edytuj | edytuj kod]

Nazwa Bełżec pochodzi od narzeczowego bełzy (bełży) się, 'bieli się'; prasłowo, tylko w polskim zachowane (jak np. uścieć, uścić się). Podobne: Bełz, Bełżyce, Bełza[1].

Historia[edytuj | edytuj kod]

Wieś osadzona w wieku XVI[2].

Powstała na gruntach wsi Przeworska (Przeorska) przed rokiem 1515, kiedy to po raz pierwszy znajdujemy wzmiankę o wsi tej nazwy. Wedle spisów z 1564 r. była ponoć własnością rodu Bełżeckich (?).

W końcu XVI w. przechodzi w ręce Lipskich herbu Grabie, za których staraniem w 1607 r. Bełżec uzyskuje prawa miejskie. 1 marca 1607 król Zygmunt III Waza wydał dokument lokacyjny zezwalający na założenie miasta Bełżec, z prawem odbywania dwóch targów i jarmarków na św. Agnieszkę i św. Wawrzyńca[3]. Wszakże,mimo nadania królewskiego miasto nie rozwinęło się, bowiem w 1676 znowu wymieniano Bełżec jako wieś. Szybki upadek miasta wynikał najprawdopodobniej z faktu bliskiego położenia innego miasta - Florianowa (Narola) rodu Łaszczów.

W roku 1772 Bełżec został zagarnięty przez Austriaków, zaś w 1809 przyłączony do Księstwa Warszawskiego, od 1815 do kongresowego Królestwa Polskiego[2].

  • W 1858 r. w Bełżcu powstała jednoklasowa szkoła trywialna czyli parafialna,
  • ok. 1880 roku była tu „narodowa szkoła etatowa z językiem polskim wykładowym”.
  • W 1866 r. powstała gmina i areszt z siedzibą, w tzw. kuczy[4].

W 1841 r. rozpoczęto budowę drogi do Lwowa. W 1884 r. budowano linię kolejową Jarosław – Bełżec, a w 1887 r. doprowadzono do Bełżca kolej z Rawy Ruskiej[5]. W r. 1916 wieś została połączona z Zamościem nowo zbudowaną linią kolejową. W okresie międzywojennym istniały tu: gorzelnia, 2 młyny i 10 sklepów.

W końcu XIX w. wieś zaliczała się do dużych, ponieważ liczyła wówczas 1101 mieszkańców, w tym 775 katolików, 200 unitów (prawosławnych) i 126 Żydów.

Natomiast pierwszy spis ludności w odrodzonej Polsce z 1921 r. (wówczas w pow.rawskim woj. lwowskiego) wykazywał 293 domy oraz 1.960 mieszkańców, w tym 109 Żydów i 265 unitów[2].

Wojna i okupacja[edytuj | edytuj kod]

19 września 1939 oddziały wojska polskiego Grupy Fortecznej Obszaru Warownego „Katowice” płk. Wacława Klaczyńskiego 73 pułku piechoty Armii Kraków stoczyły bój o Bełżec z niemieckim najeźdźcą w wojnie obronnej Polski 1939. Poległo 45 żołnierzy wojska polskiego, w tym 5 oficerów. Było wielu rannych[6].

W czasie II wojny światowej, pod koniec 1941 roku, Niemcy założyli w Bełżcu obóz zagłady SS-Sonderkommando Belzec utworzony w ramach operacji Einsatz Reinhardt. Metody zagłady opracowane w obozie bełżeckim zostały następnie wykorzystane w obozach w niemieckich obozach śmierci w Sobiborze i Treblince. Do obozu hitlerowcy wywieźli około 500 tys. Żydów z Polski i zagranicy (w tym około 300 tys. z dystryktu Galicja). Deportacje z zagranicy objęły także Żydów z Austrii, Czechosłowacji oraz Niemiec. Kilka tysięcy Polaków[potrzebne źródło] Niemcy przywieźli na zagładę z pobliskich miejscowości i ze Lwowa, głównie za udzielanie pomocy Żydom i za przynależność do organizacji konspiracyjnych. Obóz został zamknięty w grudniu 1942 roku. W ciągu kilku kolejnych miesięcy Niemcy demontowali urządzenia obozowe oraz zacierali ślady swoich zbrodni.

Ofiary uśmiercano w prymitywnych komorach gazowych, a ich ciała grzebano w masowych mogiłach. W okresie od stycznia do kwietnia 1943 roku groby te zostały rozkopane, a zwłoki spalono na stosach wykonanych z szyn kolejowych. W ciągu kolejnych miesięcy Niemcy zdemontowali urządzenia obozowe, teren zniwelowali i zalesili, zaś ostatnich więźniów wysłali do Sobiboru.

Wieś została wyzwolona 21 lipca 1944 r. przez oddziały AK Obwodu tomaszowskiego, przed nadejściem wojsk sowieckich.

