Gmach parlamentu Rzeszy w Berlinie

Z Wikipedii, wolnej encyklopedii
Skocz do: nawigacji, wyszukiwania

Gmach parlamentu Rzeszy w Berlinie (niem. Reichstagsgebäude i, potocznie Reichstag) – od 1999 siedziba Bundestagu w Berlinie. Od 1994 jest miejscem obrad Zgromadzenia Narodowego (niem. Bundesversammlung), które odbywa się co pięć lat w celu wyboru prezydenta Niemiec (niem. Bundespräsident). Gmach znajduje się w dzielnicy Tiergarten.

Neorenesansowy budynek został zbudowany w latach 1884–1894 według projektu Paula Wallota. Do 1918 obradował w nim parlament II Rzeszy Niemieckiej. W latach 1919–1933 odbywały się tu posiedzenia parlamentu Republiki Weimarskiej. Gmach doznał poważnych uszkodzoneń wskutek pożaru w 1933 oraz w wyniku działań wojennych. Został odbudowany w zmodernizowanej formie w latach 60. XX wieku przez Paula Baumgartena i przebudowany po zjednoczeniu Niemiec w latach 1991–1999 według projektu Normana Fostera[1].

Reichstag w Berlinie, widok od strony zachodniej
Reichstag w Berlinie, widok od strony zachodniej (przed zachodem słońca)

Historia budowy[edytuj | edytuj kod]

Tymczasowa siedziba parlamentu[edytuj | edytuj kod]

Tymczasowa siedziba Reichstagu przy Leipziger Strasse 4 w Berlinie

Pierwszą siedzibą Reichstagu w Berlinie był barokowy gmach pruskiej Izby Panów (niem. Preußisches Herrenhaus) przy Leipziger Strasse 3[2]. Tu obradował od 1867 Reichstag Związku Północnoniemieckiego utworzonego przez Prusy, do którego weszły 22 państwa niemieckie położone na północ od linii Menu oraz, jako część Prus, Wielkie Księstwo Poznańskie. Po powstaniu II Rzeszy Niemieckiej w 1871 do Reichstagu dołączyli parlamentarzyści państw południowoniemieckich i budynek nie był w stanie pomieścić wszystkich posłów. Od marca 1871 Reichstag zaczął obradować w pałacu Schwerin, dawnej siedzibie pruskich deputowanych (niem. Preußisches Abgeordnetenhaus), przy Leipziger Strasse 75, który wkrótce również okazał się zbyt mały[2]. 19 kwietnia 1871 Reichstag wypowiedział się, że:

Budowa siedziby Reichstagu odpowiadającej zadaniom niemieckiego parlamentu i godnej przedstawicieli narodu niemieckiego jest pilną potrzebą[3].

Inne sformułowanie, nawiązujące do niedawnego zwycięstwa Prus nad Francją oraz założenia II Rzeszy Niemieckiej, o tonie silnie nacjonalistycznym, nie uzyskało poparcia większości posłów.

W 1871 powołano do życia parlamentarną komisję, która otrzymała zadanie przygotowania budowy nowej siedziby parlamentu[4]: wyszukania odpowiedniej lokalizacji, opracowania planu budowy, przeprowadzenia konkursu na projekt architektoniczny oraz zapewnienia prac parlamentu w okresie przejściowym. Wkrótce znaleziono tymczasową siedzibę Reichstagu i w ciągu 70 dni dawny budynek Królewskiej Manufaktury Porcelany (niem. Königliche Porzellan-Manufaktur Berlin K.P.M.) przy Leipziger Strasse 4 został zaadaptowany dla potrzeb parlamentu. Oczekiwano, że okres przejściowy potrwa nie więcej niż 5–6 lat – rzeczywistości trwał on aż 23 lata[5].

Działka budowlana[edytuj | edytuj kod]

Pałac Raczyńskiego po wschodniej stronie Königsplatz, ok. 1880
Projekt gmachu Reichstagu autorstwa Ludwiga Bohnstedta, 1872

Problemy napotkano już przy wyborze odpowiedniej parceli. Po krótkich poszukiwaniach komisja zdecydowała o postawieniu budynku po wschodniej stronie Königsplatz, dzisiejszego placu Republiki (niem. Platz der Republik). Jednak w miejscu tym stał pałac hrabiego Atanazego Raczyńskiego, polskiego ziemianina i pruskiego dyplomaty, dziedzicznego członka pruskiej Izby Panów[6]. Komisja założyła, że jej plany otrzymają wsparcie cesarza, a co za tym idzie zgodę Raczyńskiego, i w 1872 rozpisała międzynarodowy konkurs na gmach Reichstagu.

Konkurs, w którym wzięło udział ponad stu architektów (ok. 1/3 z zagranicy[6]), został rozstrzygnięty w lipcu 1872. Wygrał projekt Ludwiga Bohnstedta z Gothy. Projekt ten spotkał się z powszechnym uznaniem, lecz nie mógł zostać zrealizowany ze względów prawnych. Hrabia Raczyński wzbraniał się stanowczo przed sprzedażą parceli, a cesarz Wilhelm I nie skłaniał się ku wywłaszczeniu, choć wybór miejsca uważał za odpowiedni.

Wobec tego komisja zaczęła rozważać alternatywną lokalizację po zachodniej stronie placu, w miejscu, gdzie wznosił się gmach opery Krolla (niem. Krolloper). Komisja kilkakrotnie rekomendowała parlamentowi podjęcie uchwały o zakupie tych gruntów, ten jednak za każdym razem ją odrzucał. Wielu deputowanych nie mogło pogodzić się z myślą o budowie siedziby Reichstagu w miejscu przybytku rozrywki. Innym wydawało się, że droga z hoteli, gdzie rezydowali, jest zbyt długa, szczególnie przy złych warunkach pogodowych. Cesarz coraz bardziej się niecierpliwił i w końcu w liście do kanclerza Rzeszy Otto von Bismarcka zaaprobował nową lokalizację.

Po śmierci hrabiego Raczyńskiego w 1874 pierwotna koncepcja budowy gmachu po wschodniej stronie placu wydawała się bliska realizacji – jednak działkę udało się nabyć (w zamian za wysokie odszkodowanie[6]) dopiero po wieloletnich negocjacjach z synem hrabiego, Karolem Edwardem Raczyńskim.

Budowa[edytuj | edytuj kod]

Projekt (1881–1884)[edytuj | edytuj kod]

Projekt gmachu Reichstagu autorstwa Paula Wallota, 1882
Położenie kamienia węgielnego pod budowę Reichstagu, 1884

W grudniu 1881 Reichstag zdecydował się zakupić działkę Raczyńskiego. Żywo dyskutowano kwestię zlecenia bez konkursu Ludwigowi Bohnstedtowi aktualizacji i realizacji jego zwycięskiego projektu z 1872. Jednak w lutym 1882 zdecydowano się na rozpisanie nowego konkursu – tym razem, na prośbę Związku Niemieckich Architektów i Inżynierów, jedynie o zasięgu narodowym. Wysoka nagroda pieniężna gwarantowała szerokie zainteresowanie najlepszych specjalistów. Również Bohnstedt przystąpił do rywalizacji, ale bez powodzenia. Spośród 190 nadesłanych prac wyłoniono dwa zwycięskie projekty: Paula Wallota z Frankfurtu nad Menem i Friedricha von Thierscha z Monachium. Ponieważ jednak Wallot uzyskał większą ilość głosów za (19 z 21), to on otrzymał zamówienie publiczne[7].

W 1880 zdecydowano, że w budowie będzie współuczestniczyć berlińska Królewska Akademia Budowlana, sprawując funkcje doradcze. Decyzja ta była raczej niefortunna, ponieważ wielu członków Akademii brało udział w konkursie. Nie można było im udowodnić działania na szkodę Wallota, jednak ich niezwykle pedantyczna krytyka jego prac stawiała pod znakiem zapytania ich obiektywność. Drugą instytucją sprawującą funkcje doradczo‑kontrolne był Departament Budownictwa w pruskim Ministerstwie Robót Publicznych, który nader często postulował zmiany w projekcie. Paul Wallot cierpliwie spełniał te żądania, skarżąc się jedynie w listach prywatnych, że co kilka miesięcy musi nanosić poprawki w projekcie wnętrz oraz fasad. Pod koniec tego etapu prac niezależni eksperci wypowiadali opinie, że projekt po tych zmianach mocno odbiegał od pierwotnej wersji przedstawionej przez jej autora.

Kamień węgielny pod budowę położono 9 czerwca 1884[8]. Ceremonia odbyła się z udziałem wojska i nielicznych parlamentarzystów. Obecni byli trzej przedstawiciele rodu Hohenzollernów: cesarz Wilhelm I, jego syn oraz wnuk (późniejsi cesarze Fryderyk III oraz Wilhelm II).

Architektura i wyposażenie wnętrz (1884–1918)[edytuj | edytuj kod]

Architektura zewnętrzna[edytuj | edytuj kod]

Budowa gmachu Reichstagu, 1888
Budynek Reichstagu, ok. 1884–1900

Nad salą obrad plenarnych Wallot zaprojektował kopułę o wysokości 85 m. Kopuła została poddana pod krytykę, jako element zarezerwowany dla budowli sakralnych i cesarskich. Pojawiały się nawet zarzuty, że nadto przypomina Kapitol w Waszyngtonie[9]. Z powodu różnych żądań Wallot był zmuszony przenieść kopułę znad plenarnej sali obrad nad zachodnią halę wejściową. Kopułę wzniosła berlińska firma kamieniarska Zeidler & Wimmel. Jednak w miarę posuwania się prac, architekt nabierał przekonania, że kopuła musi zostać rozebrana. Po żmudnych negocjacjach uzyskał w końcu zgodę na dokonanie niezbędnych zmian. W międzyczasie, wokół przyszłej sali plenarnej wzniesiono ściany nośne, które jednak były zbyt słabe, by unieść ciężar kamiennej kopuły. Rozwiązanie problemu znalazł w 1889 inżynier budownictwa Hermann Zimmermann. Zredukował on wysokość kopuły z 85 do 75 m i zaproponował lekką konstrukcję z żelaza i szkła, która zapewniała dopływ światła słonecznego do sali obrad. Kopułę zwieńczyła korona cesarska.

Wilhelm II, od 1888 urzędujący cesarz, z początku miał bardzo pozytywny stosunek do budowy Reichstagu. Popierał Wallota, również w kwestii lokalizacji kopuły, chociaż ta miała być wyższa niż 67-metrowa kopuła berlińskiego pałacu miejskiego (niem. Berliner Stadtschloss) i była wyrazem żądań nielubianego przez cesarza parlamentu. Od ok. 1892 widoczna była jednak narastająca niechęć monarchy do projektu, który wyrażał się o nim: "szczyt braku smaku" (niem. Gipfel der Geschmacklosigkeit)[10], “całkowicie niefortunna kreacja” (niem. völlig verunglückte Schöpfung) a nawet nieoficjalnie jako “małpiarnia Rzeszy” (niem. Reichsaffenhaus)[11]. Wobec Wallota odczuwał wyraźną osobistą awersję, po tym jak architekt odmówił przeprowadzenia kolejnych zmian w projekcie[12]. Odmówił przyznania architektowi wielu odznaczeń, do których ten był nominowany[13]. Swojemu zaufanemu Philippowi zu Eulenburgowi zwierzał się w liście, że udało mu się obrazić Wallota podczas osobistej audiencji[11].

Paul Wallot rozwijał projekt w powszechnym wówczas stylu historycznym: architektura zewnętrzna bazowała na włoskim renesansie (prezentując styl neorenesansowy), połączonym z elementami renesansu niemieckiego, neobaroku a także modnymi wówczas konstrukcjami z żelaza i szkła (kopuła). Architektoniczna synteza Wallota nie była pozytywnie odbierana przez jemu współczesnych. Tradycjonaliści odrzucali elementy modernistycznej kopuły, a młodsi krytycy nie mogli zaakceptować masywnego, neorenesansowego prostopadłościanu. Szczególnie dotkliwą krytykę wyraził w 1922 ówczesny architekt miasta Berlina Ludwig Hoffmann, nazywając budynek "karawanem pierwszej klasy" (niem. Leichenwagen erster Klasse)[14]. Jednak inne źródła podają, że większość niemieckich architektów odebrała projekt z wielkim uznaniem.

5 grudnia 1894 położono ostatni zwornik. W ceremonii otwarcia gmachu uczestniczyło wojsko. Wallot osobiście oprowadził parę cesarską po nowej siedzibie parlamentu. Oficjalnie Wilhelm II wypowiadał się pozytywnie o budowli. Koszty budowy wyniosły 24 miliony marek. Finansowanie nastąpiło z reparacji wojennych zapłaconych przez Francję po przegranej wojnie z Prusami w 1870–1871.

Architektura wnętrz[edytuj | edytuj kod]

Sala obrad plenarnych, ok. 1889
Sala obrad, ok. 1894, rysunek Willyego Stöwera

Budynek Reichstagu był zaprojektowany, by spełniać funkcje parlamentu. W centralnej części gmachu znajdowała się sala plenarna dla 397 parlamentarzystów[4].

Poza salami obrad dla Reichstagu, a obecnie Bundestagu, w gmachu urządzono czytelnię, liczne sale rozmów, salę wypoczynkową, garderoby, przebieralnie. Budynek mieścił również bibliotekę zawierającą ponad 90 tysięcy woluminów, która rozrosła się do 320 tys. (stan przy rozwiązaniu biblioteki). Archiwum Reichstagu wkrótce liczyło około miliona pism, które przesyłano do czytelni przy pomocy systemu wind pneumatycznych. Ponadto budynek posiadał własną elektrownię, która zapewniała stały dopływ prądu, system regulacji ogrzewania, elektryczną wentylację, okna o podwójnych szybach, sieć telefoniczną, toalety.

Jedynym mankamentem okazał się brak wystarczającej liczby gabinetów do pracy dla parlamentarzystów. Na tle innych europejskich parlamentów, nowy Reichstag o powierzchni 138×96 m, był relatywnie mały. Kolejne przebudowy nie przyczyniły się do rozwiązania tego problemu.

Większość pomieszczeń była wyłożona drewnianą boazerią, przeważało drewno dębowe, sosnowe oraz gatunki orientalne. Za drewnem przemawiały względy akustyczne oraz stylistyczne. Wallot zaprojektował wnętrza oraz wyposażenie w stylu niemieckiego renesansu z XVI–XVII w. Drewniane boazerie oraz drewniane dekoracje (rozety nad drzwiami, obeliski, poskręcane kolumny, girlandy oraz figury alegoryczne) należały do koniecznych detali reprezentacyjnych budowli państwowych doby renesansu. Tego typu zdobnictwo uważane było za typowe niemieckie i w zamyśle architekta miało kontrastować z bardziej międzynarodowym stylem neorenesansowym charakteryzującym architekturę zewnętrzną.

Dzieła sztuki do Reichstagu wybierano tak, by nawiązywały do zjednoczenia Niemiec w 1871. Herb Rzeszy umieszczony na szczycie nad wejściem głównym oraz cesarska korona na szczycie kopuły symbolizowały jedność Niemiec. Podobnie alegoria Germanii Reinholda Begasa nad głównym portalem. W wielu miejscach podkreślano fakt, iż państwo niemieckie składa się wielu krajów – umieszczano licznie herby najważniejszych miast oraz krajów, a nawet personifikacje niemieckich rzek, m.in. Renu. Ponadto 16 figur na wieżach narożnych przedstawiało modne ówcześnie motywy, m.in. sztukę, naukę, wychowanie, itp. Do prac rzeźbiarskich zatrudniono artystów ze wszystkich krajów niemieckich, aby uniknąć regionalnych waśni.