Na miejscu byłego obozu zagłady znajduje się mauzoleum.

Postacie i wydarzenia związane z Bełżcem[edytuj | edytuj kod]

  • Stefan Kobos ps. "Wrzos", ostatni komendant Samodzielnego Obwodu WiN Tomaszów Lubelski - Aresztowany w Brzezinach 21 stycznia 1956 r. przez UB na terenie gospodarstwa p. Szczepańskiego, który (wraz synami, sam) działał w WiN - oraz pomagał w ukrywaniu się Stefana Kobosa - "Wrzosa". Stefan Kobos w okresie swojej okupacyjnej działalności podziemnej zatrudniony był pod "przykrywką" pracownika kolei w Bełżcu.
  • Karol Kostecki ps. "Kostek", kapitan Wojska Polskiego, żołnierz Armii Krajowej, WiN, dowódca Kompanii "Narol", w skład której wchodził IV pluton Bełżec, Chyże, Kadłubiska. W czasie II wojny światowej walczył z okupantem niemieckim, biorąc udział w wyzwoleniu Bełżca 21 lipca 1944 r. Bronił ze swoim oddziałem Bełżca, Narola, Woli Wielkiej i okolic przed atakami UPA[7].
  • Pilot polskiego Dywizjonu 303 sierżant Leon Zygarlicki, mieszkaniec Bełżca, poległ w czasie walk we Francji, podczas inwazji alianckiej w Normandii D-Day, "D+11", 17 czerwca 1944 r. Pochowany został na cmentarzu wojennym w Bayeux we Francji[8].
  • 4 lipca 1944 r. bombardowanie przez lotnictwo sowieckie pociągów niemieckich z amunicją, stojących na stacji Bełżec. Wielogodzinne wybuchy i pożary. Zniszczony dworzec kolejowy, dziesiątki domów i gospodarstw. Ofiary w ludności cywilnej, zabici i ranni[9].
  • 7 sierpnia 1971 r. wieś odwiedził prymas Polski Stefan Wyszyński oraz kardynał Karol Wojtyła[10].
  • Bronisław Wolanin – urodzony w Bełżcu, znany i ceniony artysta-ceramik, zdobywca wielu nagród i odznaczeń, w tym tytułu Zasłużony Kulturze Gloria Artis.

Sprawiedliwi wśród Narodów Świata z Bełżca[edytuj | edytuj kod]

  • Julia Pępiak - od 1941 r. do wyzwolenia ukrywała przed niemieckim SS i Gestapo żydowską matkę z dzieckiem Salomeę Helman z córką Bronią. Odznaczona pośmiertnie medalem Sprawiedliwy wśród Narodów Świata przez Yad Vashem w Jerozolimie[11].
  • Cecylia i Maciej Brogowscy - od 1941 r. do końca II wojny światowej przechowywali żydowską dziewczynkę Irenę Sznycer. Pośmiertnie odznaczeni medalem Sprawiedliwi wśród Narodów Świata przez Yad Vashem w Jerozolimie[12].

Atrakcje turystyczne[edytuj | edytuj kod]

Galeria[edytuj | edytuj kod]

Sport[edytuj | edytuj kod]

LKS Orkan Bełżec[edytuj | edytuj kod]

W Bełżcu funkcjonuje Ludowy Klub Sportowy Orkan Bełżec – amatorski klub piłkarski, założony w 1928 roku. W sezonie 2013/2014 drużyna seniorów gra w grupie zamojskiej klasy okręgowej. Orkan rozgrywa mecze na Stadionie Sportowym w Bełżcu.

Przypisy

  1. prof. Aleksander Brückner: Słownik etymologiczny języka polskiego. Kraków 1927, s. 20, Wydawnictwo Krakowska Spółka Wydawnicza
  2. 2,0 2,1 2,2 Słownik historyczny województwa Zamojskiego. [dostęp 2013-11-10].
  3. http://www.belzec.pl/index.php?historia,0,0,pl. [dostęp 2014-06-09].
  4. http://www.belzec.pl/index.php?historia,0,0,pl. [dostęp 2014-06-09].
  5. http://www.belzec.pl/index.php?historia,0,0,pl. [dostęp 2014-06-10].
  6. Władysław Steblik, Armia „Kraków” 1939, Wydawnictwo Ministerstwa Obrony Narodowej, Warszawa 1989, wyd. II, s. 631. ISBN 83-11-07434-8.
  7. http://www.nci.narol.pl/news/2011/04.html. [dostęp 2014-06-12].
  8. Brytyjski Cmentarz Wojenny w Bayeux
  9. Kolej w Bełżcu
  10. Małgorzata Mazur, Nieproszony kardynał, Tygodnik Zamojski nr 16 z 20 kwietnia 2011 r.
  11. Sprawiedliwość po latach. Agnieszka Pabiańczyk, Edycja warszawska 48/2000
  12. Historia rodziny Brogowskich - Bełżec

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]