Inskrypcja DEM DEUTSCHEN VOLKE[edytuj | edytuj kod]

Szczyt Reichstagu z widoczną inskrypcją DEM DEUTSCHEN VOLKE

Gmach miał być poświęcony ludowi niemieckiemu (niem.: Dem Deutschen Volke). Napis ten, wybrany przez Wallota, miał znaleźć się jeszcze przed otwarciem budowli nad portalem zachodnim. Jednak miejsce nań przeznaczone pozostawało puste przez ponad 20 lat. Przypuszcza się, że to cesarz osobiście zdecydował o nieumieszczaniu inskrypcji. Jednak brak na to konkretnych dowodów.

Dopiero na Boże Narodzenie 1916, podczas I wojny światowej, napis znalazł się na swoim miejscu. W literaturze wymienia się dwa motywy podjęcia tej akcji. Cesarz miał wyrazić zgodę, po tym jak SPD zaakceptowało zaciągnięcie nowych kredytów na prowadzenie wojny. Nastroje przygnębionego wojną narodu miały się polepszyć poprzez odpowiedni gest ze strony cesarza.

Inskrypcję, czcionką typu uncjała, zaprojektował w 1908 Peter Behrens, architekt i projektant przemysłowy[15]. Do produkcji 60 centymetrowych liter zużyto dwie armaty zdobyte podczas wojen wyzwoleńczych (1812–1814). Prace wykonała odlewnia S.A. Loevy[16].

Wallot, zniesmaczony ciągłymi konfliktami, jakie narastały wokół budowy i gotowego już gmachu, objął profesurę na Akademii Sztuk Pięknych i w Wyższej Szkole Technicznej w Dreźnie (1884–1911)[17]. Do swojej śmierci w 1912 pozostał jednak konsultantem w sprawach wyposażenia i dzieł sztuki dla Reichstagu.

Republika Weimarska[edytuj | edytuj kod]

Proklamowanie republiki (1918)[edytuj | edytuj kod]

9 listopada 1918, około godziny 14, z drugiego zachodniego balkonu po prawej stronie od wejścia głównego[18] Philipp Scheidemann, poseł SPD, proklamował republikę niemiecką[19]. Obecnie w tym miejscu znajduje się tablica pamiątkowa. Mowa Scheidemanna przekazana została w wielu różnych wersjach. W swoich pamiętnikach z 1928, Scheidemann przytaczał własne słowa:

Robotnicy i żołnierze! Straszne były cztery lata wojny. Przerażające były ofiary krwi i straty majątkowe, które lud musiał ponieść. Ta nieszczęsna wojna dobiegła końca. Skończyło się mordowanie. Następstwa wojny, nędza i niedola będą dla nas ciężarem jeszcze przez wiele lat. Bądźcie zgodni, wierni i świadomi obowiązków! Stara i zmurszała monarchia runęła. Niech żyje nowe! Niech żyje Republika Niemiecka![20][21]

Kilka godzin później, ok. godz. 16.30, Karl Liebknecht proklamował z berlińskiego zamku miejskiego wolną republikę socjalistyczną (niem. Freie Sozialistische Republik)[14].

Projekty rozbudowy[edytuj | edytuj kod]

Wraz z nowymi prawami przyznanymi parlamentowi w okresie Republiki Weimarskiej, wzrosła również liczba posłów z 397 do 600[22]. Również biblioteka parlamentarna zaczęła powiększać się w szybkim tempie ok. 8 tysięcy woluminów rocznie. Pod koniec lat 20. XX w. planowano rozbudowę gmachu w kierunku północnym, jednak nigdy jej nie przeprowadzono. Rozpisano dwa nieudane konkursy architektoniczne, aż wielki kryzys (1929-1933) położył kres wszystkim planom.

Pożar Reichstagu w 1933[edytuj | edytuj kod]

Information icon.svg Osobny artykuł: Pożar Reichstagu.
Model Germanii – stolicy świata, 1939

27 lutego 1933 pomiędzy godz. 21 a 23, cztery tygodnie po dojściu Hitlera do władzy, płomienie zaczęły obejmować kopułę Reichstagu. Sala plenarna oraz sąsiadujące z nią pomieszczenia zostały doszczętnie spalone. Reichstag został najprawdopodobniej podpalony, jednak okoliczności pożaru do tej pory nie zostały wyjaśnione[23][24].

W maju 1933 przed IV Izbą Karną Sądu Najwyższego Rzeszy w Lipsku o podpalenie Reichstagu oskarżono holenderskiego komunistę Marinusa van der Lubbego, ujętego na miejscu zdarzenia oraz prominentnych działaczy partii komunistycznej: Ernsta Torglera (przewodniczącego frakcji KPD w Reichstagu) oraz członków Kominternu, Bułgarów: Georgi Dymitrowa (późniejszego sekretarza generalnego Kominternu (1934–1943) i po II wojnie światowej komunistycznego premiera Bułgarii), Błagoja Popowa i Wassila Tanewa[25]. Oskarżenie próbowało przedstawić podpalenie jako sygnał dla komunistycznych wystąpień zbrojnych przeciwko państwu niemieckiemu. W procesie lipskim van der Lubbe został skazany na karę śmierci, która została wykonana 10 stycznia 1934. Inni oskarżeni zostali uniewinnieni z braku dowodów winy. Okoliczności pożaru do dziś nie zostały wyjaśnione[23].

Sposób wykorzystania incydentu pożaru budynku Reichstagu był decydującym krokiem na drodze do pełnego przejęcia władzy w Republice Weimarskiej przez NSDAP i przekształcenia republiki parlamentarnej w monopartyjne policyjne państwo totalitarne. Pod wpływem dramatyzmu wydarzeń Prezydent Rzeszy Paul von Hindenburg został nakłoniony przez Adolfa Hitlera i Franza von Papena do podpisania już 28 lutego w trybie art. 48[26] konstytucji Republiki Weimarskiej (regulującego tzw. stany nadzwyczajne), tzw. Reichstagsbrandverordnung – dekretu "O ochronie narodu i państwa" (niem. Verordnung zum Schutz von Volk und Staat)[27], który na tydzień przed przedterminowymi wyborami do Reichstagu zawieszał "czasowo" podstawowe prawa obywatelskie zawarte w konstytucji[28] Republiki Weimarskiej z 1919 (niem. Die Verfassung des Deutschen Reiches lub też Weimarer Reichsverfassung), sankcjonując prawnie prześladowanie opozycji politycznej NSDAP. Dekret zawieszał m.in. tajemnicę korespondencji, wolność zgromadzeń, nietykalność osobistą obywateli i ich mieszkań, dopuszczał tzw. "areszt prewencyjny" czyli internowanie bez nakazu sądowego przez policję (i policję pomocniczą). Co najważniejsze – zawieszał również możliwość sądowej kontroli decyzji administracyjnych podjętych w jego trybie (brak możliwości odwołania się do sądu). Rozstrzygające było również powierzenie wykonania dekretu ministrowi spraw wewnętrznych, a nie ministrowi wojny Rzeszy (tzn. policyjny stan wyjątkowy, a nie stan wojenny pod władzą i kontrolą Reichswehry)[29].

Pozbawiony władzy parlament, w którym od lipca 1933 zasiadali jedynie narodowi socjaliści, obradował w gmachu opery Krolla. Po pożarze, odremontowano kopułę Reichstagu, lecz nie salę plenarną. W budynku urządzano tendencyjne wystawy, np. "Wieczny Żyd" (niem. Der ewige Jude) czy "Bolszewizm bez maski" (niem. Bolschewismus ohne Maske). Przez krótki okres prezentowano tu modele Germanii – stolicy świata (niem. Welthauptstadt Germania), fantazji urbanistycznej, zaprojektowanej przez Alberta Speera wspólnie z Hitlerem. Nowa Hala Ludowa (niem. Halle des Volkes) z kopułą wysoką na 290 m, miała stanąć w najbliższym sąsiedztwie Reichstagu, by całkowicie zakryć gmach parlamentu.

Wbrew powszechnej opinii, Adolf Hitler nigdy nie przemawiał w gmachu Reichstagu. Hitler, który w okresie Republiki Weimarskiej nie był parlamentarzystą, został powołany na kanclerza Rzeszy przez prezydenta Rzeszy von Hindenburga 30 stycznia 1933. W dwa dni później prezydent Rzeszy rozwiązał siódmy parlament Rzeszy[30]. Pierwsze posiedzenie nowego parlamentu odbyło się po pożarze Reichstagu, 21 marca 1933 (Dzień Poczdamu). Hitler przemawiał w gmachu opery Krolla, przysposobionej do obrad parlamentu.

II wojna światowa[edytuj | edytuj kod]

Podczas II wojny światowej okna Reichstagu zostały zamurowane. Firma Allgemeine Elektritizitäts-Gesellschaft (AEG) rozpoczęła tu produkcję urządzeń radiowych. Następnie zorganizowano tu lazaret oraz przeniesiono oddział ginekologiczny z pobliskiego szpitala Charité (kilkaset dzieci narodziło się w gmachu Reichstagu).

Czerwonoarmiści uważali gmach Reichstagu za jeden z kluczowych symboli reżimu narodowych socjalistów. Obrali go za swój główny cel militarny w Berlinie, chociaż budowla już od dawna była ruiną[31]. Jednak Reichstag był celem praktycznym – łatwym do zidentyfikowania. Zawołanie "Na Reichstag!" miało paść już po bitwie pod Kurskiem w 1943[31].

Reichstag został zdobyty po silnych walkach przez 176 pułk 150 dywizji strzelców 3 Armii 1 Frontu Białoruskiego. Dziewięć flag sowieckich przywieziono samolotem z Moskwy. 30 kwietnia 1945 jedna z nich została początkowo zatknięta, jako "flaga zwycięstwa" nad portalem wejściowym, a później umieszczona na szczycie kopuły. Ok. godz. 15 dowódca 3 Armii, generał Kuznecow zameldował marszałkowi Żukowowi:

Nasza czerwona flaga powiewa nad Reichstagiem[32]!,

następnie poinformował Żukowa, że:

W pewnych obszarach wyższych kondygnacji oraz w piwnicy nadal toczą się walki[33].

Słynne zdjęcie fotografa wojskowego Jewgienija Chałdeja przedstawiające zatknięcie flagi na Reichstagu, było z tego powodu zrobione już po fakcie[21]. Broniący Reichstagu niemieccy żołnierze poddali się dopiero wieczorem 1 maja. Przez lata uważano, że żołnierzem trzymającym flagę na zdjęciu był Meliton Kantaria, który cieszył się później wielkim poważaniem w ZSRR. Obecnie przyjmuje się, że był to Michaił Petrowicz Minin[34][35]. Flaga została wywieziona do Moskwy na paradę zwycięstwa 20 czerwca 1945. Do dziś znajduje się w Centralnym Muzeum Wojska.

Lata 1945–1990[edytuj | edytuj kod]

Reichstag po bombardowaniach alianckich
Reichstag bez kopuły, 1964

Po zakończeniu działań wojennych – budynek Reichstagu znajdował się w ruinie, a jego bezpośrednie otoczenie legło w gruzach. Wolne parcele wokół gmachu służyły wygłodniałej ludności Berlina, jako działki ogrodnicze, gdzie uprawiano ziemniaki i inne warzywa. Leżący w Berlinie Zachodnim budynek nie był dostępny dla Niemców wschodnich, a Niemcy zachodni organizowali swoją administrację państwową w Bonn. Rozgorzała dyskusja, czy nie wyburzyć gmachu[36]. 22 listopada 1954, by odciążyć zniszczony budynek, wysadzono w powietrze kopułę z powodu domniemanego niebezpieczeństwa związanego z zaburzoną statyką obiektu. Ta przyczyna podważana jest w wielu krytycznych tekstach. W kolejnych latach ograniczono się do zabezpieczenia zrujnowanego gmachu.

W 1955 Bundestag zdecydował o kompletnej odbudowie Reichstagu. Jednak przeznaczenie budynku w podzielonych Niemczech nie było jeszcze określone. W 1961 architekt Paul Baumgarten wygrał konkurs na projekt i przeprowadzenie odbudowy budowli. Prace zakończono w 1973. Wiele z dekoracyjnych elementów fasady nie powróciło na swoje miejsce. Wysokość wieży narożnych została zredukowana, nie zdecydowano się na budowę nowej kopuły. Wnętrza zostały powiększone poprzez dodanie półpięter. Powierzchnia sali obrad plenarnych powiększyła się dwukrotnie i bez problemu mogła pomieścić wszystkich parlamentarzystów zjednoczonych Niemiec. W latach 1958–1972 gmach służył jako muzeum historyczne[37]. Porozumienie czterech mocarstw odnośnie Berlina z 1971 zabraniało przeprowadzania obrad plenarnych Bundestagu w Berlinie. W nowym budynku Reichstagu mogły się jedynie odbywać spotkania komisji i frakcji parlamentarnych.

Zmiany wprowadzone przez Baumgartena – popierane lub wręcz narzucone przez Generalną Dyrekcję Budowlaną (niem. Bundesbaudirektion) – mogą wydawać się zbyt rygorystyczne, tłumaczy je jednak ówczesna sytuacja historyczna. Baumgarten zastosował modernistyczne formy lat 60. XX w., które obywały się bez dekoracji, a zdominowane były przez linie proste i gładkie powierzchnie. W szczególności reprezentacyjne budowle z XIX w. uchodziły za przeładowane, napuszone, niegodne zachowania. Argumenty konserwatorów zabytków nie znajdowały poparcia. W przypadku gmachu Reichstagu ważny okazał się jeszcze jeden aspekt: budynek, pomimo swojego przeznaczenia, był początkowo symbolem przeddemokratycznej formy państwa, po której nastąpiła słaba demokracja i dyktatura a powojenne Niemcy właśnie znalazły się na drodze do demokracji. Stąd też chęć do odcięcia się od niedawnej historii. Obecnie nie ma już prawie śladu po korektach Baumgartena. Jedynie zmiany fasady (brak elementów ozdobnych na bocznych brzegach wież narożnych, ozdoby ryzalitów północnego i południowego skrzydła) nie zostały cofnięte. Przyczyny tego stanu rzeczy należy upatrywać w trosce o utrzymanie odpowiedniej statyki gmachu oraz w poważnych uszkodzeniach wielu elementów podczas II wojny światowej. Odtworzenie ich było brane pod uwagę przy przebudowie w latach 90. XX w., jednak nigdy nie zostało zrealizowane.

W okresie podziału Niemiec w latach 1961–1989 w bezpośrednim sąsiedztwie Reichstagu przebiegał Mur Berliński. W budynku mieściło się wówczas muzeum Bundestagu oraz gmachu Reichstagu. Wielu zagranicznych gości odwiedzało taras Reichstagu skąd rozciągał się widok na mur. Od 1971 w budynku umieszczono stałą wystawę "Pytania o historię Niemiec" (niem. Fragen an die Deutsche Geschichte), która cieszyła się wielkim zainteresowaniem.

Flaga Jedności[edytuj | edytuj kod]

W nocy z 2 na 3 października 1990, około północy, na Placu Republiki, tuż przed zachodnim wejściem do Reichstagu, stanął maszt Flagi Jedności (niem. Fahne der Einheit). Flaga upamiętnia moment ponownego zjednoczenia Niemiec; powiewa dniem i nocą. Jest to najprawdopodobniej największa oficjalna flaga Niemiec (6x10 m[38]). Posiada status pomnika. Nie dotyczą jej przepisy regulujące oflagowanie Reichstagu. Opuszczana jest do połowy masztu jedynie, w wyjątkowych wypadkach, np. po masakrze w Erfurcie 26 kwietnia 2002[38].

Przebudowa Reichstagu (1991–1999)[edytuj | edytuj kod]

Flagi przed Reichstagiem, 3 października 1990

Konkurs[edytuj | edytuj kod]

Po zjednoczeniu Niemiec, 6 października 1990 ogólnoniemiecki Bundestag zdecydował o przeprowadzeniu parlamentu i rządu z Bonn do Berlina, a za tym o przeniesieniu Bundestagu do gmachu Reichstagu. Decyzja parlamentu została podjęta 20 czerwca 1991 (338 głosów za, 320 przeciw)[39]:

Siedzibą niemieckiego Bundestagu jest stolica federacji Berlin[40][41].

W 1993 rozpisano międzynarodowy konkurs architektoniczny na przebudowę Reichstagu, który wymagał od projektów przejrzystości formy oraz energooszczędności. Z 80 nadesłanych prac[42] wyłoniono trzech zwycięzców: Foster+Partners (Anglia), Pi de Bruijn (Holandia) oraz Santiago Calatrava (Hiszpania)[43]. Zwycięskie projekty przedstawiono Bundestagowi.

Calatrava proponował budowę nowej kopuły w stylu neogotyckim, a de Bruijn planował wzniesienie sali obrad plenarnych poza starą częścią Reichstagu. Pierwotny projekt Fostera przewidywał wolnostojący, przezroczysty dach rozpięty nad całym budynkiem oraz częścią najbliższego otoczenia gmachu. Propozycja ta nie znalazła jednak szerokiego poparcia ze względów estetycznych (mówiono o "największej stacji benzynowej Niemiec" (niem. Deutschlands grösste Tankstelle)) a także finansowych – planowany koszt budowy wynosił 1,3 miliarda DM. Jednak Foster przedstawił później zupełnie nową wizję Reichstagu i wygrał ze swoimi konkurentami (lipiec 1993). Skorygowany projekt Fostera nie przewidywał budowy kopuły. W swoich wyjaśnieniach architekt dystansował się od jakichkolwiek “wybrzuszeń” dachu wzniesionych z czysto symbolicznych pobudek – nie zalecał ani parasola (najbliższego oryginalnemu projektowi) ani kopuły. Jednak Foster musiał ugiąć się pod presją polityczną i 8 maja 1995 przedstawił projekt końcowy ze szklaną kopułą. Wtedy Calatrava zarzucił Fosterowi plagiat swojego projektu konkursowego, który przewidywał przezroczystą kopułę o bardzo podobnej formie. Po przeprowadzeniu licznych ekspertyz, stwierdzono, że tak tradycyjny element architektoniczny jak kopuła nie może podlegać szczególnej ochronie prawnej. Foster otrzymał zlecenie na przebudowę Reichstagu pod warunkiem, że całkowity koszt przedsięwzięcia (uwzględniający budowę kopuły, koszty dodatkowe i honoraria) nie przekroczy 600 milionów marek.

Opakowany Reichstag: Christo[edytuj | edytuj kod]

Już w 1971 para artystów Christo i Jeanne-Claude, twórcy sztuki krajobrazu, propagowali ideę "opakowanego Reichstagu" (ang. Wrapped Reichstag), a Christo sporządził pierwsze szkice[44]. Pomimo poparcia burmistrza Berlina Zachodniego Klausa Schulza, prezydent Bundestagu odmówił zgody na przedsięwzięcie artystów[44]. W styczniu 1994 Bundestag w Bonn zdecydował, że symbol narodowy o znaczeniu Reichstagu może być przedmiotem akcji artystycznej (292 głosów za, 223 przeciw, 9 wstrzymujących się)[45]. Opakowany Reichstag mógł być postrzegany w kategoriach rzeźby i architektury[45]. Pomiędzy 24 czerwca a 6 lipca 1995 Reichstag pozostawał opakowany srebrną, ognioodporną folią i mocnym sznurem o średnicy 3 cm. Letnia akcja szybko przerodziła się w festyn. W ciągu dwóch tygodni Reichstag zobaczyło 5 milionów zwiedzających[46], a reportaże w wielu mediach zagranicznych rozsławiły gmach Reichstagu na całym świecie.

Przebudowa wnętrz[edytuj | edytuj kod]

Graffiti radzieckich żołnierzy z 1945
Reichstag po przebudowie

Ostatnia uroczystość w Reichstagu przed przebudową odbyła się 2 grudnia 1994. Pod koniec maja 1995 ukończono przygotowania do prac budowlanych – usunięto azbest oraz odsłonięto pierwotne struktury budowli. Przygotowano wiele oryginalnych elementów, które później wkomponowano w nowy gmach. Jednym z wymagań stawianych architektowi było poszanowanie historycznych walorów budynku. Ślady te miały być widoczne po przebudowie, m.in. graffiti pozostawionych przez radzieckich żołnierzy – napisy cyrylicą z maja 1945, wykonane po zdobyciu Berlina: "Hitler kaput" czy "Kaukaz – Berlin". Teksty w wymowie rasistowskiej lub seksistycznej zostały usunięte w porozumieniu ze stroną rosyjską.

Pod koniec lipca 1995, po zakończeniu akcji "opakowany Reichstag" przystąpiono do przebudowy budynku. Usunięto przeróbki Baumgartena z lat 60. XX w., wywieziono 45 tys. ton gruzu. Aby zapewnić stabilność tak zmienionej konstrukcji, do 2300 oryginalnych podpór Wallota dodano kolejne 90.

Właściwe prace rozpoczęto w czerwcu 1996. W centrum budynku dokonano znacznych zmian, które tyczyły głównie sali plenarnej i lobby dla dziennikarzy, znajdującym się na trzecim piętrze. Skrzydło północne i południowe, zajmujące ok. 2/3 gmachu pozostały, jako element historyczny poddane renowacji. Sala plenarna została rozbudowana do pow. 1200 m²[47] (u Wallota zajmowała 640 m² a u Baumagartena – 1385 m²), a prezydium powróciło na wschodnią stronę. Publiczność może dostać się na trybuny przez osobne półpiętro. Trzecie piętro zarezerwowane jest wyłącznie dla parlamentarzystów. Przy budowie nowych partii gmachu zastosowano beton, szkło i żelazo, do rekonstrukcji partii oryginalnych posłużyły wapienie i piaskowce w ciepłej tonacji. Nowy koncept kolorystyczny pomaga zachować przejrzystość budowli. Dziewięć, po części intensywnych barw, służy oznaczeniu poszczególnych stref: parter jest utrzymany w kolorze pomarańczowym, sala obrad plenarnych w niebieskim, część dla odwiedzających w ciemno zielonym, prezydium w kolorze burgundzkiej czerwieni a część dla frakcji parlamentarnych w szarym[48]. Pomieszczenia otrzymały kolorowe panele z drewna, co było krytykowane z uwagi na znajdujące się tam dzieła sztuki.

Kopuła[edytuj | edytuj kod]

Nowa kopuła jest jednym z najchętniej odwiedzanych celów turystycznych Berlina i stała się symbolem stolicy. Zwiedzający mogą wejść do Reichstagu przez portal zachodni. Po kontroli, wjeżdżają dwiema windami na dach z kopułą, znajdujący się na wysokości 24 m. Ważąca 1200 ton kopuła posiada 40 m średnicy i wznosi się na wysokość 24 m[47]. Jej stalowy szkielet złożony jest z 24 prostopadłych żeber w odległości 15° i 17 poziomych obręczy, umieszczonych co 1,65 m. Całość przykrywa 3 tys. m² szkła[47]. Wewnątrz przeplatają się dwie rampy, przesunięte o 180°, wiodące na platformę widokową[1]. Każda o długości 230 m, szeroka na 1,8 m, przypomina spiralę. Szczyt kopuły leży 47 m nad poziomem ulicy, znacznie niżej niż u Wallota[49]. Codziennie kopułę zwiedza średnio ok. 8 tysięcy osób.

Podziemne przejście[edytuj | edytuj kod]

Podczas przebudowy odkryto podziemne przejście, w którym biegły rury ogrzewania. Przejście łączyło gmach parlamentu Rzeszy z pałacem prezydenta parlamentu, dzisiejszą siedzibą Niemieckiego Towarzystwa Parlamentarnego (niem. Deutsche Parlamentarische Gesellschaft e.V. DPG). Fragment kanału grzewczego został wycięty i przeniesiony do przejścia podziemnego prowadzącego z Reichstagu do największego budynku parlamentarnego Domu im. Jakoba Kaisera (niem. Jakob-Kaiser-Haus).

Bundesadler[edytuj | edytuj kod]

Norman Foster zaproponował kilka różnych wersji wizerunku nowego, szczuplejszego orła federalnego (niem. Bundesadler) do sali obrad plenarnych. Parlament jednak opowiadał się za powiększoną kopią bardziej krągłego wizerunku autorstwa Ludwiga Giesa, wykonanego dla parlamentu w Bonn (określanego ironicznie mianem "tłustej kury" (niem. Fette Henne)). W odpowiedzi na preferencje Bundestagu, Foster zaproponował nowego orła z aluminium, o ok. 1/3 większego od bońskiego oryginału, ważącego ok. 2,5 tony[21]. Wizerunek jest dwustronny, jako że orzeł został zawieszony przed szklaną ścianą. Na rewersie orła, zaprojektowanym przez Fostera, architekt złożył swój podpis.

Oddanie gmachu do użytku[edytuj | edytuj kod]

19 kwietnia 1999 Foster przekazał symboliczne klucze do Reichstagu prezydentowi niemieckiego Bundestagu, Wolfgangowi Thierse[47]. W tym samym dniu odbyło się również pierwsze regularne posiedzenie parlamentu. Przebudowa zakończyła się w przewidzianym czasie a budżet nie został przekroczony. Bundestag rozpoczął pracę w Reichstagu 6 września 1999[50].

Do kwietnia 2009 Reichstag odwiedziło ponad 15 milionów osób, by przysłuchiwać się debatom, obejrzeć kopułę bądź zwiedzić parlament[51].

Wymiary[52][edytuj | edytuj kod]

Długość 137,4 m
Szerokość 93,9 m
Główna powierzchnia użytkowa 11000
Całkowita wysokość z kopułą (od poziomu ulicy) 54 m
Wysokość kopuły od poziomu tarasu na dachu 24 m
Średnica kopuły 40 m
Ciężar kopuły 1200 t
Powierzchnia szklana kopuły 3000 m²

Zintegrowany koncept energetyczny[edytuj | edytuj kod]

Przebudowa Reichstagu wymagała zastosowania odpowiednich, ekologicznych rozwiązań energetycznych. System ogrzewania i instalacje elektryczne wykorzystują energię słoneczną (panele solarne o powierzchni 300 m² na dachu budynku)[53], zmechanizowany system wentylacji, techniki elektrociepłownicze przy jednoczesnym użyciu surowców odnawialnych (ekologiczny olej napędowy z Meklemburgii-Pomorza Przedniego).

Specjalne oszklenie i izolacja powstrzymują utratę ciepła. Podłogi wykorzystywane są jako magazyn zimna i ciepła. Panele solarne i własne elektrociepłownie pokrywają zapotrzebowanie na energię Reichstagu i sąsiadujących budynków parlamentarnych w ponad 80%[21]. Nadto na głębokości 300 m pod ziemią znajduje się rezerwuar słonej wody, która nagrzewana jest w okresie letnim do temperatury 70 °C. Przechowywana w zbiorniku służy do ogrzewania budynku zimą. Oddzielny zbiornik, umieszczony jest na głębokości 60 m. Magazynuje zimną wodę, schładzaną zimą, wykorzystywaną latem do klimatyzacji[21]. Wyżej opisane środki pozwoliły na redukcję rocznej emisji CO2 z ok. 7000 do 400–1000 ton[54].

Również kopuła przyczynia się do wyższej wydajności energetycznej. Służy do oświetlenia i wentylacji sali obrad plenarnych. Światło słoneczne kierowane jest w dół budynku przy pomocy 360 lejkowato zamontowanych luster[55][56]. Aby uniknąć przegrzania sali i wyeliminować oślepiające światło, część luster może zostać automatycznie zakryta[54]. Przez środek lustrzanego leja przechodzi powietrze z wewnątrz budynku, które uchodzi poprzez otwór na szczycie kopuły. Po drodze przepływa przez system wymienników ciepła. Przy okazji przebudowy Reichstagu przywrócono do użytku oryginalne szyby wentylacyjne wbudowane przez Wallota

Sztuka w Reichstagu[edytuj | edytuj kod]

Wnętrza Reichstagu zdobią liczne dzieła sztuki[57][58]. Za wybór i zakup dzieł sztuki do kolekcji sztuki Bundestagu odpowiada parlamentarna rada ds. sztuki (niem. Kunstbeirat)[59]. Po przenosinach Bundestagu do odnowionego gmachu Reichstagu, rada dokonała wyboru indywidualnych dzieł na podstawie rekomendacji ekspertów. Do części dzieł pochodzących z dawnych zbiorów Reichstagu, zamówiono kolejne u 18 artystów, m.in. z Anglii (Norman Foster), Francji (Christian Boltanski), Rosji (Grisha Bruskin) i Stanów Zjednoczonych (Jenny Holzer). Kolejne dzieła zakupiono lub wypożyczono. Całkowite koszty zakupu dzieł sztuki do budynku Reichstagu wyniosły 8 milionów DM[60], lecz ceny poszczególnych prac nie zostały nigdy ujawnione. W ten sposób powstała znacząca kolekcja sztuki współczesnej, w której znajdują się prace ponad 30 artystów[61], m.in.

  • Kathariny Sieverding: instalacja przestrzenna w lobby parlamentarzystów, złożona z pięciu, wielkoformatowych fotografii poruszających tematykę zniszczenia i ponownych narodzin oraz trzech ksiąg pamięci wystawionych na drewnianych stołach; dzieło upamiętnia parlamentarzystów prześladowanych i zamordowanych przez narodowych socjalistów[62];
  • Sigmara Polkego: kolaże w zachodniej sali wejściowej[63];
  • Gerharda Richtera: Schwarz Rot Gold – ponad 20 metrowe szklane tablice z kolorowymi wariacjami na temat niemieckich barw narodowych w zachodniej sali wejściowej[64];
  • Jenny Holzer: Installation für das Reichstagsgebäude – stela z biegnącym tekstem z 447 mów i interwencji poselskich z lat 1871–1999 w północnej hali wejściowej[65];
  • Georga Baselitza: obrazy inspirowane pracami Caspara Davida Friedricha w południowej hali wejściowej[66];
  • Bernharda Heisiga: ekspresjonistyczny obraz Czas i Życie (niem. Zeit und Leben) przedstawiający motywy z historii Niemiec[67];
  • Josepha Beuysa: Tisch mit Aggregat – stół odlany z brązu, na którym znajduje się skrzynka; przed stołem, na podłodze leżą dwie kule; górę i dół łączą kable; instalacja skłaniająca do refleksji nad przepływem energii[68];
  • Hansa Haackego: Der Bevölkerung – instalacja na dziedzińcu północnym – małe, prostokątne, drewniane koryto wypełnione ziemią z okręgów wyborczych z widocznym napisem Der Bevölkerung (pol. Ludności)[69].

Przypisy

  1. 1,0 1,1 Deutscher Bundestag: Der deutsche Bundestag im Reichstaggebäude. Berlin: Deutscher Bundestag, 2007, s. 230. (niem.)
  2. 2,0 2,1 Bundestag.de: Wann war’s – wer war’s? (niem.). [dostęp 28 kwietnia 2009].
  3. Wolne tłumaczenie z języka niemieckiego: Die Errichtung eines den Aufgaben des deutschen Reichstags entsprechenden und der Vertretung des deutschen Volkes würdigen Parlamentshauses ist ein dringendes Bedürfnis.
  4. 4,0 4,1 Deutscher Bundestag: Das Reichstagsgebäude: Symbol deutscher Geschichte (niem.). [dostęp 28 grudnia 2009].
  5. Michael Bienert, Elke Linda Buchholz: Kaiserzeit und moderne: Ein Wegweiser durch Berlin. Berlin Story Verlag, 2007, s. 121. ISBN 3929829479. [dostęp 26 kwietnia 2009]. (niem.)
  6. 6,0 6,1 6,2 Wallot und das Reichstagsgebäude. W: Ursula Muscheler: Die Nutzlosigkeit des Eiffelturms: Eine etwas andere Architekturgeschichte. C.H.Beck, 2008, s. 183. ISBN 3406575234. [dostęp 26 kwietnia 2009]. (niem.)
  7. Carl-Christian Kaiser: Das Reichstagsgebäude. W: Einblicke. Ein Rundgang durchs Parlamentsviertel. Berlin: Deutscher Bundestag, 2005, s. 8. [dostęp 2011-10-19]. (niem.)
  8. Wejrzenia. Spacer po dzielnicy rządowej. Berlin: Deutscher Bundestag, 2006, s. 43. (pol.)
  9. .Heiko Bollmeyer: Der steinige Weg zur Demokratie: Die Weimarer Nationalversammlung zwischen Kaiserreich und Republik. Campus Verlag, 2007, s. 56. ISBN 3593384450. [dostęp 26 kwietnia 2009]. (niem.)
  10. Nikolaus Bernau: Die Neuen Architekturführer Nr. 13 (1999): Reichstag Berlin. Berlin: Stadtwandel Verlag Daniel Fuhrhop, 2005, s. 4. ISBN 3-933743-18-3. (niem.)
  11. 11,0 11,1 John C. G Röhl, Sheila de Bellaigue: Wilhelm II: the Kaiser's personal monarchy, 1888–1900. Cambridge University Press, 2004, s. 701. ISBN 0521819202. [dostęp 25 kwietnia 2009]. (ang.)
  12. John C. G Röhl: Wilhelm II. C.H.Beck, 2001, s. 1003. ISBN 3406482295. [dostęp 25 kwietnia 2009]. (ang.)
  13. Wallot und das Reichstagsgebäude. W: Ursula Muscheler: Die Nutzlosigkeit des Eiffelturms: Eine etwas andere Architekturgeschichte. C.H.Beck, 2008, s. 189. ISBN 3406575234. [dostęp 26 kwietnia 2009]. (niem.)
  14. 14,0 14,1 Nikolaus Bernau: Die Neuen Architekturführer Nr. 13 (1999): Reichstag Berlin. Berlin: Stadtwandel Verlag Daniel Fuhrhop, 2005, s. 5. ISBN 3-933743-18-3. (niem.)
  15. Archinform: Prof. Peter Behrens (niem.). fra.archinform.net. [dostęp 2010-07-05].
  16. Po 1933 członkowie żydowskich właścicieli Loevy byli prześladowani, zmuszeni do emigracji a niektórzy zamordowani
  17. Carl-Christian Kaiser: Das Reichstagsgebäude. W: Einblicke. Ein Rundgang durchs Parlamentsviertel. Berlin: Deutscher Bundestag, 2005, s. 8. (niem.)
  18. Inne źródła (Bernau, s. 5) podają, że Scheidemann przemawiał z okna.
  19. Deutscher Bundestag: Das Reichstagsgebäude und seine historischen Orte (niem.). [dostęp 2011-10-19].
  20. Wolne tłumaczenie z języka niemieckiego: Arbeiter und Soldaten! Furchtbar waren die vier Kriegsjahre. Grauenhaft waren die Opfer, die das Volk an Gut und Blut hat bringen müssen. Der unglückselige Krieg ist zu Ende. Das Morden ist vorbei. Die Folgen des Kriegs, Not und Elend werden noch viele Jahre lang auf uns lasten. Seid einig, treu und pflichtbewusst! Das Alte und Morsche, die Monarchie, ist zusammengebrochen. Es lebe das Neue! Es lebe die Deutsche Republik!
  21. 21,0 21,1 21,2 21,3 21,4 Carl-Christian Kaiser: Das Reichstagsgebäude. W: Einblicke. Ein Rundgang durchs Parlamentsviertel. Berlin: Deutscher Bundestag, 2005, s. 27. [dostęp 2011-10-19]. (niem.)
  22. Nikolaus Bernau: Die Neuen Architekturführer Nr. 13 (1999): Reichstag Berlin. Berlin: Stadtwandel Verlag Daniel Fuhrhop, 2005, s. 6. ISBN 3-933743-18-3. (niem.)
  23. 23,0 23,1 Freiheit hinter Schloss und Riegel. „Blickpunkt Bundestag. Spezial: Reichstagsgebäude und deutsche Geschichte”, s. 11, 9. September 2008. Deutscher Bundestag (niem.). [dostęp 5 listopada 2010]. 
  24. Adam Krzemiński. Ogień ciągle się tli. „Polityka”, 18 marca 2008. [dostęp 18 kwietnia 2009]. 
  25. Hans-Georg Breydy: Der Reichstagsbrandprozeß in Leipzig 1933. [dostęp 26 kwietnia 2009]. (niem.)
  26. Zobacz Artykuł 48 konstytucji Republiki Weimarskiej in extenso w Documentarchiv.de: Die Verfassung des Deutschen Reichs vom 11. August 1919 (niem.). [dostęp 18 października 2009].
  27. Documentarchiv.de: Verordnung des Reichspräsidenten zum Schutz von Volk und Staat (niem.). [dostęp 26 kwietnia 2009].
  28. Zobacz Artykuły 114, 115, 117, 118, 123, 124 i 153 Die Verfassung des Deutschen Reichs vom 11. August 1919. [dostęp 18 października 2009].
  29. Ministrem spraw wewnętrznych Rzeszy był Wilhelm Frick (NSDAP) a komisarzem ministerstwa spraw wewnętrznych Prus Hermann Göring. W konsekwencji, w chwili wydania dekretu policja niemiecka i policja Prus – największego landu Rzeszy były już podporządkowane nazistom. Reichswehra podlegała natomiast za pośrednictwem ministra wojny Wernera von Blomberga prezydentowi Rzeszy Paulowi von Hindenburgowi jako najwyższemu zwierzchnikowi sił zbrojnych. Tryb policyjnego stanu wyjątkowego umożliwiał swobodne wykorzystanie dekretu do policyjnego terroru NSDAP, co naziści w pełni wykorzystali.
  30. Documentarchiv.de: Verordnung des Reichspräsidenten über die Auflösung des Reichstags. Vom 1. Februar 1933. (niem.). [dostęp 19 kwietnia 2009].
  31. 31,0 31,1 Tony Le Tissier: Race for the Reichstag: The 1945 Battle for Berlin. Routledge, 1999, s. 3. ISBN 0714649295. [dostęp 19 kwietnia 2009]. (ang.)
  32. Wolne tłumaczenie z języka niemieckiego: Unser rotes Banner weht auf dem Reichstag.
  33. Wolne tłumaczenie z języka niemieckiego: An einigen Stellen der oberen Stockwerke und in den Kellern wird immer noch gekämpft.
  34. Mikhail Minin. Soviet soldier whose platoon captured the Reichstag in 1945. „The Times”, 28 stycznia 2008 (ang.). [dostęp 27 grudnia 2009]. 
  35. Stefan Voß, Wolfgang Jung. Veteran Minin gestorben. Der Rotarmist vom Reichstag ist tot. „Die Sueddeutsche Zeitung”, 11 stycznia 2008 (niem.). [dostęp 27 grudnia 2009]. 
  36. Kathleen James-Chakraborty, Kathleen James: German architecture for a mass audience. Routledge, 2000, s. 123. ISBN 0415236541. [dostęp 26 kwietnia 2009]. (ang.)
  37. Donald Langmead, Christine Garnaut: Encyclopedia of architectural and engineering feats. ABC-CLIO, 2001, s. 271. ISBN 157607112X. [dostęp 26 kwietnia 2009]. (ang.)
  38. 38,0 38,1 Deutscher Bundestag: Beflaggung beim Deutschen Bundestag (niem.). [dostęp 19 kwietnia 2009].
  39. Bundesministerium für Verkehr, Bau und Stadtentwicklung: Hauptstadtbeschluss vom 20. Juni 1991 (niem.). [dostęp 19 kwietnia 2009].
  40. Wolne tłumaczenie z języka niemieckiego: Sitz des Deutschen Bundestages ist die Bundeshauptstadt Berlin.
  41. Bundesministerium der Justiz: Gesetz zur Umsetzung des Beschlusses des Deutschen Bundestages vom 20. Juni 1991 zur Vollendung der Einheit Deutschlands. § 2 Sitz des Deutschen Bundestages (niem.). [dostęp 19 kwietnia 2009].
  42. Donald Langmead, Christine Garnaut: Encyclopedia of architectural and engineering feats. ABC-CLIO, 2001, s. 271. ISBN 157607112X. [dostęp 26 kwietnia 2009]. (ang.)
  43. Nikolaus Bernau: Die Neuen Architekturführer Nr. 13 (1999): Reichstag Berlin. Berlin: Stadtwandel Verlag Daniel Fuhrhop, 2005, s. 14. ISBN 3-933743-18-3. (niem.)
  44. 44,0 44,1 Jacob Baal-Teshuva, Christo, Wolfgang Volz, Jeanne-Claude: Christo and Jeanne-Claude. Taschen, 2001, s. 77. ISBN 3822859966. [dostęp 26 kwietnia 2009]. (ang.)
  45. 45,0 45,1 Jacob Baal-Teshuva, Christo, Wolfgang Volz, Jeanne-Claude: Christo and Jeanne-Claude. Taschen, 2001, s. 7. ISBN 3822859966. [dostęp 26 kwietnia 2009]. (ang.)
  46. Fakty. Bundestag w skrócie. Berlin: Deutscher Bundestag, 2006, s. 41. [dostęp 26 kwietnia 2009]. (pol.)
  47. 47,0 47,1 47,2 47,3 Carl-Christian Kaiser: Das Reichstagsgebäude. W: Einblicke. Ein Rundgang durchs Parlamentsviertel. Berlin: Deutscher Bundestag, 2005, s. 45. [dostęp 2011-10-19]. (niem.)
  48. Carl-Christian Kaiser: Das Reichstagsgebäude. W: Einblicke. Ein Rundgang durchs Parlamentsviertel. Berlin: Deutscher Bundestag, 2005, s. 5. (niem.)
  49. Roland Fink, Klaus Horstkötter, Sven Zschippang. Die neue Kuppel auf dem Reichstagsgebäude, Tragwerksentwurf und Konstruktion. „Stahlbau”. 68, s. 563–575, 1999 (niem.). 
  50. Wejrzenia. Spacer po dzielnicy rządowej. Berlin: Deutscher Bundestag, 2006, s. 45. (pol.)
  51. Ralf Schönball. Als wären sie immer hier gewesen. „Der Tagesspiegel”, 19 kwietnia 2009 (niem.). [dostęp 26 kwietnia 2009]. 
  52. Wymiary podane za Wejrzenia. Spacer po dzielnicy rządowej. Berlin: Deutscher Bundestag, 2006, s. 45. (pol.)
  53. Carl-Christian Kaiser: Das Reichstagsgebäude. W: Einblicke. Ein Rundgang durchs Parlamentsviertel. Berlin: Deutscher Bundestag, 2005, s. 27. [dostęp 2011-10-19]. (niem.)
  54. 54,0 54,1 Donald Langmead, Christine Garnaut: Encyclopedia of architectural and engineering feats. ABC-CLIO, 2001, s. 272. ISBN 157607112X. (ang.)
  55. Carl-Christian Kaiser: Das Reichstagsgebäude. W: Einblicke. Ein Rundgang durchs Parlamentsviertel. Berlin: Deutscher Bundestag, 2005, s. 26. [dostęp 2011-10-19]. (niem.)
  56. The Reichstag, Berlin. W: Derek Phillips, Carl Gardner: Daylighting: natural light in architecture. Elsevier, 2004, s. 72. ISBN 0750663235. [dostęp 19 kwietnia 2009]. (ang.)
  57. Andreas Kaernbach. Ein Rundgang zu den Kunstwerken im Reichstagsgebäude. Kunst und Politik. „Die politische Meinung”. 366, s. 45–54, maj 2000 (niem.). [dostęp 26 kwietnia 2009]. 
  58. Deutscher Bundestag: Der deutsche Bundestag im Reichstaggebäude. Berlin: Deutscher Bundestag, 2007, s. 246–319. [dostęp 10 stycznia 2010]. (niem.)
  59. Deutscher Bundestag: Der Kunstbeirat (niem.). [dostęp 10 stycznia 2010].
  60. Germanias Hammelsprung nazwisko =Hohmeyer]. „Der Spiegel”, 12 kwietnia 1999 (niem.). [dostęp 10 stycznia 2010]. 
  61. Deutscher Bundestag: Künstler im Reichstagsgebäude (niem.). [dostęp 10 stycznia 2010].
  62. Deutscher Bundestag: Katharina Sieverding (niem.). [dostęp 10 stycznia 2010].
  63. Deutscher Bundestag: Sigmar Polke (niem.). [dostęp 10 stycznia 2010].
  64. Deutscher Bundestag: Gerhard Richter (niem.). [dostęp 10 stycznia 2010].
  65. Gregor Mayntz: Kunstwerke im Bundestag. Streifzüge durch eine Kunstlandschaft. W: Blickpunkt Bundestag: Kunst im Bundestag. Berlin: Deutscher Bundestag, 2007, s. 11. [dostęp 27 grudnia 2009]. (niem.)
  66. Deutscher Bundestag: Georg Baselitz (niem.). [dostęp 10 stycznia 2010].
  67. Deutscher Bundestag: Bernhard Heisig (niem.). [dostęp 10 stycznia 2010].
  68. Deutscher Bundestag: Joseph Beuys (niem.). [dostęp 10 stycznia 2010].
  69. Deutscher Bundestag: Hans Haacke (niem.). [dostęp 10 stycznia 2010].

Literatura dodatkowa[edytuj | edytuj kod]

Linki zewnętrzne[edytuj | edytuj kod]

Wikimedia Commons

Na mapach: 52°31′06″N 13°22′33″E/52,518333 13,375833